{"id":8602,"date":"2008-01-01T00:23:04","date_gmt":"2007-12-31T22:23:04","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=8602"},"modified":"2017-07-17T13:46:41","modified_gmt":"2017-07-17T10:46:41","slug":"kulturel-uyarlanma-stratejileri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2008\/01\/01\/kulturel-uyarlanma-stratejileri","title":{"rendered":"K\u00fclt\u00fcrel uyarlanma stratejileri"},"content":{"rendered":"

\u0130nsan t\u00fcr\u00fc, di\u011fer bir\u00e7ok hayvan t\u00fcr\u00fcne k\u0131yasla biyolojik bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a homojen ve yine bir\u00e7ok hayvan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn sahip oldu\u011fu kimi biyolojik yeti ve donan\u0131mlardan yoksun bir varl\u0131kt\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn hemen b\u00fct\u00fcn ekosistemlerdeki ko\u015fullara uyarlanarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 elde etmi\u015f belki de tek t\u00fcrd\u00fcr. B\u00fcy\u00fck bir paradoks gibi g\u00f6r\u00fcnen bu ger\u00e7e\u011fin gerisinde yatan \u201csihirli\u201d fenomen k\u00fclt\u00fcrd\u00fcr.<\/em><\/h4>\n

Uyarlanma, basit\u00e7e organizman\u0131n, \u00e7evrenin kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 sorunlara tepki ya da cevap olarak geli\u015ftirdi\u011fi daha etkin \u00e7\u00f6z\u00fcmlerdir. Bu y\u00f6n\u00fcyle uyarlanma, biyolojik t\u00fcrlerin evriminde do\u011fal se\u00e7ilimle birlikte rol oynayan temel mekanizmalardan biridir. Uyarlanma, t\u00fcm biyolojik t\u00fcrlerin evrim s\u00fcreci ve \u00e7e\u015fitlili\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan oldu\u011fu gibi insan\u0131n biyo-k\u00fclt\u00fcrel evrimi ve \u00e7e\u015fitlili\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da olduk\u00e7a \u00f6nemli bir yere sahiptir. Bu bak\u0131mdan uyarlanma evrensellik<\/strong>, b\u00fct\u00fcnc\u00fcl\u00fck<\/strong>, k\u00fclt\u00fcrel g\u00f6recelik<\/strong> ve b\u00fct\u00fcnle\u015fme<\/strong> (entegrasyon) ile birlikte modern antropolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n temel ilkelerinden birini de te\u015fkil etmektedir.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn di\u011fer organizmalar gibi insan da -hayatta kalmak ve soyunu devam ettirmek i\u00e7in- bir \u015fekilde beslenmek, tehlikelerden korunmak ve \u00fcremek zorundad\u0131r. Bu nedenle di\u011fer organizmalar gibi insan\u0131n da i\u00e7inde bulundu\u011fu \u00e7evreye uyarlanmak gibi bir meselesi oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Burada insan\u0131n uyarlanma stratejisinin di\u011fer organizmalardan fark\u0131 bireylerin belirli bir toplumun \u00fcyeleri olarak, gereksinimlerini ve ivedi sorunlar\u0131na y\u00f6nelik \u00e7\u00f6z\u00fcmleri, ancak toplumsal k\u00fclt\u00fcrel sistem d\u00e2hilindeki \u00e7e\u015fitli d\u00fczenleme vas\u0131talar\u0131yla sa\u011flayabilmeleridir. Bu salt biyolojik gereksinmelerin kar\u015f\u0131lanmas\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 bir mesele de de\u011fildir. \u0130nsan s\u00f6z konusu oldu\u011funda, biyolojik gereksinimlerin yan\u0131 s\u0131ra toplumsal ve psikolojik gereksinimlerin kar\u015f\u0131lanmas\u0131 gibi bir boyut da i\u015fin i\u00e7ine girmektedir.<\/p>\n

Biyolojik ve toplumsal gereksinimler a\u00e7\u0131s\u0131ndan insan toplumlar\u0131 az \u00e7ok benzerlik g\u00f6sterseler de bu gereksinimlere verilen k\u00fclt\u00fcrel cevaplar olduk\u00e7a farkl\u0131 ve \u00e7e\u015fitlidir. Ancak k\u00fclt\u00fcr ve \u00e7evresi (fiziksel, biyotik ve toplumsal \u00e7evresi) aras\u0131ndaki uyarlanma ili\u015fkisi tek y\u00f6nl\u00fc bir ili\u015fki de\u011fildir. Do\u011frusu, k\u00fclt\u00fcrle \u00e7evre aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim ve ili\u015fkilerin varl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z etmemiz gerekir. Her ne kadar k\u00fclt\u00fcr \u00e7evreye uyarlay\u0131c\u0131 ise de, bu canl\u0131-\u00fcst\u00fc varl\u0131k alan\u0131n\u0131n \u00f6r\u00fcnt\u00fclenmesini sa\u011flayan mekanizmalar\u0131n ba\u015f\u0131nda da insan\u0131n \u00e7evresine uyarlanmas\u0131 gelmektedir; yani d\u00f6ng\u00fcsel bir ili\u015fki s\u00f6z konusudur<\/p>\n

K\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00f6nemi<\/em><\/strong><\/p>\n

D\u00fcnyam\u0131z\u0131n biyolojik tarihi, say\u0131s\u0131 milyarlarla ifade edilen biyolojik t\u00fcr pop\u00fcl\u00e2syonlar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f ve yok olu\u015flar\u0131na tan\u0131kl\u0131k etmi\u015ftir. Bir hesaba g\u00f6re 600 milyon y\u0131l \u00f6nce, Kambriyenden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ortaya \u00e7\u0131kan biyolojik t\u00fcrlerin y\u00fczde 99,9\u2019u zamanla ortadan kaybolmu\u015ftur. Evrimsel biyologlar t\u00fcrlerin geli\u015fimi ve yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 incelerken bunun \u201cdo\u011fal se\u00e7ilim vas\u0131tas\u0131yla en iyi uyum sa\u011flayan varyetelerin hayatta kalmas\u0131\u201d a\u00e7\u0131klamas\u0131ndaki gibi basit bir mekanizmaya indirgenemeyece\u011fini g\u00f6sterdiler. Bunun gibi uyarlanma ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n da s\u0131n\u0131rs\u0131z ya da sonsuz olmay\u0131p do\u011fal \u00e7evredeki de\u011fi\u015fimlerle s\u00fcrekli s\u0131nand\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011finin alt\u0131n\u0131 da \u00e7izdiler. Dahas\u0131 uyarlanma stratejilerinin tek bir uyarlanma mekanizmas\u0131yla anla\u015f\u0131lmayacak kadar karma\u015f\u0131k ve birden fazla de\u011fi\u015fkene ba\u011fl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde \u015fekillendi\u011fine dikkat \u00e7ektiler.<\/p>\n

Do\u011fa bilimlerinden biyolojinin canl\u0131 t\u00fcrlerinin ekosistemle ili\u015fkileri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n \u00f6nemli katk\u0131s\u0131, \u015f\u00fcphesiz insan\u0131n k\u00fclt\u00fcrel evrimini belirleyen s\u00fcre\u00e7lerin analizlerine kalk\u0131\u015f\u0131rken, insan\u0131n \u00e7evreyle olan kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fimlerinin daha dikkatle incelenmesini sa\u011flamas\u0131yd\u0131. Evrimin, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde organizmalar\u0131n s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen \u00e7evrelerine tepkilerinin (uyarlanma) \u00fcr\u00fcn\u00fc olan, birikimsel bir de\u011fi\u015fim s\u00fcreci oldu\u011fu bir ger\u00e7ektir. \u0130nsan\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fc vas\u0131tas\u0131yla kendi ni\u015fini olu\u015ftururken hangi uyarlanma vas\u0131talar\u0131yla ne gibi birikimler v\u00fccuda getirdi\u011fi sorusu olduk\u00e7a kritik bir \u00f6nem ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

Biyolojik donan\u0131m bak\u0131m\u0131ndan uyarlanma kabiliyetleri olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131 bir varl\u0131\u011f\u0131z. \u00a0Ger\u00e7ekten de insan t\u00fcr\u00fc, di\u011fer bir\u00e7ok hayvan t\u00fcr\u00fcne k\u0131yasla biyolojik bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a homojen (bir zamanlar \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ve toplumsal ayr\u0131mc\u0131l\u0131klarla \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n malzemesi haline gelmi\u015f ten rengi gibi kimi \u201c\u0131rksal\u201d farkl\u0131l\u0131klar, insanlar aras\u0131nda bu karakteristikler y\u00f6n\u00fcnden belli grupland\u0131r\u0131lmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131 ge\u00e7ersiz ve anlams\u0131z k\u0131lacak denli bilimsel temellerden yoksun, olduk\u00e7a y\u00fczeysel ve de ideolojik tasniflerdir ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz antropolojisi taraf\u0131ndan reddedilirler) ve yine bir\u00e7ok hayvan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn sahip oldu\u011fu kimi biyolojik yeti ve donan\u0131mlardan (renk de\u011fi\u015ftirme, kamuflaj, k\u00fcrk, boynuz, pen\u00e7e, h\u0131zl\u0131 ko\u015fma, z\u0131plama ve t\u0131rmanma vb.) yoksun bir varl\u0131kt\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn hemen b\u00fct\u00fcn ekosistemlerdeki ko\u015fullara uyarlanarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 elde etmi\u015f belki de tek t\u00fcrd\u00fcr. B\u00fcy\u00fck bir paradoks gibi g\u00f6r\u00fcnen bu ger\u00e7e\u011fin gerisinde yatan \u201csihirli\u201d fenomen k\u00fclt\u00fcrd\u00fcr. \u0130nsan, biyolojik kapasitesinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle a\u015farak ve kendi icad\u0131 olan k\u00fclt\u00fcr\u00fc vas\u0131tas\u0131yla yery\u00fcz\u00fcnde neredeyse ula\u015f\u0131lmad\u0131k yer b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131 gibi, di\u011fer canl\u0131 t\u00fcrleri i\u00e7inde geli\u015fkin zek\u00e2s\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle do\u011faya egemen olabilmi\u015f tek t\u00fcrd\u00fcr de.<\/p>\n

Anahtar kavram: esneklik<\/em><\/strong><\/p>\n

Modern insan Homo sapiens sapiens<\/em>in Holosen\u2019deki evrimsel ba\u015far\u0131s\u0131 ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na yeni bir uyarlanma rasyonelli\u011fi ile ili\u015fkilendirilmektedir. Burada temel ya da anahtar kavram esnekliktir. Sapiens<\/em>\u2019in beyin kapasitesinden \u00e7ok, deneyim biriktirme ve alternatif stratejiler geli\u015ftirme becerisindeki art\u0131\u015f da diyebiliriz buna. Romer\u2019in Kural\u0131n\u0131n (1) H. Sapiens<\/em>\u2019in ekosistemlerle oport\u00fcnist ili\u015fkisinin her ve\u00e7hesinde ba\u015far\u0131yla yeni uyarlanma tekniklerini geli\u015ftirilmesi y\u00f6n\u00fcnde i\u015fledi\u011fini s\u00f6ylemek iddial\u0131 olacakt\u0131r belki; ama avc\u0131-toplay\u0131c\u0131l\u0131ktan besin \u00fcretimcili\u011fine, oradan sanayile\u015fmeye olan k\u00fclt\u00fcrel evrim ve devrimlerin i\u00e7inde cereyan eden icat ve yeniliklerin, bu kurala \u00e7ok uygun d\u00fc\u015fen \u00f6rnekler oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n

Ne ki, biyolojik evrim s\u00fcreci nas\u0131l kimi t\u00fcrler i\u00e7in olduk\u00e7a etkili bir mekanizma olarak i\u015fleyip varyasyonlardan yeni t\u00fcrlere olan de\u011fi\u015fimi tetiklerken di\u011fer pop\u00fcl\u00e2syonlarda g\u00f6rece daha az etkin bir de\u011fi\u015fim (ya da t\u00fcrle\u015fme d\u00fczeyinde farkl\u0131la\u015fma) mekanizmas\u0131 olarak i\u015flemi\u015fse, insan toplumlar\u0131 da i\u00e7inde bulunduklar\u0131 \u00e7evrelerin sundu\u011fu olanaklar ve s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar d\u00e2hilinde birbirlerine g\u00f6re olduk\u00e7a \u00e7e\u015fitlik g\u00f6steren iktisadi ve toplumsal d\u00fczeylere uyarland\u0131lar. Bundan dolay\u0131 toplumlar\u0131n\u0131n kaderleri, bir zamanlar Morgan ve Spencer\u2019in ileri s\u00fcrd\u00fckleri gibi ilkelden uygar toplumsal a\u015famalara do\u011fru tek bir tarihsel model \u00fczerinden geli\u015fmelerini (evrimlerini) s\u00fcrd\u00fcrerek tamamlamakla de\u011fi\u015fmeden (Spencer\u2019in evrimleri dondurulmu\u015f fosil toplumlar dedi\u011fi avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 tak\u0131mlar nevinden) dura\u011fan kalmak gibi bir ikilem aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f de\u011fildi. \u0130nsanlar \u00e7evreleriyle engin tarihsel deneyim ve birikimlere, d\u0131\u015fardan belli d\u00fczeylerde etkile\u015fim, m\u00fcdahale ve s\u00fcre\u00e7lerin de eklemlendi\u011fi bir \u00e7er\u00e7evedeki en uygun uyarlanma stratejisini izlemekle m\u00fckellef bir \u00e7e\u015fitlilik i\u00e7inde yer ald\u0131lar ve bu ayn\u0131 zamanda dinamik bir s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar da devam etti. Haris, insan\u0131, k\u00fclt\u00fcr\u00fc d\u00e2hilinde rasyonel tercihlerde bulunan \u201cekonomik insan\u201d olarak tan\u0131mlarken, tercihlerin bilin\u00e7li ya da bilin\u00e7siz yap\u0131lmas\u0131n\u0131n dahi bu ger\u00e7e\u011fi de\u011fi\u015ftirmeyece\u011fini s\u00f6yler. Ger\u00e7ekten de antropologlar, kutsal inek tabusu gibi Bat\u0131l\u0131 k\u00fclt\u00fcrel normlara g\u00f6re son derece budalaca-irrasyonel g\u00f6r\u00fcnen pratiklerin gerisinde bile olduk\u00e7a iktisadi rasyonelliklerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterebilmi\u015flerdir. Bunun bir a\u00e7\u0131klamas\u0131, insanlar\u0131n kendi uyarlanma stratejilerinin \u00e7o\u011funlukla fark\u0131nda olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n esasen ya\u015fad\u0131klar\u0131 uyarlanma s\u00fcre\u00e7lerinin fark\u0131nda olmamalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

K\u00fclt\u00fcr yaratan ilk atalar\u0131m\u0131z avc\u0131-toplay\u0131c\u0131yd\u0131lar<\/em><\/strong><\/p>\n

Yehudi Cohen ekonomilerle toplumsal \u00f6zellikler aras\u0131 ili\u015fkiler temelinde bu denli \u00e7e\u015fitlilik i\u00e7indeki k\u00fclt\u00fcrler i\u00e7in olduk\u00e7a kullan\u0131\u015fl\u0131 bir tipoloji geli\u015ftirdi. Bunu yaparken birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z ancak benzer ekonomik nedenlerin, benzer \u00e7evrelerde birbirine az \u00e7ok benzer k\u00fclt\u00fcrel etkiler do\u011furdu\u011fu (2) varsay\u0131m\u0131na dayand\u0131. Bu tipoloji alt\u0131 farkl\u0131 uyarlanma stratejini kapsamaktayd\u0131: avc\u0131-toplay\u0131c\u0131l\u0131k, bah\u00e7ecilik, tar\u0131m, \u00e7obanl\u0131k, ticaret <\/strong>ve sanayi<\/strong>.<\/p>\n

K\u00fclt\u00fcr yaratan ilk atalar\u0131m\u0131z avc\u0131-toplay\u0131c\u0131yd\u0131lar. Modern antropolojinin geleneksel ilgi alanlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda, avc\u0131-toplay\u0131c\u0131lar\u0131n gelmesi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir. Zira insan\u0131n biyo-k\u00fclt\u00fcrel evrimi s\u00fcrecinin neredeyse y\u00fczde 99\u2019unu kapsayan uzun Paleolitik ve Epipaleolitik d\u00f6nemler boyunca (hatta Neolitik d\u00f6nemin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde) h\u00e2kim tek strateji avc\u0131-toplay\u0131c\u0131l\u0131kt\u0131. \u00c7e\u015fitlili\u011fin k\u00fclt\u00fcrel boyutlar\u0131 avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 insanlar s\u00f6z konusu oldu\u011funda dahi biyolojik \u00f6zelliklerin \u00e7ok \u00f6tesine gitmektedir. Avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 uyarlanmalar\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fi bug\u00fcn giderek kaybolmakta olan bu ge\u00e7im tarz\u0131n\u0131n ya\u015fayan \u00f6rnekleri d\u00e2hilinde bile g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Dahas\u0131 bu toplumlar avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 uyarlanma sayesinde g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ba\u015far\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde hayatta kalabilmi\u015flerdir.<\/p>\n

Kalahari \u00e7\u00f6l\u00fcndeki Bu\u015fmanlar\u2019\u0131n (daha do\u011fru bir deyi\u015fle kendilerine atfettikleri isimle Ju\/\u2019hoansi\u2019lerin uyarlanma \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc olan avc\u0131-toplay\u0131c\u0131l\u0131k, ilkel bir ge\u00e7im tarz\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelmi\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131 de\u011fildir ve mevcut ko\u015fullara Bu\u015fmanlar\u2019\u0131n deneyimleriyle sa\u011flad\u0131klar\u0131 en ge\u00e7erli uyarlanma stratejidir; dahas\u0131 kullan\u0131lan kaynaklar\u0131n ve t\u00fcketim kal\u0131plar\u0131n\u0131n farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi k\u00fclt\u00fcrel farkl\u0131l\u0131klar bir yana b\u0131rak\u0131l\u0131rsa iktisaden ABD\u2019de orta s\u0131n\u0131f bir ailenin ge\u00e7im d\u00fczeyinden daha fakir ve de g\u00fcvencesiz bir ya\u015fam bah\u015fetmemektedir. Ne ki, daha az \u00e7al\u0131\u015fma ile ge\u00e7imin sa\u011flanmas\u0131 ve daha fazla toplumsal dayan\u0131\u015fma a\u011f\u0131 sunmas\u0131 gibi avantajlar\u0131 ile orta s\u0131n\u0131f ABD insan\u0131nda olmayan bir art\u0131 de\u011fere de sahiptir. Dolay\u0131s\u0131yla tak\u0131mdan devlet d\u00fczeyinde toplum a\u015famas\u0131ndaki gibi bir geni\u015f skala i\u00e7ersindeki politik organizasyon \u00e7e\u015fitlili\u011fi bir k\u00fclt\u00fcrel evrimsel ilerlemeyi temsil etmez, ancak basitten daha karma\u015f\u0131\u011fa olan \u00e7e\u015fitlili\u011fi ifade eder.<\/p>\n

Bah\u00e7ecilik ve sabit yerle\u015fim birimleri<\/em><\/strong><\/p>\n

Ne ki, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 10-11 bin y\u0131l kadar \u00f6nce Orta Do\u011fu, G\u00fcney ve G\u00fcneydo\u011fu Asya ile Orta Amerika\u2019da (Meksika) yo\u011fun toplay\u0131c\u0131l\u0131k yapan avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 halklar, bitki ve hayvanlar\u0131n evcille\u015ftirilmesini ba\u015fararak sabit k\u00f6ylerde besin \u00fcretimcili\u011fine dayal\u0131 \u00f6ncekinden farkl\u0131 yeni bir ge\u00e7im stratejine uyarland\u0131lar. Bu strateji o denli ba\u015far\u0131l\u0131 oldu ki, milyonlarca y\u0131ll\u0131k ge\u00e7mi\u015fine kar\u015f\u0131l\u0131k avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 uyarlanma stratejisi tedricen terk edilerek zamanla ekstrem ekosistemlerdeki s\u0131n\u0131rl\u0131 co\u011frafyalarda ya\u015fayan kimi topluluklar\u0131n s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri marjinal bir ge\u00e7imlik u\u011fra\u015f d\u00fczeyinde kald\u0131.<\/p>\n

\u00dcretimcili\u011fe dayal\u0131 ge\u00e7im stratejisi sabit yerle\u015fim birimleri ve evcil t\u00fcrlere ve bu t\u00fcrlerin yeti\u015ftirildi\u011fi do\u011fal kaynaklara ba\u011f\u0131ml\u0131 daha yo\u011fun bir \u00fcretim tarz\u0131yd\u0131 ve daha \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 gerekli k\u0131l\u0131yordu. Ancak avc\u0131-toplay\u0131c\u0131l\u0131\u011fa g\u00f6re -k\u0131tl\u0131k ve kurakl\u0131k tehditleri bir kenara b\u0131rak\u0131l\u0131rsa- besin kaynaklar\u0131n\u0131 denetimi ve birikimi avantajlar\u0131yla daha g\u00fcvenli bir ya\u015fam \u015fekliydi. Bu avantajlar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra daha kalabal\u0131k n\u00fcfuslar\u0131 besleme kapasitesiyle tar\u0131m avc\u0131-toplay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n yerini ald\u0131.<\/p>\n

Bu ge\u00e7im tarz\u0131n\u0131n bir uzant\u0131s\u0131 olan tropikal ya\u011fmur ormanlar\u0131ndaki bah\u00e7ecilik ise tah\u0131l a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 \u00fcretim yapan k\u00f6y toplumlar\u0131ndan farkl\u0131 olarak kabile tar\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n u\u011fra\u015f\u0131lar\u0131 olup, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcml\u00fc bir tar\u0131m \u015fekliydi. Bah\u00e7eciler tropikal orman i\u00e7inde kesip yakarak a\u00e7t\u0131klar\u0131 alanlarda yam<\/strong>, taro<\/strong>, tatl\u0131 patates<\/strong>, <\/em>manyok<\/strong>, <\/em>yabani muz<\/strong> gibi k\u00f6k ve g\u00f6vdeleri ni\u015fastaca zengin besinler yeti\u015ftirmeleriyle tan\u0131n\u0131rlar. Buna ilave olarak ormandaki yaban\u0131l besinlerin toplay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131yla evcil domuz besicili\u011fi ve avc\u0131l\u0131k da yaparlar (\u00d6rne\u011fin Brezilya\u2019da ya\u011fmur ormanlar\u0131ndaki Yanomam\u00f6ler gibi).<\/p>\n

Mamafih, kabile tar\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli ve d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funluklu bu \u00fcretim tarz\u0131 asla bir kent ye da devlet \u00f6l\u00e7e\u011finde b\u00fcy\u00fckl\u00fckte bir n\u00fcfusu besleyecek art\u0131k de\u011fer (ihtiya\u00e7 fazlas\u0131) \u00fcretemedi\u011finden bu topluluklar hi\u00e7bir zaman bir devlet \u00f6l\u00e7e\u011finde geni\u015fleyip b\u00fcy\u00fcyecek dinamikleri yaratamad\u0131lar. Bu nedenle ilk kent devletleri gibi b\u00fcy\u00fck devlet ve imparatorluklar\u0131n as\u0131l besin kayna\u011f\u0131n\u0131 hububata dayal\u0131 \u00fcretimin yo\u011fun olarak s\u00fcrd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u0131l\u0131man b\u00f6lgelerdeki b\u00fcy\u00fck nehir deltalar\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Sulamaya dayal\u0131 tar\u0131m ve \u00e7obanl\u0131k<\/em><\/strong><\/p>\n

Sulamaya dayal\u0131 tar\u0131m, daha verimli \u00fcretim teknikleriyle ve d\u00fczenlemelerle birlikte g\u00fcney Mezopotamya, Nil Nehri, \u0130ndus ve Sar\u0131 nehirlerinin sulad\u0131\u011f\u0131 verimli topraklarda ilk kentlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak denli b\u00fcy\u00fck bir \u00fcretim art\u0131\u015f\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Bu o denli \u00f6nemli bir geli\u015fmeydi ki, Gordon Childe buna Birinci kent devrimi ad\u0131n\u0131 vermi\u015ftir.<\/p>\n

\u0130lk kent devletleri, M\u00d6 4. binde sulamaya dayal\u0131 yo\u011fun tar\u0131msal \u00fcretimin (art\u0131 de\u011ferin) ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla \u015fekillendiler. Ancak kentlerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 salt tar\u0131msal art\u0131 de\u011ferin varl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ok bu art\u0131k \u00fcr\u00fcn\u00fc di\u011fer mallar\u0131n m\u00fcbadelesi i\u00e7in kentlerin n\u00fcvesi Pazar yerlerine ta\u015f\u0131yan yeni bir s\u0131n\u0131f\u0131n yani t\u00fcccarlar\u0131n sayesinde oldu.<\/p>\n

Bu arada verimli topraklar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan veya sonradan verimsizle\u015fen marjinal topraklarda yerle\u015fik k\u00f6ylerdekinden farkl\u0131 yeni bir uyarlanma stratejisi daha ortaya \u00e7\u0131kt\u0131: \u00e7obanl\u0131k. Ge\u00e7 Neolitik evreyle birlikte koyun ve ke\u00e7i gibi k\u00fc\u00e7\u00fckba\u015f ile s\u0131\u011f\u0131r ve deve gibi b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvan s\u00fcr\u00fclerinin besicili\u011fi \u00fczerine uzmanla\u015fan kimi k\u00f6yl\u00fcler, zamanla tar\u0131msal \u00fcretimi terk ederek t\u00fcm\u00fcyle \u00e7obanl\u0131k stratejisine uyarland\u0131lar. Bu tar\u0131mc\u0131 k\u00f6ylerden farkl\u0131 hareketli bir ya\u015fam tarz\u0131yd\u0131 ve mevsimlik g\u00f6\u00e7 stratejileriyle hayvan s\u00fcr\u00fclerinin otlak ihtiyac\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131 gerektiriyordu. Bug\u00fcn bu tarz ya\u015fam s\u00fcrd\u00fcren topluluklar da marjinalle\u015ftiler. Zira end\u00fcstriyel \u00fcretimin ve yerle\u015fim alanlar\u0131n\u0131n istilas\u0131yla geleneksel g\u00f6\u00e7ebelik \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bozulmu\u015f oldu. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u00e7obanl\u0131k gevi\u015f ge\u00e7iren (ruminant) hayvan s\u00fcr\u00fcleriyle kurulan simbiyotik<\/strong> tamamlay\u0131c\u0131l\u0131k ili\u015fkisi temelinde, tar\u0131ma elveri\u015fsiz alanlardan ge\u00e7im sa\u011flama ba\u015far\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan e\u015fsiz bir uyarlanma stratejisiydi ve bug\u00fcn say\u0131lar\u0131 azalsa da bunu ba\u015far\u0131yla s\u00fcrd\u00fcren toplumlar mevcuttur.<\/p>\n

Sanayi toplumu<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00dcretimcilik temelindeki bu g\u00f6rece yava\u015f ama k\u00f6kl\u00fc iktisadi ve toplumsal devrimi izleyen sonraki iktisadi s\u00fcre\u00e7ler do\u011faya daha etkin m\u00fcdahale vas\u0131talar\u0131n\u0131n icad\u0131 (bir dizi yeni teknolojik bulu\u015flarla birlikte) toplumlar\u0131n nicelik ve nitelik olarak s\u00fcrekli geli\u015fen \u00fcretim, denetim ve egemenlik ili\u015fkileriyle birlikte mevcut uyarlanma stratejilerini o denli h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde de\u011fi\u015ftirip d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc ki, sanayi kapitalizmi gibi son derece karma\u015f\u0131k bir iktisadi uyarlanma a\u015famas\u0131na -baz\u0131 marjinal alanlar hari\u00e7- yakla\u015f\u0131k 200 y\u0131ll\u0131k bir zaman dilimi i\u00e7inde ge\u00e7mi\u015f oldular.<\/p>\n

Bu ayn\u0131 zamanda insanl\u0131k tarihindeki ikinci b\u00fcy\u00fck d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm (asl\u0131nda en \u00e7arp\u0131c\u0131 ve k\u00f6kl\u00fc devrim) sanayi devrimiydi. Sanayi toplumunda toplumsal \u00f6l\u00e7ek sulu tar\u0131ma dayal\u0131 devlet a\u015famas\u0131ndan da \u00f6teye daha tabakal\u0131 bir yap\u0131ya sahipti ve en e\u015fitliksiz ve \u00e7evresel riskler bak\u0131mdan en tehditk\u00e2r bir uyarlanma strateji olarak da kritik edildi. \u00d6zellikle sanayi merkezleri etraf\u0131nda kurulan toplumsal ili\u015fkilerin ciddi sosyo-psikolojik sorunlar\u0131 beraberinde getirdi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu.<\/p>\n

S\u0131n\u0131fsal \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n boyutlar\u0131 da bu a\u015famadaki yeni \u00fcretim ili\u015fkileri \u00e7er\u00e7evesinde sermaye s\u0131n\u0131f\u0131 ile emek\u00e7iler ekseninde \u015fekillendi. Sanayi kapitalizmi, k\u00e2r g\u00fcd\u00fcs\u00fc etraf\u0131nda, makineler, yani yapay transformat\u00f6rlerle insan akl\u0131 ve eme\u011finin birlikte kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fczenek i\u00e7inde do\u011fal kaynaklar\u0131n \u00e7ok daha efektif kullan\u0131m\u0131yla ve end\u00fcstrile\u015fen icatlarla \u00e7ok daha \u00e7e\u015fitli metalara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc, ak\u0131l almaz bir t\u00fcketim k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc tetikledi. Sanayi Kapitalizmi, 500 y\u0131ll\u0131k bir kolonile\u015fme ge\u00e7mi\u015finin miras\u0131na 200 y\u0131ll\u0131k bir sanayile\u015fme deneyiminin eklenerek geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerin kontrol ve g\u00fcd\u00fcm\u00fcnden son zamanlarda \u00e7ok uluslu \u015firketlerin ya da uluslar \u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7 ve sermaye ili\u015fkilerinin g\u00fcd\u00fcm\u00fcne giren K\u00fcreselle\u015fen bir D\u00fcnya Kapitalist Sistemi\u2019ne \u201cevrildi\u201d.<\/p>\n

Yolunda gitmeyen bir \u015feyler var<\/em><\/strong><\/p>\n

Ancak bu son ve b\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 de\u011fi\u015fimlerin hi\u00e7biri \u00e7evre ve k\u00fclt\u00fcrler a\u00e7\u0131s\u0131ndan bedelsiz olmad\u0131. Bu denli zeki ve ba\u015far\u0131l\u0131 bir t\u00fcr olman\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 avantajlar sonsuz ve de s\u0131n\u0131rs\u0131z bir var olu\u015f g\u00fcvencesi sa\u011flam\u0131\u015f gibi bir alg\u0131lay\u0131\u015f\u0131 s\u00fcrekli sarsacak olumsuzluklar\u0131 da s\u00fcrekli artarak beraberinde getirdi. Uyarlanmam\u0131z\u0131n ilahi kudretin sadece insana bah\u015fetti\u011fi akl\u0131yla saat gibi i\u015fledi\u011fine ili\u015fkin metafizik g\u00f6r\u00fc\u015f inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 uzun s\u00fcre koruyamad\u0131. \u00d6zellikle sanayi devrimi ve ard\u0131ndan ya\u015fanan toplumsal sorunlar, sava\u015f ve k\u0131y\u0131mlar kitlesel g\u00f6\u00e7ler do\u011fru ya da yolunda gitmeyen bir \u015feyler oldu\u011funun habercisiydiler. Modernizmin \u00e7eli\u015fkileri, kapitalizmin insan ve do\u011fa \u00fczerindeki yo\u011fun s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc, artan t\u00fcketim i\u015ftah\u0131 ile d\u00fcnyada beklenmedik al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k sorunlar y\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131. Sonu\u00e7ta g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7evreye yerel ve k\u00fcresel d\u00fczeyde bozucu (maladaptif) m\u00fcdahalelerle tehditlerle bir risk toplumu olu\u015fumundan s\u00f6z edilmektedir. Bu risk toplumundan kurtulu\u015fun ancak ekolojik bir toplumun tesis edilmesi sayesinde ger\u00e7ekle\u015febilece\u011fini ileri s\u00fcren politik ekolojik ekoller de bu s\u00fcrece tepki g\u00f6steren bir entelekt\u00fcel ve akademik birikim olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bulunuyor.<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n

1) Sucul ya\u015famdan (amfibiyenler) kara ya\u015fam\u0131na ge\u00e7i\u015f \u00f6rne\u011finde, mevcut bir sistemi s\u00fcrd\u00fcrmek \u00fczere geli\u015ftirilen bir yenili\u011fin, o sistemin de\u011fi\u015fiminde \u00f6nemli bir rol oynayabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcren evrimsel kural.<\/p>\n

2) Her ne kadar Boas, bir zamanlar antropolojiye damgas\u0131n\u0131 vuran antropoco\u011frafik yakla\u015f\u0131m\u0131nda, her k\u00fclt\u00fcr\u00fc kendi \u00e7evresi i\u00e7inde tikel bir varl\u0131k alan\u0131 olarak g\u00f6rerek, k\u00fclt\u00fcrel fenomenlerin ancak kendi \u00f6zg\u00fcl tarihsel ba\u011flam\u0131 i\u00e7inde incelebilece\u011fini s\u00f6yleyerek bunun tersini reddetmi\u015f olsa da.<\/p>\n

YARARLANILAN KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n

1) Alexander Jr. Alland (1975); \u201cAdaptation.\u201d Annual Review of Anthropology,<\/em> pp. 59-73.<\/p>\n

2) Daniel G. Bates (1998); Human Adaptive Strategies; Ecology, Culture and Politics. <\/em>USA: Allyn and Bacon.<\/p>\n

3) Conrad P. Kottak (2002); Antropoloji: \u0130nsan \u00c7e\u015fitlili\u011fine Bir Bak\u0131\u015f. <\/em>(\u00c7ev. H.\u00dc\u00a0 Antropoloji B\u00f6l\u00fcm\u00fc) [B\u00f6l\u00fcm 11: K\u00fclt\u00fcrel De\u011fi\u015fme ve Uyarlanma]; Ankara: \u00dctopya Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130nsan t\u00fcr\u00fc, di\u011fer bir\u00e7ok hayvan t\u00fcr\u00fcne k\u0131yasla biyolojik bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a homojen ve yine bir\u00e7ok hayvan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn sahip oldu\u011fu kimi biyolojik yeti ve donan\u0131mlardan yoksun bir varl\u0131kt\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn hemen b\u00fct\u00fcn ekosistemlerdeki ko\u015fullara uyarlanarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 elde etmi\u015f belki de tek t\u00fcrd\u00fcr. B\u00fcy\u00fck bir paradoks gibi g\u00f6r\u00fcnen bu ger\u00e7e\u011fin gerisinde yatan \u201csihirli\u201d fenomen k\u00fclt\u00fcrd\u00fcr. […]<\/p>\n","protected":false},"author":260,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85,211,28,218,222,29],"tags":[243,230,460,380,238],"class_list":["post-8602","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-47-sayi","category-antropoloji","category-sosyal-bilimler","category-sosyoloji","category-tarih","category-toplum","tag-antropoloji","tag-insanlik-tarihi","tag-kultur","tag-sosyoloji","tag-tarih"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t