{"id":67729,"date":"2026-05-02T11:33:08","date_gmt":"2026-05-02T08:33:08","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=67729"},"modified":"2026-05-02T11:34:13","modified_gmt":"2026-05-02T08:34:13","slug":"sosyalizmin-kokenleri-ve-kaynaklari-meselesi-nasil-ele-alinmali","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2026\/05\/02\/sosyalizmin-kokenleri-ve-kaynaklari-meselesi-nasil-ele-alinmali","title":{"rendered":"Sosyalizmin k\u00f6kenleri ve kaynaklar\u0131 meselesi nas\u0131l ele al\u0131nmal\u0131?"},"content":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/strong><\/p>\n

Tarih, sosyalistlerin en hovarda olduklar\u0131 ve gericilere terk ettikleri alanlardan biri (Sosyalist \u00f6rg\u00fctlerin veya genel olarak sosyalist hareketin tarihinden de\u011fil, toplumun tarihinden s\u00f6z ediyorum).<\/p>\n

Oysa uygarl\u0131k tarihinin (toplumlar\u0131n tarihinin) s\u0131n\u0131f m\u00fccadeleleri tarihi oldu\u011funu s\u00f6yleyegelmi\u015fizdir her zaman. E\u011fer bu tespit do\u011fruysa, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn gericili\u011finin oldu\u011fu kadar ilericili\u011finin de miras al\u0131nacak kaynaklar\u0131 ve k\u00f6kenleri ayn\u0131 d\u00fczeyde derinlere iner.<\/p>\n

Kaynak\/k\u00f6ken meselesi sadece bir tarih tart\u0131\u015fmas\u0131 de\u011fildir. Tarih, g\u00fcncel ideolojik ve politik m\u00fccadelenin \u00f6nemli alanlar\u0131ndan biridir. \u00c7\u00fcnk\u00fc tarih hi\u00e7bir zaman tarih olmaz. Tarihsel s\u00fcre\u00e7ler -i\u00e7 m\u00fccadeleleriyle birlikte- devam eder ve bug\u00fcn\u00fc de etkiler hatta belirler. Ge\u00e7mi\u015fi olmayan\u0131n gelece\u011fi olmaz. Tarihsel miras ne kadar kapsaml\u0131ysa toplumla kayna\u015fma o denli derin ve gelece\u011fe uzan\u0131m potansiyeli de o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olur. Devrimin keskinli\u011fi, evrimin derinli\u011finden gelir.<\/p>\n

Devrimcili\u011fi ge\u00e7mi\u015fin reddi olarak kavrama e\u011filimindeyiz. Bu yakla\u015f\u0131m eksik, hatta yanl\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fru yakla\u015f\u0131m ge\u00e7mi\u015fin reddi de\u011fil ge\u00e7mi\u015fi a\u015fmakt\u0131r. \u201cRet\u201d yakla\u015f\u0131m\u0131 ge\u00e7mi\u015fe tak\u0131lmak ve orada debelenmek anlam\u0131na gelir; \u201ca\u015fma\u201d ise ge\u00e7mi\u015fi s\u00fczmek, miras alacaklar\u0131m\u0131z\u0131 dam\u0131tmak ve onlara da dayanarak gelece\u011fe uzanmak demektir. Toplumla b\u00fct\u00fcnle\u015fme, toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn par\u00e7as\u0131 ve \u00f6nc\u00fcs\u00fc olma ancak bu yakla\u015f\u0131m ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Evrimle z\u0131tla\u015fan devrim yapamaz.<\/p>\n

***<\/p>\n

Bu perspektif \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda sosyalizmin (yerel ve evrensel) k\u00f6kenleri ve kaynaklar\u0131 meselesini nas\u0131l ele almal\u0131y\u0131z?<\/p>\n

Birincisi<\/strong>, kaynak\/k\u00f6ken meselesi \u00f6rg\u00fctsel (iradi) de\u011fil toplumsal ve tarihsel (nesnel) bir konudur. \u00c7o\u011fu sosyalist \u00f6rg\u00fct bu noktay\u0131 hakk\u0131yla kavramakta zorlan\u0131yor. Tarihi kendisiyle ba\u015flat\u0131yor veya tarihi \u00f6rg\u00fct tarihi olarak anl\u0131yor ve \u00f6yle yaz\u0131yor. B\u00f6ylece birbirinden farkl\u0131 (hatta z\u0131t) bir\u00e7ok \u201csosyalizm tarihi\u201d ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Tarih, nesnel ve toplumsal bir s\u00fcre\u00e7 olmaktan \u00e7\u0131k\u0131yor; gruplar\u0131n hatta bireylerin tarihine indirgeniyor. Bu tutum, o \u00f6rg\u00fct\u00fcn sosyalistlere, emek\u00e7ilere ve topluma de\u011fil sadece kendi kendisine \u00f6nderlik etmesi sonucunu do\u011furuyor (kendinden menkul \u00f6nderlik denilen olgu).<\/p>\n

Oysa do\u011fru perspektif \u015f\u00f6yle olmal\u0131d\u0131r: Biz tarihsel bir s\u00fcrecin ve toplumsal birikimin miras\u00e7\u0131s\u0131y\u0131z ve bug\u00fcnk\u00fc par\u00e7as\u0131y\u0131z. Topluma para\u015f\u00fctle inmedik; b\u00fcy\u00fck bir zincirin bug\u00fcnk\u00fc halkas\u0131y\u0131z. Bu yakla\u015f\u0131m, sosyalistlere y\u00f6neltilen \u201cyabanc\u0131 ideoloji\u201d ve \u201ctopluma yabanc\u0131 unsur\u201d su\u00e7lamalar\u0131n\u0131 bo\u015fa \u00e7\u0131karman\u0131n da yoludur.<\/p>\n

\u0130kincisi<\/strong>, kuramsal alamda sosyalizmin ne oldu\u011funun, hangi tarihsel ve toplumsal s\u00fcre\u00e7lerin par\u00e7as\u0131 oldu\u011funun net olarak kavranmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

– Sosyalizm, kapitalizmi (ve emperyalizmi) a\u015fma m\u00fccadelesinin par\u00e7as\u0131d\u0131r. Bu zaten elde var bir; sosyalizmin 19. y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lm\u0131\u015f tan\u0131m\u0131. Fakat kaynak\/k\u00f6ken meselesi tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yorsa, sadece anti-kapitalizm ve anti-emperyalizm \u00e7ok dar bir \u00e7er\u00e7evede olur. Sosyalizm sadece kapitalizmi a\u015fmak de\u011fildir.<\/p>\n

– Sosyalizm, insanl\u0131\u011f\u0131n uygarl\u0131k tarihi boyunca s\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131\u011fa, s\u00f6m\u00fcr\u00fcye ve t\u00fcm ezme bi\u00e7imlerine kar\u015f\u0131 verilen m\u00fccadelelerin ve isyanlar\u0131n par\u00e7as\u0131 ve miras\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. K\u00e2hin de\u011fil bir biliminsan\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in fazla ayr\u0131nt\u0131ya girmemi\u015ftir ama, Marx da genel anlamda \u201ckom\u00fcnizmi\u201d bu \u015fekilde form\u00fcle eder: S\u0131n\u0131flar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131. Bu anlamda sosyalizmin k\u00f6kenleri ve kaynaklar\u0131 binlerce y\u0131l gerilere kadar gider. Tarih boyu ezilenlerin egemenlere kar\u015f\u0131 verdi\u011fi her m\u00fccadele sosyalistlerin miras\u0131d\u0131r. Bu \u00e7aptaki ve kapsamdaki bir s\u00fcrecin par\u00e7as\u0131d\u0131r sosyalistler.<\/p>\n

– Sosyalizm, modernite s\u00fcrecinin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Sosyalistlerin kavramakta en fazla zorland\u0131klar\u0131 ama g\u00fcncel politik tutumlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan en \u00f6nemli nokta budur.<\/p>\n

Modernitenin Bat\u0131\u2019ya, Avrupa\u2019ya ve burjuvaziye (kapitalizme) \u00f6zg\u00fc oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, Avrupa-merkezci tarih yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n en temel \u00e7arp\u0131tmalar\u0131ndan biridir. Oysa modernite, insanl\u0131\u011f\u0131n s\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 verdi\u011fi m\u00fccadele s\u00fcrecinin en \u00f6nemli k\u00f6\u015fe ta\u015f\u0131d\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fczlemde modernite, Samir Amin\u2019in basit ama kapsaml\u0131 form\u00fclasyonuyla \u201cgelenekten\u201d kopu\u015f anlam\u0131na gelir ve \u201cinsanlar\u0131n bireysel ve kolektif olarak kendi tarihlerini yapt\u0131klar\u0131 ilkesine dayan\u0131r\u201d. Bu tan\u0131ma do\u011fadaki s\u00fcre\u00e7lerin, herhangi bir do\u011fa\u00fcst\u00fc ve fizik \u00f6tesi g\u00fcc\u00fcn tasarruflar\u0131 sonucunda olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131, do\u011fa yasalar\u0131na tabi oldu\u011fu ve insano\u011flunun akl\u0131yla bu yasalar\u0131 kavrayabilece\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131; toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin as\u0131l motorunun da Tanr\u0131\u2019n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki temsilcileri iddias\u0131ndaki egemen s\u0131n\u0131flar\u0131n yap\u0131p ettikleri de\u011fil, ezen-ezilen, y\u00f6neten-y\u00f6netilen, s\u00f6m\u00fcren-s\u00f6m\u00fcr\u00fclen kesimler aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi oldu\u011fu yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 eklemek gerek. K\u0131sacas\u0131 modernite, insan\u0131n her alanda kendi kaderini kendi ellerine alma m\u00fccadelesidir.<\/p>\n

Elbette modernite s\u00fcreci de (t\u0131pk\u0131 uygarl\u0131k s\u00fcreci gibi) kendi i\u00e7inde bir s\u0131n\u0131f \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7erir: Burjuva modernitesi mi, emek\u00e7i modernitesi mi? Sosyalistler modernite s\u00fcrecinin par\u00e7as\u0131d\u0131rlar, toplumlar\u0131n\u0131n modernite kazan\u0131mlar\u0131na sahip \u00e7\u0131karlar ve bu s\u00fcrece emek\u00e7i damgas\u0131n\u0131n vurulmas\u0131 i\u00e7in u\u011fra\u015f\u0131rlar.<\/p>\n

Kendi toplumumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, Me\u015frutiyet hareketleri, 1908 devrimi, \u0130ttihat ve Terakki hareketi, Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131, Cumhuriyet devrimleri, sosyalistlerin kazan\u0131mlar\u0131na sahip \u00e7\u0131kmas\u0131 ama a\u015farak ilerletmesi gereken modernite s\u00fcrecimizin k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131d\u0131r. Bu s\u00fcrece ret\u00e7i ve hovardaca yakla\u015f\u0131mlar, pre-modernitenin (\u00f6rne\u011fin Siyasal \u0130slam\u2019\u0131n) de\u011firmenine su ta\u015f\u0131ma sonucunu verir.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc<\/strong>, kaynak\/k\u00f6ken meselesi sadece bir s\u00fcreklilik de\u011fil, kopu\u015f olarak da ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Muhafazak\u00e2rlarla devrimcileri ay\u0131ran temel noktad\u0131r bu. S\u00fcreklilik zincirinin halkalar\u0131 kopu\u015flardan olu\u015fur. S\u00fcreklilik-kopu\u015f diyalekti\u011fi; t\u0131pk\u0131 evrim-devrim diyalekti\u011fi gibi\u2026 Evrim, devrimlerle i\u015fler. S\u00fcreklili\u011fin motoru kopu\u015flard\u0131r. Sosyalistler esas itibar\u0131yla tarihsel s\u00fcre\u00e7 i\u00e7indeki ilerici kopu\u015flar\u0131n miras\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Kaynak\/k\u00f6ken vurgusu \u201cgelenek\u00e7ilik\u201d olarak anla\u015f\u0131lmamal\u0131d\u0131r; ge\u00e7mi\u015ften al\u0131nan ilham gelece\u011fe daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir uzan\u0131m yapabilmek i\u00e7indir.<\/p>\n

D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc<\/strong>, yerellik ile evrenselli\u011fin sentezi konusu. Bu sentezi yapamayan ya \u201cyabanc\u0131 unsur\u201d haline gelir ve toplumundan kopar ya da milliyet\u00e7ili\u011fe sapar ve sosyalizmden uzakla\u015f\u0131r.<\/p>\n

Her toplumun devriminin yolu ve sosyalizm modeli kendi somut ko\u015fullar\u0131n\u0131n ve s\u0131n\u0131f ili\u015fkilerinin sonucudur; d\u0131\u015fardan ithal edilemez. Bu konuda 20. y\u00fczy\u0131l devrim ve sosyalizm pratiklerinde -olumlu veya olumsuz anlamda- \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rnekler ya\u015fand\u0131. Bol\u015fevikler, 19. y\u00fczy\u0131l sosyalistleri taraf\u0131ndan Avrupa\u2019da geli\u015ftirilmi\u015f devrim modeline tak\u0131lmayarak, ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00fclkenin ve \u00e7a\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcn ko\u015fullar\u0131n\u0131 tahlil ederek ba\u015far\u0131l\u0131 bir devrim ger\u00e7ekle\u015ftirdiler ve s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. Marx ve Engels taraf\u0131ndan \u00f6nerilmi\u015f devrim modeline sanki daha sad\u0131km\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen Men\u015feviklerden, Plehanov\u2019dan ve Kautsky\u2019den ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 nokta buydu. \u00c7inli devrimciler de kendilerine Komintern ve Stalin taraf\u0131ndan dayat\u0131lan devrim modelini -b\u00fcy\u00fck bir katliam ya\u015fand\u0131ktan sonra- reddederek ve kendi \u00f6zg\u00fcn yollar\u0131n\u0131 bularak ba\u015far\u0131ya ula\u015ft\u0131lar.<\/p>\n

Bu ilkeyi \u201cyerellik\u201d olarak tan\u0131mlamak eksik olur. Do\u011fru form\u00fclasyon, evrenselli\u011fe giden yolun yerellikten ge\u00e7ti\u011fidir. Dogmatizm her zaman h\u00fcsran ile sonu\u00e7lan\u0131r.<\/p>\n

Olgun bir sosyalist \u00f6rg\u00fct\u00fcn, verdi\u011fi m\u00fccadelenin k\u00f6kenleri ve kaynaklar\u0131 meselesini bu kapsamda ele almas\u0131 ve bu perspektifler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda somut politikalar geli\u015ftirmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu Tarih, sosyalistlerin en hovarda olduklar\u0131 ve gericilere terk ettikleri alanlardan biri (Sosyalist \u00f6rg\u00fctlerin veya genel olarak sosyalist hareketin tarihinden de\u011fil, toplumun tarihinden s\u00f6z ediyorum). Oysa uygarl\u0131k tarihinin (toplumlar\u0131n tarihinin) s\u0131n\u0131f m\u00fccadeleleri tarihi oldu\u011funu s\u00f6yleyegelmi\u015fizdir her zaman. E\u011fer bu tespit do\u011fruysa, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn gericili\u011finin oldu\u011fu kadar ilericili\u011finin de miras al\u0131nacak kaynaklar\u0131 ve k\u00f6kenleri ayn\u0131 d\u00fczeyde […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":67730,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313],"tags":[9531,5247,10527],"class_list":["post-67729","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","tag-degirmen","tag-ender-helvacioglu","tag-sosyalizmin-kokenleri-ve-kaynaklari-meselesi-nasil-ele-alinmali"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t