{"id":67485,"date":"2026-03-31T00:00:07","date_gmt":"2026-03-30T21:00:07","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=67485"},"modified":"2026-03-27T15:03:02","modified_gmt":"2026-03-27T12:03:02","slug":"hakikat-sonrasi-post-truth-dunyada-bilim-gercekligin-toplumsal-mucadelesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2026\/03\/31\/hakikat-sonrasi-post-truth-dunyada-bilim-gercekligin-toplumsal-mucadelesi","title":{"rendered":"Hakikat-sonras\u0131 (post-truth) d\u00fcnyada bilim: Ger\u00e7ekli\u011fin toplumsal m\u00fccadelesi"},"content":{"rendered":"

Mehmet Utku \u015eent\u00fcrk <\/strong><\/p>\n

Modern \u00e7a\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck paradokslar\u0131ndan biri, insanl\u0131k tarihinin en b\u00fcy\u00fck bilgi birikimine sahip oldu\u011fu bir d\u00f6nemde ya\u015f\u0131yor olmam\u0131za ra\u011fmen bilimsel bilginin toplumsal me\u015fruiyetinin giderek a\u015f\u0131nmas\u0131d\u0131r. Bilgiye eri\u015fimin tarihte hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar kolayla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7a\u011fda, bilimsel ger\u00e7eklerin giderek daha fazla tart\u0131\u015fma konusu haline gelmesi yaln\u0131zca bir ileti\u015fim sorunu olarak a\u00e7\u0131klanamaz. Bu durum, daha derin bir epistemolojik ve toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn i\u015faretidir.<\/p>\n

Bug\u00fcn bilim kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 \u00e7o\u011fu zaman basit bir bilgisizlik sorunu olarak ele al\u0131n\u0131r. Oysa mesele \u00e7o\u011fu durumda bilgi eksikli\u011finden de\u011fil, bilginin reddedilmesinden kaynaklanmaktad\u0131r. Bu noktada kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan olgu, modern bilim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda giderek daha fazla tart\u0131\u015f\u0131lan bir kavramla a\u00e7\u0131klan\u0131r: bilin\u00e7li cehalet<\/strong>.<\/p>\n

Cehaletin bu yeni bi\u00e7imi, bilginin yoklu\u011fundan de\u011fil, bilginin sistematik bi\u00e7imde de\u011fersizle\u015ftirilmesinden do\u011far. Bu nedenle g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu tehdit, yaln\u0131zca yanl\u0131\u015f bilgi de\u011fil; ayn\u0131 zamanda hakikatin kendisinin tart\u0131\u015fmal\u0131 hale getirilmesidir.<\/p>\n

Cehaletin sosyolojisi: bilinmeyenden reddedilene
\n<\/strong>Tarih boyunca cehalet \u00e7o\u011fu zaman bilginin eksikli\u011fiyle ili\u015fkilendirilmi\u015ftir. Antik \u00e7a\u011fdan erken modern d\u00f6neme kadar insanlar bir\u00e7ok konuda yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcncelere sahipti; ancak bu yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131n temel nedeni bilgiye eri\u015fimin s\u0131n\u0131rl\u0131 olmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin Orta \u00c7a\u011f Avrupa\u2019s\u0131nda evrenin yap\u0131s\u0131 hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fler, d\u00f6nemin entelekt\u00fcel ve bilimsel imkanlar\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. Bu nedenle D\u00fcnya\u2019n\u0131n evrenin merkezi oldu\u011fu fikri, modern anlamda bir bilim kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, o d\u00f6nemin bilgi s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n do\u011fal bir sonucuydu.<\/p>\n

Modern \u00e7a\u011fda ise durum k\u00f6kl\u00fc bi\u00e7imde de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Bilimsel bilginin \u00fcretimi kurumsalla\u015fm\u0131\u015f, \u00fcniversiteler, ara\u015ft\u0131rma merkezleri ve uluslararas\u0131 bilimsel a\u011flar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla do\u011frulanabilir bilgi \u00fcretimi k\u00fcresel bir sistem haline gelmi\u015ftir. Bu nedenle bug\u00fcn bilimsel ger\u00e7eklerin reddedilmesi \u00e7o\u011fu zaman bilgi eksikli\u011finden de\u011fil, bilgiye y\u00f6nelik bir g\u00fcvensizlikten veya ideolojik diren\u00e7ten kaynaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bu noktada cehalet art\u0131k yaln\u0131zca bireysel bir durum de\u011fil, ayn\u0131 zamanda toplumsal olarak \u00fcretilen bir olgu<\/strong> haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Agnotoloji: cehaletin \u00fcretilmesi
\n<\/strong>Bilgi sosyolojisinde bu s\u00fcreci inceleyen ara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131ndan biri agnotoloji<\/strong> olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Bu kavram, cehaletin do\u011fal bir durum olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; baz\u0131 durumlarda politik, ekonomik veya ideolojik \u00e7\u0131karlar do\u011frultusunda bilin\u00e7li olarak \u00fcretilebildi\u011fini ileri s\u00fcrer.<\/p>\n

Agnotoloji kavram\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde t\u00fct\u00fcn end\u00fcstrisinin bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 manip\u00fcle etme stratejilerinin incelenmesine dayan\u0131r. Sigaran\u0131n kanserle ili\u015fkisini ortaya koyan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yay\u0131mlanmaya ba\u015flamas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan t\u00fct\u00fcn \u015firketleri do\u011frudan bilimsel verileri reddetmek yerine farkl\u0131 bir strateji geli\u015ftirdi: bilimsel belirsizlik \u00fcretmek.<\/p>\n

Bu stratejinin temel amac\u0131 bilimsel ger\u00e7ekli\u011fi \u00e7\u00fcr\u00fctmek de\u011fildi; bunun yerine kamuoyunda \u201cbiliminsanlar\u0131n\u0131n h\u00e2l\u00e2 tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131\u201d izlenimini yaratmakt\u0131. B\u00f6ylece bilimsel konsens\u00fcs\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcnmez hale getiriliyor, ger\u00e7eklik bir tart\u0131\u015fma konusu gibi sunuluyordu.<\/p>\n

Bu y\u00f6ntem daha sonra bir\u00e7ok farkl\u0131 alanda tekrarland\u0131.<\/p>\n

\u015e\u00fcphe \u00fcretme mekanizmalar\u0131
\n<\/strong>Bilimsel ger\u00e7ekli\u011fin tart\u0131\u015fmal\u0131 hale getirilmesi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7e\u015fitli alanlarda benzer y\u00f6ntemlerle kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi, a\u015f\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 veya evrim teorisi gibi konular etraf\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar incelendi\u011finde, bilim kar\u015f\u0131t\u0131 s\u00f6ylemlerin belirli stratejiler \u00fczerinden \u00fcretildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

Bu stratejilerin ba\u015fl\u0131calar\u0131 \u015funlard\u0131r:<\/p>\n

– Bilimsel konsens\u00fcs\u00fcn k\u00fc\u00e7\u00fcmsenmesi.<\/p>\n

– Marjinal g\u00f6r\u00fc\u015flerin bilimsel e\u015fde\u011ferlik i\u00e7inde sunulmas\u0131.<\/p>\n

– Uzmanl\u0131k kavram\u0131n\u0131n de\u011fersizle\u015ftirilmesi.<\/p>\n

– Bilimsel belirsizliklerin abart\u0131lmas\u0131.<\/p>\n

Bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar do\u011fas\u0131 gere\u011fi belirsizlikler i\u00e7erir. Ancak bilim kar\u015f\u0131t\u0131 s\u00f6ylemler bu belirsizlikleri bilimin zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 olarak sunar. Oysa bilimsel y\u00f6ntemin g\u00fcc\u00fc tam da bu belirsizlikleri sistematik olarak azaltma kapasitesinden gelir.<\/p>\n

Bu noktada dikkat \u00e7ekici olan \u015fey, bilim kar\u015f\u0131t\u0131 s\u00f6ylemlerin \u00e7o\u011fu zaman bilimsel dili taklit etmesidir. Grafikler, s\u00f6zde ara\u015ft\u0131rmalar ve uzmanl\u0131k iddialar\u0131 kullan\u0131larak bilimsel g\u00f6r\u00fcn\u00fcm yarat\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece kamuoyunda bilimsel bilgi ile sahte bilgi aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlar bulan\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Dijital \u00e7a\u011f ve bilgi ekosisteminin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc
\n<\/strong>Bilim kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131ran \u00f6nemli fakt\u00f6rlerden biri de dijital medya ortam\u0131n\u0131n yap\u0131sal \u00f6zellikleridir. Sosyal medya platformlar\u0131 bilgi \u00fcretiminden \u00e7ok bilgi dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131ran sistemlerdir. Bu platformlarda i\u00e7eriklerin g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc do\u011fruluk kriterlerine de\u011fil, etkile\u015fim oranlar\u0131na g\u00f6re belirlenir.<\/p>\n

Algoritmik sistemler kullan\u0131c\u0131lar\u0131n dikkatini \u00e7eken i\u00e7erikleri \u00f6n plana \u00e7\u0131kar\u0131r. Bu nedenle sansasyonel iddialar, komplo teorileri ve bilim kar\u015f\u0131t\u0131 s\u00f6ylemler \u00e7o\u011fu zaman bilimsel a\u00e7\u0131klamalardan daha h\u0131zl\u0131 yay\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Bu durum yaln\u0131zca yanl\u0131\u015f bilginin artmas\u0131 anlam\u0131na gelmez; ayn\u0131 zamanda bilgi ortam\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 anlam\u0131na gelir. \u0130nsanlar giderek daha fazla kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini do\u011frulayan bilgi kaynaklar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. B\u00f6ylece farkl\u0131 epistemik topluluklar olu\u015fur ve ortak ger\u00e7eklik zemini zay\u0131flar.<\/p>\n

Bu s\u00fcre\u00e7 baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan \u201chakikat sonras\u0131 \u00e7a\u011f<\/strong>\u201d olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Hakikat sonras\u0131 d\u00f6nem ve bilimin konumu
\n<\/strong>Hakikat sonras\u0131 kavram\u0131, nesnel ger\u00e7ekli\u011fin tamamen ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmez. Bunun yerine kamusal tart\u0131\u015fmalarda nesnel ger\u00e7ekli\u011fin etkisinin zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eder. Bu ortamda duygular, kimlikler ve ideolojik ba\u011fl\u0131l\u0131klar, bilimsel kan\u0131tlardan daha belirleyici hale gelebilir.<\/p>\n

Bu durum bilimsel bilginin \u00fcretiminden \u00e7ok, bilginin toplumsal dola\u015f\u0131m\u0131<\/strong> ile ilgilidir. Biliminsanlar\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye devam eder; ancak bu bilginin toplum taraf\u0131ndan nas\u0131l alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 ve kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 farkl\u0131 dinamiklere ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu sorun yaln\u0131zca bilimsel ara\u015ft\u0131rma yapmak de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bilimsel bilginin toplumsal me\u015fruiyetini korumakt\u0131r.<\/p>\n

Bilimsel y\u00f6ntemin savunusu
\n<\/strong>Bilimi savunmak \u00e7o\u011fu zaman biliminsanlar\u0131n\u0131 savunmak olarak anla\u015f\u0131l\u0131r. Oysa bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin temelinde belirli bireyler de\u011fil, belirli y\u00f6ntemler vard\u0131r. Bilimsel y\u00f6ntem, sistematik g\u00f6zlem, deney, ele\u015ftiri ve tekrar edilebilirlik ilkelerine dayan\u0131r.<\/p>\n

Biliminsanlar\u0131 hata yapabilir. Ancak bilimsel y\u00f6ntem bu hatalar\u0131n zaman i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131na ve d\u00fczeltilmesine olanak tan\u0131r. Bilimin g\u00fcc\u00fc, mutlak do\u011frular \u00fcretmesinden de\u011fil, yanl\u0131\u015flar\u0131n\u0131 d\u00fczeltme kapasitesinden<\/strong> kaynaklan\u0131r.<\/p>\n

Bu nedenle bilim kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n temelinde \u00e7o\u011fu zaman bilimsel y\u00f6ntemin yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmas\u0131 yatar. Bilimde kesinlik yerine olas\u0131l\u0131klar\u0131n konu\u015fulmas\u0131, baz\u0131 insanlar taraf\u0131ndan bilimin zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 olarak yorumlanabilir. Oysa bu durum bilimin entelekt\u00fcel d\u00fcr\u00fcstl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir g\u00f6stergesidir.<\/p>\n

Hakikatin savunusu
\n<\/strong>Bilim tarihine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin yaln\u0131zca laboratuvarlarda de\u011fil, ayn\u0131 zamanda toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel alanlarda da savunulmas\u0131 gerekti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bilimsel devrimler yaln\u0131zca yeni teorilerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla de\u011fil, ayn\u0131 zamanda toplumlar\u0131n bu teorileri kabul etmesiyle ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n

Bug\u00fcn bilimin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu m\u00fccadele bilgi \u00fcretiminden \u00e7ok hakikatin savunusuyla ilgilidir. Bilgi \u00e7a\u011f\u0131nda ya\u015f\u0131yor olmam\u0131z, bilginin otomatik olarak kabul edilece\u011fi anlam\u0131na gelmez. Aksine, bilgi \u00fcretiminin h\u0131zlanmas\u0131 ayn\u0131 zamanda bilgi kirlili\u011finin de artmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bu nedenle bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin gelece\u011fi yaln\u0131zca biliminsanlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na de\u011fil, ayn\u0131 zamanda toplumlar\u0131n ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnme kapasitesine ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bilimsel y\u00f6ntem yaln\u0131zca bir ara\u015ft\u0131rma tekni\u011fi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bir entelekt\u00fcel etik<\/strong>tir. Bu etik, kan\u0131t olmadan inanmamay\u0131, yanl\u0131\u015f oldu\u011funu fark etti\u011finde fikrini de\u011fi\u015ftirmeyi ve ger\u00e7ekli\u011fi ideolojik tercihlerden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak de\u011ferlendirmeyi gerektirir.<\/p>\n

Hakikatin de\u011fersizle\u015fti\u011fi bir d\u00fcnyada bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnceyi savunmak, yaln\u0131zca biliminsanlar\u0131n\u0131n de\u011fil, t\u00fcm toplumun ortak sorumlulu\u011fudur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mehmet Utku \u015eent\u00fcrk Modern \u00e7a\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck paradokslar\u0131ndan biri, insanl\u0131k tarihinin en b\u00fcy\u00fck bilgi birikimine sahip oldu\u011fu bir d\u00f6nemde ya\u015f\u0131yor olmam\u0131za ra\u011fmen bilimsel bilginin toplumsal me\u015fruiyetinin giderek a\u015f\u0131nmas\u0131d\u0131r. Bilgiye eri\u015fimin tarihte hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar kolayla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7a\u011fda, bilimsel ger\u00e7eklerin giderek daha fazla tart\u0131\u015fma konusu haline gelmesi yaln\u0131zca bir ileti\u015fim sorunu olarak a\u00e7\u0131klanamaz. Bu durum, daha […]<\/p>\n","protected":false},"author":4412,"featured_media":67486,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[10479,38,535,510],"tags":[10495,10496],"class_list":["post-67485","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-264-sayi","category-dergi-sayilari","category-forum","category-surekli-bolumler","tag-hakikat-sonrasi-post-truth-dunyada-bilim-gercekligin-toplumsal-mucadelesi","tag-mehmet-utku-senturk"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/67485","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4412"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=67485"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/67485\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":67487,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/67485\/revisions\/67487"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/67486"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=67485"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=67485"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=67485"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}