{"id":67217,"date":"2026-02-27T09:37:15","date_gmt":"2026-02-27T06:37:15","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=67217"},"modified":"2026-02-27T09:37:15","modified_gmt":"2026-02-27T06:37:15","slug":"sentez-sancisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2026\/02\/27\/sentez-sancisi","title":{"rendered":"Sentez sanc\u0131s\u0131"},"content":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/strong><\/p>\n

B\u00fct\u00fcn y\u00fcksek insanl\u0131k etkinlikleri kurumsal anlamda kirlendi. Kirlendi s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u00e7ok hafif kald\u0131; la\u011f\u0131m \u00e7ukuruna d\u00fc\u015ft\u00fcler. Felsefe, ahlak, bilim, sanat, politika, spor\u2026 hepsi.<\/p>\n

T\u00fcm\u00fc toplumsall\u0131\u011f\u0131n\u0131, b\u00fct\u00fcnc\u00fcl niteli\u011fini yitirdi; nicelle\u015fti, metala\u015ft\u0131, aparata d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n

Sahipsiz kalm\u0131\u015f, orta mal\u0131 olmu\u015f, zavall\u0131la\u015fm\u0131\u015f bir modernite\u2026<\/p>\n

***<\/p>\n

Bilimsel y\u00f6ntemin olu\u015fturulmas\u0131 ve bilimsel devrimlerle bilim, dinin boyunduru\u011fundan kurtuldu. Bilimin ve dinin s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirlendi ve bilimin kendi ba\u011f\u0131ms\u0131z alan\u0131 ortaya kondu. Ayn\u0131 \u015feyi felsefe i\u00e7in de s\u00f6yleyebiliriz. B\u00f6ylece felsefe, din, bilim kendilerine \u00f6zg\u00fc dinamikleri ve y\u00f6ntemleri olan insanl\u0131k etkinlikleri olarak kabul edildi. Dinin, hepsinin \u00fczerindeki d\u00fc\u015f\u00fcnsel hegemonyas\u0131 k\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Benzer bir geli\u015fme politika-din ve politika-ahlak ikilileri aras\u0131nda da ya\u015fand\u0131. Politika da kendine \u00f6zg\u00fc dinamikleri ve y\u00f6ntemleri olan bir etkinlik olarak kabul edildi; dinin boyunduru\u011fundan kurtar\u0131ld\u0131. Bu alandaki \u00f6nc\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Machiavelli idi. Laiklik, hukuk devleti, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131, insan haklar\u0131 vb. kavramlar bu s\u00fcrecin \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n

Bu devrimci s\u00fcre\u00e7, insanl\u0131\u011f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnsel ser\u00fcveninde b\u00fcy\u00fck bir at\u0131l\u0131m ve yenilikti. Evrene, do\u011faya ve insana y\u00f6nelik yepyeni bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 olu\u015fturuldu, yeni bilimler do\u011fdu, yeni politik kuramlar geli\u015ftirildi. Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin boyunduru\u011fundan kurtulan insanl\u0131k etkinlikleri zincirlerinden bo\u015fanm\u0131\u015f gibi yeni bulu\u015flara, ke\u015fiflere, kuramlara yelken a\u00e7t\u0131lar.<\/p>\n

Do\u011fa ve toplum alan\u0131ndaki bu bilimsel devrimler modernite d\u00f6neminin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n da i\u015faretiydi. \u0130nsanl\u0131k ge\u00e7mi\u015ftekinden tamamen farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131na, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerine ula\u015fm\u0131\u015f, insan-do\u011fa ve insan-insan ili\u015fkilerine dair yepyeni yakla\u015f\u0131mlar geli\u015ftirilmi\u015fti.<\/p>\n

Elbette bu yenilenmenin nedeni toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerdi. Aristokrasiye ve tebaalar\u0131na dayanan hara\u00e7l\u0131 d\u00fczen tasfiye olmaya ba\u015flam\u0131\u015f, ortaya yeni iki s\u0131n\u0131f (burjuvazi ve proletarya) ile temsil edilen yeni bir toplumsal d\u00fczen, yeni \u00fcretim ili\u015fkileri \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Bilimsel devrimler bu zeminde ye\u015ferdi.<\/p>\n

Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnce, b\u00fct\u00fcn bu insanl\u0131k etkinliklerini harmanlayan bir \u00fcst-sentezdi. Modernite ile birlikte bu sentez yerle bir oldu.<\/p>\n

Buraya kadar yaz\u0131lanlar\u0131 az-\u00e7ok biliyoruz. Bilim ve Gelecek<\/em>\u2019te b\u00fct\u00fcn boyutlar\u0131 ve ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla defalarca yaz\u0131ld\u0131 bunlar.<\/p>\n

Art\u0131k soru \u015fu: Sonra ne oldu? Din paradigmas\u0131n\u0131n (sentezinin) yerine hangi paradigma kondu? Yeni bir sentezi (paradigmay\u0131) olu\u015fturabildi mi insanl\u0131k? Bu anlamda dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnce tam olarak a\u015f\u0131labildi mi? B\u00fcy\u00fck insanl\u0131k etkinlikleri: felsefe, bilim, sanat, ahlak, politika vb. yeni bir \u00fcst sentez (d\u00fc\u015f\u00fcnsel-kuramsal \u00e7at\u0131) alt\u0131nda toplanabildi mi? Modernitenin hedefi buydu. Ama bu hedefe ula\u015f\u0131labildi mi? Yoksa h\u00e2l\u00e2 b\u00f6yle bir sentez ihtiyac\u0131n\u0131n sanc\u0131lar\u0131n\u0131 m\u0131 \u00e7ekiyor insanl\u0131k? B\u00fct\u00fcn bu b\u00fcy\u00fck insanl\u0131k etkinliklerinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bo\u011fazlar\u0131na kadar pisli\u011fe batmas\u0131n\u0131n nedeni bu sentez yoklu\u011fu de\u011fil mi?<\/p>\n

Uygarl\u0131\u011f\u0131 kuran aristokratlar\u0131n \u00e7ap\u0131nda devrimci bir s\u0131n\u0131f\u0131 yaratabildi mi insanl\u0131k? Burjuvazi aristokrasiyi a\u015ft\u0131 m\u0131, yoksa d\u00f6n\u00fcp dola\u015f\u0131p aristokratla\u015ft\u0131 m\u0131? Burjuvazinin zaten b\u00f6yle bir potansiyeli var m\u0131yd\u0131? Kapitalizm, hara\u00e7l\u0131l\u0131\u011f\u0131 (aristokrat d\u00fczeni) a\u015fman\u0131n yolu muydu? Burjuvazi (ve temsil etti\u011fi \u00fcretim ili\u015fkileri, kapitalizm) ilk modernite s\u0131n\u0131f\u0131 m\u0131yd\u0131, yoksa son aristokrat s\u0131n\u0131f m\u0131? \u015eu andaki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131za, s\u00fcreci nas\u0131l tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131za ve tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu s\u00fcrecin hangi y\u00f6nde ilerleyece\u011fine ba\u011fl\u0131 bu sorunun yan\u0131t\u0131; dolay\u0131s\u0131yla kesin yan\u0131t verebilmek i\u00e7in hen\u00fcz erken.<\/p>\n

Bu sorular\u0131n hepsine burada yan\u0131t veremeyiz, ama sormak bence \u00f6nemli, bir kenarda kals\u0131nlar. \u015eimdilik ba\u015fa sar\u0131p birka\u00e7 noktaya de\u011finelim.<\/p>\n

***<\/p>\n

500 y\u0131ld\u0131r ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6nemi, \u201cayr\u0131\u015ft\u0131rma\u201d ve \u201canaliz\u201d d\u00f6nemi olarak niteleyebiliriz. Binlerce y\u0131ll\u0131k dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnce sentezini k\u0131rmak i\u00e7in bu insanl\u0131k etkinliklerini ayr\u0131\u015ft\u0131rmak gerekiyordu. Bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce ve y\u00f6ntem, sek\u00fcler politika kuramlar\u0131 b\u00f6yle olu\u015ftu. Bunu modernitenin ilk (erken, ilkel) d\u00f6nemi, \u201ckurtulu\u015f d\u00f6nemi\u201d olarak tan\u0131mlamak gerekir.<\/p>\n

Her ayr\u0131\u015ft\u0131rma ve analiz, yeni bir sentez ile \u201ckurulu\u015f d\u00f6nemi\u201d ile tamamlanmal\u0131d\u0131r. Yoksa y\u00f6n\u00fcn\u00fc yitirir ve par\u00e7alanma olarak kal\u0131r. Ayr\u0131\u015fan tekmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmeye ba\u015flar ve bir \u201cd\u00fc\u015f\u00fcnsel otokrasi\u201d olu\u015fur.<\/p>\n

Dinin hegemonyas\u0131 ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r ama yerine ayn\u0131 \u00e7apta bir hegemonik paradigma konamad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel fetret devrine girilir. Felsefe, bilim, teknoloji, ahlak, politika vb. sanki birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z alanlarm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmeye ba\u015flar. Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnce hegemonyas\u0131na kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilen ayr\u0131\u015ft\u0131rma ve analiz giderek devrimci niteli\u011fini yitirir; y\u00f6n\u00fcn\u00fc kaybeder.<\/p>\n

Felsefeden kopan bilim, teknoloji otokrasisine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n

Binlerce y\u0131l i\u00e7inde geli\u015ftirilmi\u015f insanl\u0131k de\u011fer ve normlar\u0131ndan kopan bir politika, insan ve do\u011fa d\u00fc\u015fman\u0131 bir ipini koparm\u0131\u015fl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n

Sentezini yapamam\u0131\u015f analiz, d\u00f6n\u00fcp dola\u015f\u0131p bir dogmaya (yeni t\u00fcr bir dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnceye) d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Nitelikten yoksunla\u015f\u0131r, nicelle\u015fti\u011fiyle ve metala\u015ft\u0131\u011f\u0131yla kal\u0131r.<\/p>\n

Felsefe-bilim, bilim-teknoloji, politika-ahlak (k\u00fclt\u00fcrel evrimin yaratt\u0131\u011f\u0131 de\u011ferler ve normlar) ikililerinde art\u0131k bir ayr\u0131\u015ft\u0131rmaya de\u011fil, \u00fcst d\u00fczeyde bir birle\u015ftirmeye, senteze ihtiya\u00e7 var.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u015fu sorunlar\u0131 ya\u015f\u0131yoruz:<\/p>\n

– Felsefeden kopan bilim,<\/p>\n

– Bilimden kopan teknoloji,<\/p>\n

– Ahlaktan (de\u011fer ve normlardan) kopan politika.<\/p>\n

Nostaljik devrimci ayr\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n, ipini koparm\u0131\u015fl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc\u2026<\/p>\n

Sonu\u00e7: tekno-fa\u015fizm ve neo-aristokrasidir. Yani k\u00fcresel burjuvazinin, devletlerinin ve i\u015fbirlik\u00e7ilerinin rejimi.<\/p>\n

***<\/p>\n

Burjuvazi \u00f6nderli\u011findeki modernitenin vard\u0131\u011f\u0131 nokta budur. Ama bir de ezilenlerin, emek\u00e7ilerin, insanl\u0131\u011f\u0131n modernitesi var. Nas\u0131l ki, egemenlerin dini (Allah\u2019\u0131) ile ezilenlerin dini (Allah\u2019\u0131) farkl\u0131yd\u0131, egemenlerin ve emek\u00e7ilerin modernitesi de farkl\u0131d\u0131r. S\u0131n\u0131flara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f ve s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin her alanda s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc toplumlar\u0131n do\u011fal niteli\u011fidir bu. Din de Allah da modernite de s\u0131n\u0131fsald\u0131r.<\/p>\n

Egemen s\u0131n\u0131f\u0131n modernitesi yozla\u015f\u0131rken ve \u00e7\u00fcr\u00fcrken, alttan alta bir emek\u00e7i modernitesi geli\u015fiyor. Bu modernitenin temel niteli\u011fi, ayr\u0131\u015ft\u0131rma s\u00fcrecinin kazan\u0131mlar\u0131na sahip \u00e7\u0131kmakla birlikte s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 da belirleyip yeni bir sentezi hedeflemesidir. Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin hegemonyas\u0131ndan kopmak i\u00e7in ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lanlar\u0131 yeni bir \u00fcst-sentez ile birle\u015ftirmek. S\u00fcrecin bir y\u00f6n\u00fc yozla\u015fma ve \u00e7\u00fcr\u00fcmeyse, di\u011fer y\u00f6n\u00fc bu \u00e7\u00fcr\u00fcmeyi de a\u015facak yeni sentezin geli\u015fmesidir.<\/p>\n

Bu sentez aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n k\u00f6kleri ve g\u00fcncel bile\u015fenleri ba\u015fka bir yaz\u0131n\u0131n konusu olsun.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu B\u00fct\u00fcn y\u00fcksek insanl\u0131k etkinlikleri kurumsal anlamda kirlendi. Kirlendi s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u00e7ok hafif kald\u0131; la\u011f\u0131m \u00e7ukuruna d\u00fc\u015ft\u00fcler. Felsefe, ahlak, bilim, sanat, politika, spor\u2026 hepsi. T\u00fcm\u00fc toplumsall\u0131\u011f\u0131n\u0131, b\u00fct\u00fcnc\u00fcl niteli\u011fini yitirdi; nicelle\u015fti, metala\u015ft\u0131, aparata d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Sahipsiz kalm\u0131\u015f, orta mal\u0131 olmu\u015f, zavall\u0131la\u015fm\u0131\u015f bir modernite\u2026 *** Bilimsel y\u00f6ntemin olu\u015fturulmas\u0131 ve bilimsel devrimlerle bilim, dinin boyunduru\u011fundan kurtuldu. Bilimin ve dinin […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":67218,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313],"tags":[9531,5247,10462],"class_list":["post-67217","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","tag-degirmen","tag-ender-helvacioglu","tag-sentez-sancisi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/67217","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/493"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=67217"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/67217\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":67219,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/67217\/revisions\/67219"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/67218"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=67217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=67217"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=67217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}