{"id":8638,"date":"2008-01-01T00:13:44","date_gmt":"2007-12-31T22:13:44","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=8638"},"modified":"2017-07-17T13:40:53","modified_gmt":"2017-07-17T10:40:53","slug":"bir-toplantiya-iliskin-esintiler-matematik-felsefe-mantik-peki-bilim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2008\/01\/01\/bir-toplantiya-iliskin-esintiler-matematik-felsefe-mantik-peki-bilim","title":{"rendered":"Bir toplant\u0131ya ili\u015fkin \u2018esintiler\u2019 Matematik, Felsefe, Mant\u0131k\u2026 Peki, Bilim?"},"content":{"rendered":"

Matematik, Felsefe ve Mant\u0131k \u00fczerine bir toplant\u0131n\u0131n \u201cBilimsel D\u00fczenleme Kurulu\u201dna giri\u015fim, sevgili arkada\u015flar\u0131m\u0131n \u201ctatl\u0131 sert\u201d bask\u0131lar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fti. Pi\u015fman oldu\u011fumu s\u00f6yleyemem, o nedenle \u015fimdilik \u201cPi\u015fmanl\u0131k Yasas\u0131\u201dndan yararlanmak istemiyorum! Ayr\u0131ca, Mant\u0131k, Matematik ve Felsefe adl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnsel etkinlik alanlar\u0131ndan hangisi veya hangilerinin \u201cbilimsel\u201d olduklar\u0131n\u0131 hen\u00fcz anlayabilmi\u015f de\u011filim. Bu belirsizlik de \u201cBilimsel D\u00fczenleme Kurulu\u201dnda bulunmam\u0131 hakl\u0131 g\u00f6stermemi engelliyor.<\/em><\/h4>\n

Matematik, Felsefe ve Mant\u0131k \u00fczerine bir toplant\u0131n\u0131n \u201cBilimsel D\u00fczenleme Kurulu\u201dna giri\u015fim, sevgili arkada\u015flar\u0131m KD, B\u00c7 ve U\u015e\u2019\u0131n \u201ctatl\u0131 sert\u201d bask\u0131lar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fti. Pi\u015fman oldu\u011fumu s\u00f6yleyemem, o nedenle \u015fimdilik \u201cPi\u015fmanl\u0131k Yasas\u0131\u201dndan yararlanmak istemiyorum! Yaln\u0131z, benim i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131 yo\u011fun \u201contolojik\u201d ve \u201cepistomolojik\u201d tart\u0131\u015fmalar, di\u015fimi s\u0131kmaktan ve anlayamaman\u0131n getirdi\u011fi streslerden dolay\u0131 \u201cperiodontolojik\u201d ve \u201ckardiyolojik\u201d sorunlar yaratt\u0131! B\u00fct\u00fcn bu s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, bir\u00e7ok g\u00fczel insan\u0131 uzunca bir aradan sonra yine g\u00f6rmek ve ba\u015fka g\u00fczel insanlarla tan\u0131\u015fmak \u00e7ok ama \u00e7ok g\u00fczeldi.<\/p>\n

Ayr\u0131ca, Mant\u0131k, Matematik ve Felsefe adl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnsel etkinlik alanlar\u0131ndan hangisi veya hangilerinin \u201cbilimsel\u201d olduklar\u0131n\u0131 hen\u00fcz anlayabilmi\u015f de\u011filim. Bu belirsizlik de \u201cBilimsel D\u00fczenleme Kurulu\u201dnda bulunmam\u0131 hakl\u0131 g\u00f6stermemi engelliyor.<\/p>\n

Toplant\u0131n\u0131n bir a\u00e7\u0131k hava \u201cmapusanesi\u201dnde d\u00fczenlenmesinin ard\u0131nda yatan ama\u00e7lar, 1) Aristo\u2019nun parlak (!) felsefi g\u00f6r\u00fc\u015flerine esin kayna\u011f\u0131 olan Assos\u2019un g\u00fcn\u00fcm\u00fcz filozof adaylar\u0131na Nietzche\u2019nin \u201cda\u011f\u201d\u0131 olabilece\u011fi beklentisi; 2) Matematik, Mant\u0131k ve Felsefecilerin toplumdan uzak bir y\u00f6reye kapat\u0131lmalar\u0131 gereklili\u011finin (!) iletisi; 3) Assos kaz\u0131lar\u0131na ya\u015fam\u0131n\u0131 adam\u0131\u015f insanlara destek; 4) Ayvac\u0131k<\/u><\/strong> il\u00e7esindeki ayd\u0131n insanlara \u201csizden fiziksel olarak kopuk de\u011filiz, sadece ussal olarak \u2018kopukuz\u2019 iletisinin verilmesi; 5) Hi\u00e7bir yere ka\u00e7amayacak olan\u00a0 kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131 t\u00fcm oturumlara \u00e7ekebilmek, 6) … Dot dot dot\u2026<\/p>\n

\u0130lkesel olarak sonsuz olan ama\u00e7lardan usuma tak\u0131lanlar\u0131 yazd\u0131m. Do\u011fal say\u0131lar k\u00fcmesinin sonsuz elemanl\u0131 bir k\u00fcme oldu\u011fu sav\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7 g\u00fcn boyunca kafama \u00e7akt\u0131lar da, oturup, \u201cyahu bu g\u00f6revi birka\u00e7 otisti\u011fe verip empirik kan\u0131t\u0131n\u0131 da g\u00f6relim\u201d demediler! Tam Aristo gelene\u011fi! Aristo da ayn\u0131 topraklarda, \u201cErke\u011fin a\u011fz\u0131ndaki di\u015f say\u0131s\u0131 kad\u0131n\u0131nkinden daha fazlad\u0131r\u201d demi\u015f ve oturup da di\u015fleri tek tek saymak kimsenin akl\u0131na gelmemi\u015f; ya\u015fas\u0131n neo-Aristo\u2019cular!.<\/p>\n

Ozan sevgilisine: \u201cBilmem ki bu g\u00fcl\u00fc\u015ften ben ne kastettim, sen ne anlad\u0131n!\u201d demi\u015f…ve acaba ne demek istemi\u015f!? Toplant\u0131 s\u00fcresince duyduklar\u0131m\u0131 (ve sa\u011f\u0131r kula\u011f\u0131m nedeniyle duyamad\u0131klar\u0131m\u0131), alg\u0131lad\u0131klar\u0131m\u0131, alg\u0131lad\u0131klar\u0131m\u0131 dile d\u00f6kerek dostlar\u0131mla (\u00e7o\u011fu zaman da kendimle) tart\u0131\u015ft\u0131klar\u0131m\u0131 rapor edebilmek i\u00e7in toplant\u0131yla ba\u015flay\u0131p raporu bitirinceye dek ge\u00e7ecek olan bu s\u00fcrece nas\u0131l yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131 betimlemek istiyorum. Bu s\u00fcrece G\u00f6del kesinlikle \u201cincomplete\u201d derdi; ak\u0131ll\u0131 uslu temel bilimciler ve temel bilim adaylar\u0131 da zaten hi\u00e7bir zaman \u201ccomplete\u201din pe\u015fine d\u00fc\u015fmedi, d\u00fc\u015fmeyecek. Onlar Hegel\u2019in spirali boyunca yukar\u0131ya do\u011fru ilerlediklerinin ay\u0131rd\u0131nda ve bilimsel yetkeye (otoriteye) kar\u015f\u0131 savs\u00f6z\u00fc: \u201cBir elinizle ger\u00e7e\u011fi di\u011fer elinizle de ger\u00e7e\u011fi ara\u015ft\u0131rma se\u00e7eneklerini sunarsan\u0131z ku\u015fkusuz ikinciyi se\u00e7erim\u201d bi\u00e7imindedir.<\/p>\n

Karl Raimund Popper, Open Universe<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda \u201cdil\u201din d\u00f6rt i\u015flevine de\u011finiyor: SEDA<\/strong>. Bu isim asl\u0131nda benim uydurmam! \u201cDil\u201din i\u015flevlerini \u015f\u00f6yle s\u0131ral\u0131yor Popper: 1) S<\/strong>ignalling; 2) E<\/strong>xpressive; 3) D<\/strong>escriptive; 4)A<\/strong>rgumentative. \u0130\u015fte size SEDA<\/strong>! Bu toplant\u0131dan arda bende ger\u00e7ekten \u00e7ok ho\u015f bir SEDA<\/strong> kald\u0131! Ve sanki SEDA<\/strong>\u2019ya bir de apandisit ekleyip onu SEDAd<\/strong> yapmam\u0131z gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm!<\/p>\n

SEDA<\/strong>\u2019n\u0131n apandisiti, \u201cd<\/strong>\u201d demagoji\u2019nin \u201cd<\/strong>\u201dsi! Ama \u201cd<\/strong>\u201d sanki \u201cA<\/strong>\u201dn\u0131n i\u00e7inde de olabilir. Bu konuda \u00f6d\u00fcn verebilirim! \u00d6rne\u011fin, derse giri\u015f zili \u00e7ald\u0131ktan yar\u0131m saat sonra kap\u0131 \u00e7al\u0131nm\u0131\u015f, i\u00e7eriye giren \u00f6\u011frenciyle (S<\/strong>) \u00f6\u011fretmen (T<\/strong>) aras\u0131nda \u015f\u00f6yle bir diyalog ge\u00e7mi\u015f:<\/p>\n

T<\/strong>: Ge\u00e7 kald\u0131n…neredeydin?<\/p>\n

S<\/strong>: \u00d6\u011fretmenim, bizim ine\u011fi kom\u015fu \u00e7iftlikteki bo\u011fayla \u00e7iftle\u015ftirmeye g\u00f6t\u00fcrd\u00fcm, o nedenle geciktim.<\/p>\n

T<\/strong>: Yavrucu\u011fum, senin baban veya erkek karde\u015fin yok mu? Bu i\u015fi<\/strong> onlar yapamaz m\u0131yd\u0131?<\/p>\n

S<\/strong>: Yapabilirlerdi hocam ama bo\u011fa kadar iyi yapamazlard\u0131!<\/p>\n

Eveeeeet! Tahmin etti\u011finiz gibi, o s\u0131n\u0131ftan kahkahalarla dolu ho\u015f bir SEDA<\/strong> y\u00fckselir! \u00c7\u00fcnk\u00fc John Steinbeck\u2019in Gazap \u00dcz\u00fcmleri<\/em> adl\u0131 eserinden ald\u0131\u011f\u0131m bu f\u0131kray\u0131 ben kendi s\u0131n\u0131f\u0131mda, bir \u00f6\u011frencim derse gecikti\u011finde anlatt\u0131m ve o ho\u015f SEDA<\/strong> y\u00fckseldi! Burada bence \u00f6\u011fretmen SEDA<\/strong>\u2019n\u0131n \u201cE<\/strong>\u201d sinden s\u0131n\u0131fta kald\u0131. Anahtar s\u00f6zc\u00fck: \u201ci\u015fi<\/strong>\u201d; hangi i\u015fi kastetti\u011fini iyi \u201cE<\/strong>\u201d edemeyen hocam\u0131z, kendi yan\u0131lg\u0131lar\u0131na g\u00fclebilmeyi becerebilecek denli olgun idiyse, y\u00fckselen ho\u015f SEDA<\/strong>\u2019da onun kahkahalar\u0131 da vard\u0131; yok, \u201cgururlu\u201d, kendince hi\u00e7 yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fmez biri idiyse herhalde \u00f6nce ya\u011fmur bulutlar\u0131 gibi kararm\u0131\u015f sonra \u015fim\u015fekler gibi g\u00fcrlemi\u015ftir! Sevgili \u00f6\u011frencimize gelince: O, insanlarla hayvanlar\u0131n ne denli i\u00e7 i\u00e7e<\/em> olabilece\u011fi ger\u00e7e\u011fini (bestiality) samimi bir bi\u00e7imde mi \u201cE<\/strong>\u201d etti, yoksa hocas\u0131n\u0131n k\u00f6t\u00fc \u201cE<\/strong>\u201dcili\u011fini affetmeyip \u201cd<\/strong>\u201d mi yapt\u0131?<\/p>\n

Tart\u0131\u015fmalarda havalarda u\u00e7u\u015fan \u201cd<\/strong>\u201dler biz ayr\u0131ld\u0131ktan sonra yere indi mi bilmiyorum. Ama konu\u015fmac\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu h\u00e2l\u00e2 havalarda u\u00e7uyordu!<\/p>\n

Konu\u015fmac\u0131lardan y\u00fckselen ve y\u00fckselemeyen SEDA<\/strong> bak\u0131n beni nerelere savurdu. Bu savrulmay\u0131 da Jack London\u2019\u0131n kurtuyla a\u00e7\u0131klayabilirim. O kurtun, bir olay kar\u015f\u0131s\u0131ndaki fiziksel ve ussal (diyalektik birlik i\u00e7indeki!) durumunu<\/strong> (Boltzmann\u2019c\u0131 \u201cstate\u201d anlam\u0131nda) \u015f\u00f6yle betimliyor: \u201cG\u00f6rme, Alg\u0131lama ve Eylem aras\u0131ndaki zaman dilimi o denli k\u0131sayd\u0131 ki…\u201d Bu da GAE <\/strong>olsun! Bu, \u00fc\u00e7 harften olu\u015fan bir elemanl\u0131 k\u00fcmeyi bir s\u00f6zc\u00fck gibi alg\u0131lay\u0131p seslendirirsek, \u201cgaye\u201dyi an\u0131msat\u0131yor; gaye = ama\u00e7<\/strong>!<\/p>\n

H\u0131mmm! Ama\u00e7 (GAE<\/strong>)… Gel de \u015fimdi Karl Marx\u2019\u0131 an\u0131msama: \u201cBug\u00fcne dek filozoflar d\u00fcnyay\u0131 de\u011fi\u015fik bi\u00e7imde yorumlam\u0131\u015flar; oysa sorun onu de\u011fi\u015ftirmektir\u201d: GAE<\/strong> nin \u201cE<\/strong>\u201d si. Marx \u201cG<\/strong>\u201dye \u201cA<\/strong>\u201dya \u201cE<\/strong>\u201dye, her \u00fc\u00e7\u00fcne de bula\u015fm\u0131\u015f. \u201cE<\/strong>\u201d i\u00e7in iki yol var: devrimci ve evrimci. Marx birinciye tutkun de\u011fildi, ikinciyi yads\u0131mam\u0131\u015ft\u0131. Enternasyonal\u2019i kurmu\u015f, i\u015f\u00e7ilere d\u00fcnyay\u0131 evrimci veya devrimci yoldan de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in \u201cE<\/strong>\u201d e\u011fitimi veriyor. \u00d6rnek? Paris Kom\u00fcn\u00fc\u2019nde i\u015f\u00e7ilerin silaha sar\u0131lmamalar\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba harcam\u0131\u015ft\u0131; devrimci durumun hen\u00fcz olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 (\u201cevrimini tamamlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d diye okuyun!) savunmu\u015ftu. Ama ge\u00e7 kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda da \u201c\u015fimdi art\u0131k sonuna kadar gitmeliler\u201d diye yol g\u00f6stermi\u015fti. Tam felsefe yapacakken \u201cFuzzy mant\u0131k\u201d geliyor \u201cHangi Marx?\u201d diye soruyor:\u00a0 \u201cRevolutionary evolutionist\u201d mi, \u201cevolutionary revolutionist\u201d mi?, \u201crevolutionary evolutionist in a dialectical unity\u201d mi? \u201cevolutionary revolutionist in a dialectical unity\u201d mi?… Burada da matematik devreye giriyor, \u201cbu betimlemeler sonsuz elemanl\u0131 bir k\u00fcmenin \u00f6\u011feleridir\u201d deyip beni felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncelerimden iyice \u00f6telere savuruyor.<\/p>\n

Bak\u0131yorum, baz\u0131 konu\u015fmac\u0131lar, t\u0131pk\u0131 Marx gibi GAE<\/strong>\u2019li! Rekt\u00f6rl\u00fck se\u00e7imlerinde bir duygusal durumu saptam\u0131\u015flar, \u201cG<\/strong>\u201d yapm\u0131\u015flar. Sonra bu durumun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n i\u015faret etti\u011fi durumu \u201cA<\/strong>\u201dlam\u0131\u015flar ve \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in \u201cE<\/strong>\u201d pe\u015findeler, \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ko\u015fullar\u0131na uygun bir \u201cE<\/strong>\u201d. Rekt\u00f6r, Dekan, B\u00f6l\u00fcm Ba\u015fkan\u0131, Parti Ba\u015fkan\u0131, vb. i\u00e7in adil bir se\u00e7im i\u00e7in se\u00e7menler \u201csay\u0131sal loto\u201d benzeri bir oyun oynayacaklar! Ho\u015fuma gitti! Fuzzy mant\u0131k en az\u0131ndan \u201cE<\/strong>\u201d yap\u0131yor; \u201cben mindscape\u2019de rahat\u0131m landscape\u2019e inemem\u201d demiyor! B\u00f6ylesi bir se\u00e7imin nas\u0131l yap\u0131labilece\u011fine ili\u015fkin benim de bir \u00f6nerim olacak, ama ileride!<\/p>\n

\u2018Hangi sandalye?\u2019<\/em><\/strong><\/p>\n

\u015eimdi, bak\u0131n, Fuzzy Mant\u0131k<\/strong> bilmeyen ben, U\u015e\u2019\u0131n\u00a0 (Matematik\u00e7i dostum MT\u2019in bizle tan\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131) mindscape<\/strong>\u2019inden y\u00fckselen SEDA<\/strong>\u2019yla benim GAE\u2019<\/strong>m bulu\u015funca nerelere savruldum. U\u015e konu\u015fuyor…matematikten anlamayan mant\u0131ks\u0131z bir sa\u011f\u0131r filozof Rennan Pek\u00fcnl\u00fc dinliyor…U\u015e\u2019dan y\u00fckselen SEDA<\/strong>, Rennan Pek\u00fcnl\u00fc\u2019n\u00fcn GAE<\/strong>\u2019sine uymuyor! Burada, \u201cG<\/strong>\u201dnin (MT\u2019in deyimiyle) denk kuvveti \u201cD<\/strong>\u201d – Duyma.\u00a0 U\u015e: \u201cHoca masan\u0131n \u00fczerine sandalyeyi koymu\u015f \u2018tart\u0131\u015f\u0131n\u2019 demi\u015f. Bunun \u00fczerine \u00f6\u011frencilerden birisi, \u2018hangi sandalye\u2019 demi\u015f!\u201d. U\u015e\u2019\u0131n y\u00fcz\u00fcnde muzafferane bir tebess\u00fcm…k\u0131sa bir suskunluk…U\u015e bu yan\u0131t\u0131n felsefi derinli\u011fini herkesin kavrad\u0131\u011f\u0131ndan emin…ve konu\u015fmas\u0131na devam ediyor. Ama Rennan Pek\u00fcnl\u00fc bu SEDA<\/strong>\u2019yla yine dal\u0131p gidiyor! \u201cHangi sandalye?\u201d. Rennan Pek\u00fcnl\u00fc, \u201cbu \u00f6\u011frencinin yan\u0131t\u0131 acaba ontolojik<\/strong> a\u00e7\u0131dan m\u0131 epistemolojik<\/strong> a\u00e7\u0131dan m\u0131 derin bir yan\u0131t?\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015fl\u0131yor. U\u015e\u2019dan y\u00fckselen SEDA<\/strong>\u2019y\u0131 i\u015fitiyor ama duymuyor! Mindscape\u2019inin polarizasyonuyla g\u00fcd\u00fcl\u00fcyor. O, maddi d\u00fcnyay\u0131 yads\u0131yan, maddi d\u00fcnyay\u0131 usun (mind) \u00fcr\u00fcnleri olarak g\u00f6ren Berkeley ve Mach gibi immaterialist<\/strong> filozoflar\u0131 komik buldu\u011fundan, \u201cHangi sandalye?\u201d sorusunu y\u00f6nelten \u00f6\u011frenciye yan\u0131t bulmaya ba\u015fl\u0131yor. Yani, bu soruyu soran \u00f6\u011frencinin ontolojik d\u00fczeyde kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsay\u0131yor ve bir dizi se\u00e7enek yan\u0131t buluyor:<\/p>\n

1) Bu soruyu soran \u00f6\u011frenci e\u011fer, toplant\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesinde b\u00fcy\u00fck eme\u011fi ge\u00e7en bayan A\u015e ise, bir f\u0131nd\u0131k faresi yard\u0131m\u0131yla O\u2019na hangi sandalye oldu\u011fu g\u00f6sterilir! Yaln\u0131zca sandalyenin ontolojik<\/strong> a\u00e7\u0131dan \u201cne\u201dli\u011fi de\u011fil, A\u015e\u2019nin mindscape\u2019indeki y\u00fckseklik fobisiyle y\u00fckseklik tutkusunun diyalektik birli\u011fi (DB<\/strong>) de g\u00f6sterilir. Diyalektik materyalizmin bu ilkesi, \u201cZ\u0131tlar\u0131n birli\u011fi ve sava\u015f\u0131m\u0131 ilerlemenin kayna\u011f\u0131d\u0131r\u201d der. E\u011fer kocas\u0131 H\u015e, A\u015e\u2019nin \u00e7\u0131\u011fl\u0131\u011f\u0131na yeti\u015fmekte gecikirse, f\u0131nd\u0131k faresi de avizede sallanan bir homo sapiens<\/em>\u2019in yer\u00e7ekimine ne zaman yenik d\u00fc\u015fece\u011fi \u00fczerine tez haz\u0131rl\u0131yorsa, A\u015e sandalyeden avizenin \u00f6nce birinci, sonra ikinci, sonra \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc… katlar\u0131na do\u011fru \u201cilerleyerek\u201d hem ilkeyi do\u011frular hem de MT\u2019nin \u201c…\u201d ile g\u00f6sterilen avizenin sonsuz katlardan olu\u015ftu\u011funa ili\u015fkin sav\u0131n\u0131! 2) E\u011fer, \u201cHangi sandalye?\u201d sorusunu y\u00f6nelten ki\u015fi Ray Charles ise, ho\u015f g\u00f6r\u00fclebilir; 3) Soruyu y\u00f6nelten \u00f6\u011frenciye, \u201cAssos kaz\u0131lar\u0131n\u0131 y\u00f6neten \u00dc, U\u015e\u2019\u0131n Assos kaz\u0131lar\u0131nda topluma daha yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. O sandalye, U\u015e\u2019dan bo\u015falan, Felsefe B\u00f6l\u00fcm Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 sandalyesi\u201d dedi\u011fimde, soruyu y\u00f6nelten \u00f6\u011frenci, \u2018iki sandalye aras\u0131ndaki en k\u0131sa yolun en k\u0131sa zamanda nas\u0131l bulundu\u011funu, Zeno paradoksunu<\/em> da \u00e7\u00f6zerek g\u00f6sterebilir! 4) Rekt\u00f6rl\u00fck se\u00e7imleriyle ilgili \u00f6nerimi sunman\u0131n zaman\u0131 geldi san\u0131r\u0131m. Rekt\u00f6r se\u00e7imi i\u00e7in ni\u00e7in \u00f6yle loto ka\u011f\u0131tlar\u0131 gibi \u015feyleri dolduruyorsunuz? Rekt\u00f6r adaylar\u0131n\u0131 dinleyici olarak bu derse davet eder, yine ayn\u0131 \u00f6\u011frencinin \u201cHangi sandalye?\u201d sorusunu sormas\u0131n\u0131 sa\u011flar ve \u201cRekt\u00f6rl\u00fck sandalyesi\u201d yan\u0131t\u0131n\u0131 veririm. B\u00f6ylece hem ontolojik<\/em> sorunu hem de Charles Darwin\u2019in survival of the fittest <\/strong>ve de natural selection<\/strong> ilkelerini empirik felsefe yoluyla do\u011frulam\u0131\u015f olurum! 5) \u201cHangi sandalye?\u201d sorusunu y\u00f6nelten Jack, ger\u00e7ek bir Berkeley\u2019ciyse, haz\u0131r Ray Charles oradayken, O\u2019nun i\u00e7in \u201cHit the road Jack don\u2019t you come back no more no more no more, hit the road Jack\u201d \u015fark\u0131s\u0131n\u0131 isterim. Giderse ne ala…gitmez de, \u201cHangi \u015fark\u0131?\u201d diye sorarsa, kula\u011f\u0131n\u0131 150 watt \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131 hoparl\u00f6re koli bandla incitmeden tutturur, \u015fark\u0131y\u0131 i\u015fitmesini sa\u011flar\u0131m… (dot dot dot to infinity!).<\/p>\n

Evet ben kendi mindscape\u2019imde dolan\u0131rken U\u015e da \u2018\u201cHangi sandalye?\u201d sorusuna yan\u0131t\u0131 Fuzzy Mant\u0131k ba\u011flam\u0131nda nas\u0131l arar\u0131z\u0131\u2019 i\u015fledi. A<\/em> ve A\u2019n\u0131n de\u011filini<\/em> simgeleyen, birbirine kom\u015fu iki k\u00fcmeyi g\u00f6sterdi, sonra hemen alt\u0131nda A<\/em> ve A\u2019n\u0131n<\/em> de\u011fillerini<\/em> kesi\u015fen k\u00fcmeler olarak \u015fekilledi ve ben yine polarize oldum! Aha!…bir tek nesnede A<\/em> var A\u2019n\u0131n de\u011fili<\/em> de var AUB<\/em> de var! Bu…bu…nedir bu? Z\u0131tlar\u0131n birli\u011fi de\u011fil mi? Hegel, \u201cbir nesne (entity) z\u0131tlar\u0131n birli\u011finden olu\u015fur ve o nesnedeki z\u0131tlar s\u00fcrekli olarak birbirine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr\u201d demedi mi? \u0130\u015fte, z\u0131tlardan biri A<\/em>, di\u011feri A\u2019n\u0131n<\/em> de\u011fili<\/em>, ve z\u0131tlar\u0131n par\u00e7al\u0131 g\u00fcne\u015f tutulmas\u0131n\u0131 and\u0131ran de\u011fi\u015fim s\u0131ras\u0131nda \u00e7ekti\u011fi foto\u011fraf\u0131 sunuyordu U\u015e bize! AUB <\/em>tam da z\u0131tlar yar\u0131 yar\u0131ya birbirlerine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken resmedilmi\u015f! \u0130\u00e7imden, \u201cU, senin \u015fu Fuzzy Mant\u0131k\u2019\u0131n g\u00f6bek ad\u0131 Utanga\u00e7 Diyalektik Materyalizm<\/strong> mi? diyorum, ama o beni duymuyor! Oturumlar aras\u0131ndaki, yemeklerdeki sohbetlerde duydu\u011funda da hep z\u0131pl\u0131yor! Tek dezavantaj\u0131, o z\u0131plad\u0131\u011f\u0131nda 50 ya\u015f \u00fczeri basket\u00e7ileri olimpik tak\u0131ma se\u00e7ecek tek se\u00e7ici etrafta de\u011fil!<\/p>\n

Asl\u0131nda tek se\u00e7ici nas\u0131l olmal\u0131 diye soranlara say\u0131n Erdal \u0130n\u00f6n\u00fc gibi diyesim geliyor. 3 g\u00fcn boyunca oturumlar\u0131 hi\u00e7 aksatmadan izledi. T\u00fcm dinleyicileri p\u00fcr dikkat dinledi; \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken sorular sordu, y\u00f6nlendirici yorumlar yapt\u0131. Bazen o denli cool<\/em> idi ki, Titani\u011fin \u00e7arpt\u0131\u011f\u0131 \u015fey bile Erdal beyden daha s\u0131cakt\u0131 diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm! Ama en \u00e7arp\u0131c\u0131 saptamas\u0131 da, \u2018bilimde son otorite yoktur, bilgiye herkes kendi \u00e7abas\u0131yla ba\u011f\u0131ms\u0131z bir bi\u00e7imde ula\u015fabilir\u2019 iletisiyle oldu.<\/p>\n

\u2018Aaaaa!…bulan\u0131k olan do\u011fa de\u011fil benim g\u00f6z\u00fcmm\u00fc\u015f\u2019<\/em><\/strong><\/p>\n

Takt\u0131m U\u015e\u2019a! \u201cFuzzy\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne T\u00fcrk\u00e7e\u2019den denk ararken puslu<\/em> dendi, bulan\u0131k<\/em> dendi ve bulan\u0131k<\/em> s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn daha uygun oldu\u011fu savunuldu. \u0130simler bazen \u00e7ok \u00f6nemli yan\u0131lg\u0131lara neden olabiliyor, o nedenle dikkatli olmal\u0131y\u0131z. \u00d6rne\u011fin Akrep Nalan\u2019\u0131n isminin Elif oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn! B\u00f6ylesine s\u0131k\u0131nt\u0131 verici bir durumda isminizi mahkeme karar\u0131yla de\u011fi\u015ftirmeniz bence m\u00fcbah! Nalan\u2019a uygun bir isim Omega<\/strong> olabilirdi! \u0130sminizi sorduklar\u0131nda, \u201cad\u0131m Omega<\/strong> ama dostlar\u0131m bana k\u0131saca \u2018O<\/strong>\u2019 der\u201d derdi. Hem bu matematiksel olarak da do\u011fru olurdu; \u00e7\u00fcnk\u00fc Omega<\/strong>, matematik\u00e7i dostum MTden \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re \u201cson\u201d demekmi\u015f. Ger\u00e7ekten de bayan \u201cO<\/strong>\u201d bir s\u00fcrecin, kilo alman\u0131n sonuna gelmi\u015f durumda. Ne yerse yesin bir gram bile alm\u0131yor, h\u00e2l\u00e2 200 kg! Zaten Joan Baez de \u00fcnl\u00fc \u015fark\u0131s\u0131nda \u201cCall me any name I would never be denying\u201d dememi\u015f miydi!<\/p>\n

Fuzzy\u2019ye bulan\u0131k<\/em> dedik, O.K! Ama bulan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n, do\u011fan\u0131n bulan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 olarak sunmak beni yine d\u0131\u015f d\u00fcnyadan, U\u015e\u2019\u0131n konu\u015fmas\u0131ndan kopard\u0131, mindscape\u2019imde u\u00e7u\u015flara ba\u015flad\u0131m. Yerimden \u00f6yle z\u0131plam\u0131\u015f\u0131m ki, yan\u0131mda oturan arkada\u015f\u0131m, \u201cHayrola, surat\u0131ndaki ifade \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc hakk\u0131nda da ba\u015far\u0131s\u0131z olan y\u00fcksek atlay\u0131c\u0131n\u0131n surat\u0131ndaki ek\u015fi ifade gibi?\u201d diye sordu! Bulan\u0131kl\u0131k do\u011fada m\u0131, benim duyu organlar\u0131mda m\u0131, yetmeyince d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lamakta kulland\u0131\u011f\u0131m ayg\u0131tlarda m\u0131? Edwin Hubble, The Realm of the Nebulae<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda \u201cG\u00f6kbilim tarihi s\u00fcrekli geni\u015fleyen \u00e7evrenimizin (ufkumuzun – RP) tarihidir\u201d demi\u015fti. Neleri geni\u015fletebiliyoruz? a) a\u00e7\u0131sal \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc (angular resolution); b) zaman \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc (temporal resolution); c) renk \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc (chromatic resolution).<\/p>\n

    \n
  1. a) D\u00fcrb\u00fcn, Galileo teleskopu, 2m, 3m, 5m,…teleskoplarla a\u00e7\u0131sal \u00e7\u00f6z\u00fcmleme g\u00fcc\u00fcm\u00fcz artt\u0131k\u00e7a \u00f6nceden bulan\u0131k bir nesne olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyin, birbirine yak\u0131n bir dizi y\u0131ld\u0131z oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Aaaaa!…bulan\u0131k<\/strong> olan do\u011fa de\u011fil benim g\u00f6z\u00fcmm\u00fc\u015f.<\/li>\n
  2. b) Kula\u011f\u0131ma \u2018zzzzzzzzzzzz\u2019 bi\u00e7iminde monoton olarak gelen sesin, ayg\u0131tlar\u0131m\u0131n zaman \u00e7\u00f6z\u00fcmleme g\u00fcc\u00fc artt\u0131k\u00e7a, ayr\u0131k \u2018z\u0131p\u2019… \u2018z\u0131p\u2019… \u2018z\u0131p\u2019lardan olu\u015ftu\u011funu anl\u0131yorum.<\/li>\n
  3. c) Tayflarda, d\u00fcn dedemin band dedi\u011fi yap\u0131lar bug\u00fcn ayr\u0131k \u00e7izgilere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Siz hi\u00e7 k\u0131rm\u0131z\u0131s\u0131 maviden, mavisi ye\u015filden, ye\u015fili sar\u0131dan ayr\u0131 duran \u2018aleym-i sema<\/strong>\u2019 (g\u00f6k ku\u015fa\u011f\u0131) g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz m\u00fc? G\u00f6rmediniz! G\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde \u00e7\u0131plak g\u00f6zle izledi\u011finiz o aleym\u2013i sema t\u00fcm renkleri birbirine yap\u0131\u015f\u0131k kom\u015fular gibi durur. Ama tayfbilimcinin tayf\u0131na giderseniz bir ba\u015fka aleym\u2013i semalar, kom\u015fular\u0131ndan kopmu\u015f, kendi ba\u015flar\u0131na duran, ve hatta bazen sa\u011f cenah\u0131yla sol cenah\u0131 birbirinden farkl\u0131 olan kuleler gibi dinelirler. Sonra bilim insanlar\u0131 bo\u011fu\u015fur: bir grup, \u201cBu kaynakla g\u00f6zlemcinin g\u00f6reli h\u0131z\u0131ndan kaynaklan\u0131r\u201d, derken di\u011fer grup, \u201chay\u0131r efendim, burada g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131 o atomun \u0131\u015f\u0131n\u0131msal s\u00fcrecinden kaynaklan\u0131r, a\u00e7\u0131sal \u00e7\u00f6z\u00fcmleme g\u00fcc\u00fc daha y\u00fcksek bir teyf\u00e7ekerle bakarsak o \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131n\u0131n bir \u2018uydu\u2019 \u00e7izgi oldu\u011funu g\u00f6rece\u011fiz\u201d der ve aletlerimizdeki bulan\u0131kl\u0131klar\u0131 netle\u015ftirme \u00e7abas\u0131 s\u00fcrer gider. GAE<\/strong>\u2019miz, bulan\u0131k g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz dolay\u0131s\u0131yla bulan\u0131k alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z net do\u011fay\u0131 ayg\u0131tlar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc artt\u0131rarak daha net g\u00f6rmeyi ama\u00e7lamak. E<\/strong> yard\u0131m\u0131yla G<\/strong> (ve denk g\u00fc\u00e7l\u00fcleri olan di\u011fer sensations<\/strong>: \u00f6rne\u011fin i\u015fitme<\/em>; \u00f6rne\u011fin, Madam Curie\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, radyoaktif elementleri elleme<\/em>, yalama<\/em> yoluyla di\u011fer elementlerden daima daha s\u0131cak olduklar\u0131n\u0131 alg\u0131lama) ve A<\/strong>\u2019y\u0131 netle\u015ftirmek, b\u00f6ylece GAE<\/strong>\u2019mize ula\u015fmak!<\/li>\n<\/ol>\n

    U\u015e\u2019\u0131n Fuzzy Mant\u0131k konu\u015fmas\u0131 olmasayd\u0131 beni kim d\u00fc\u015f\u00fcnce provokasyonuna itecek, d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeyde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f bir memeli gibi, al\u0131\u015fkanl\u0131k ve i\u00e7g\u00fcd\u00fclerimle ya\u015fam\u0131m\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmekten kim kurtaracakt\u0131? U, sak\u0131n ola ki bunu bir sipari\u015f olarak alg\u0131lay\u0131p bana XXL sutyen postalayay\u0131m deme!<\/p>\n

    Nedensellik ve determinizm ayn\u0131 \u015fey mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

    Nedenselli\u011fe ele\u015ftirel yakla\u015f\u0131m da heyecan vericiydi. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu konuda \u201cbilim insanlar\u0131\u201d taraf\u0131ndan yaz\u0131lanlar o denli mistik d\u00fczeyde olabiliyor ki, b\u00f6ylesi bir konu\u015fmay\u0131 bilimsel bir konferansta m\u0131 yoksa Pazar ayini sonras\u0131nda kilisedeki vaaz da m\u0131 dinledi\u011finizi \u015fa\u015f\u0131r\u0131yorsunuz! \u0130\u015fte \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rnek:<\/p>\n

    \u201cKuantum kuram\u0131na g\u00f6re, \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck erkelere sahip olan par\u00e7ac\u0131klar hi\u00e7 yoktan ortaya \u00e7\u0131kabilir, k\u0131sa bir s\u00fcre varolduktan sonra tekrar ortadan kalkabilirler. Virtual<\/strong> par\u00e7ac\u0131klar ya da kuantum \u00e7alkant\u0131lar\u0131 olarak bilinen bu durum herhangi bir an kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kabilir. Bunlar laboratuar deneylerinde g\u00f6zlenmi\u015ftir. Par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n erkesi ne denli b\u00fcy\u00fckse ya\u015fam s\u00fcresi de o denli k\u0131sad\u0131r. Ve s\u0131f\u0131r erkeye sahip bir dizge, ilkesel olarak hi\u00e7 yoktan varolup sonsuza dek varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilir. B\u00f6ylece evreni yaratma \u015fans\u0131na sahip olabiliyoruz\u201d (G.L. Verschuur, The Invisible Universe Revealed<\/em>, Springer Verlag, NY, 1987, s. 195).<\/p>\n

    Evet…, yazar, s\u00f6z\u00fcn\u00fc bile etmeden, Dq<\/em>Dp <\/em>\u00b3 h \u00a0<\/em>ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131yla \u00fcnl\u00fc Heisenberg Belirsizlik \u0130lkesi<\/strong>\u2019ni \u00e7ok ama \u00e7ok g\u00fczel bir bi\u00e7imde pop\u00fclerize ediyor. Erke ve zaman e\u015flenik \u00e7iftleri i\u00e7in yaz\u0131lm\u0131\u015f olan Heisenberg Belirsizlik \u0130lkesi s\u00f6zele d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bir t\u00fcr hadis-i\u00a0 \u015ferif<\/strong> oluyor!<\/p>\n

    Heisenberg Belirsizlik \u0130lkesine ili\u015fkin \u00e7ok \u015fey yaz\u0131l\u0131p s\u00f6ylendi. Bunlara burada de\u011finmeyece\u011fiz. Bizi, kuantum mekani\u011finde ortaya \u00e7\u0131kan i\u015flemcilerin yaratt\u0131\u011f\u0131 yeni bir sorun daha \u00e7ok ilgilendirmelidir. Heisenberg Belirsizlik \u0130lkesi, klasik fizi\u011fin nedensellik <\/strong>(causality) ilkesinin g\u00f6zden ge\u00e7irilmesini zorunlu k\u0131ld\u0131. Bu nokta s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn tam anlam\u0131yla \u201cbula\u015f\u0131k\u201d! \u00c7\u00fcnk\u00fc nedensellik<\/strong> ve determinizm<\/strong> kavramlar\u0131, \u00e7o\u011fu bilim insan\u0131 ve filozof i\u00e7in \u201ce\u015f anlaml\u0131d\u0131r\u201d. Bu iki kavram\u0131n e\u015f anlaml\u0131 olamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu kavramlar\u0131n birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 bizi \u00e7ok yanl\u0131\u015f sonu\u00e7lara g\u00f6t\u00fcrebilir. Bu nedenle, birka\u00e7 kayna\u011f\u0131n bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini aktarmay\u0131 uygun buluyorum.<\/p>\n

    \u201cKopenhag okulunun, dinamik s\u00fcre\u00e7lerin \u201ckozal\u201d olmas\u0131 ile \u201cdeterminist\u201d olmas\u0131 aras\u0131nda herhangi bir ay\u0131r\u0131m yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmak gerekir\u201d (Y. Ko\u00e7, Teorik Fizik Monografileri, Cilt 1, Do\u011fan\u0131n Kuvantum Mekaniksel Betimlemesi ve \u00d6l\u00e7me Sorunu,<\/em> \u0130stanbul \u00dcniv. Fen Fak., 1983, s.123).<\/p>\n

    \u201cKant, \u2018her olgunun bir nedeni vard\u0131r\u2019 yarg\u0131s\u0131n\u0131 t\u00fcm bilimlerin a priori<\/em> varsay\u0131m\u0131 saym\u0131\u015ft\u0131. Makro d\u00fczeyde ge\u00e7erli g\u00f6r\u00fcnen\u00a0 klasik nedensellik ilkesi mikro d\u00fczeyde anlams\u0131z kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc elektronlar\u0131n bir y\u00f6r\u00fcngeden ba\u015fka bir y\u00f6r\u00fcngeye atlamalar\u0131 veya radyo-aktif maddelerde atomlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcnt\u00fcye u\u011framalar\u0131, tek tek al\u0131n\u0131nca, ne \u00f6nceden kestirilebilmekte ne de herhangi bir nedene ba\u011flanabilmektedir\u201d (Cemal Y\u0131ld\u0131r\u0131m, Bilim Felsefesi<\/em>, 1979, Remzi Kitabevi, \u0130stanbul, s.141).<\/p>\n

    \u201cAncak denebilir ki, bu bir \u00f6l\u00e7me g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc olup klasik nedensellik ilkesini temelde zedeleyici nitelikte de\u011fildir. Daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi, klasik determinizm, hareket eden bir cismin ba\u015flang\u0131\u00e7 durumunu hatas\u0131z \u00f6l\u00e7ebilirsek, gelecekte herhangi bir andaki durumunu da kesinlikle belirleyebiliriz, demektedir\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.141).<\/p>\n

    Kant da dahil olmak \u00fczere yukar\u0131daki kaynakta nedensellik <\/strong>ile determinizm<\/strong> o denli denk tutulmu\u015f ki ay\u0131klamak olas\u0131 de\u011fil! Bir ba\u015fka kaynakta d\u2019Abro \u015funlar\u0131 yaz\u0131yor:<\/p>\n

    \u201cMekanikten genelleme yaparak nedensellik doktrinini di\u011fer t\u00fcm fiziksel dizgeler i\u00e7in de uyarlayabiliriz: Kesin (rigorous) yasalar t\u00fcm fiziksel dizgelerin evrimini belirler. Yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu varsayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir dizgenin ilk durumuyla birlikte ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu yasalar, dizgenin hem ge\u00e7mi\u015f hem de gelecekteki t\u00fcm durumlar\u0131n\u0131 belirsizli\u011fe yer b\u0131rakmayacak bir bi\u00e7imde belirler. Dizgenin t\u00fcm zamanlardaki tarihi, yasalar ve ilk durum yard\u0131m\u0131yla belirlenir…Bir olay\u0131n nedeni, ilk durum ile tan\u0131 kazan\u0131r\u201d (A. d\u2019Abro, The Rise of the New Physics<\/em>, Vol. I,<\/em> Dover pub. Inc., 1939, s.47).<\/p>\n

    d\u2019Abro, \u201ca\u00e7\u0131kl\u0131k\u201d y\u00f6n\u00fcnden de\u011ferlendirildi\u011finde di\u011fer kaynaklardan bir ad\u0131m ileride! Nedensellik ile determinizmin ayn\u0131 \u015fey oldu\u011funu, ilk durum = neden<\/strong> e\u015fitli\u011fiyle anlayabiliyoruz. \u015eimdi de Niels Bohr\u2019un biyografisini yazan Abraham Pais\u2019i dinleyelim:<\/p>\n

    \u201cKuantum mekani\u011fi, klasik fizik ba\u011flam\u0131nda genel ge\u00e7erlili\u011fi olan nedensellik ilkesinin sonunu belirler. K\u0131saca belirtirsek, klasik nedenselli\u011fin anlam\u0131 \u015fudur: Varsay\u0131m<\/strong>. Belli bir zamanda bir dizgenin t\u00fcm par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n konum ve h\u0131zlar\u0131n\u0131 biliyorsak; Ded\u00fcksiyon<\/strong>. Newton yasalar\u0131yla birlikte bu bilgi, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n daha sonraki bir zamanda alaca\u011f\u0131 konum ve h\u0131zlar\u0131n\u0131 bulabiliriz\u201d (Abraham Pais, Niels Bohr\u2019s Times, In Physics, philosophy & polity<\/em>, Clarendon Press, Oxford, 1991, s.22).<\/p>\n

    \u201cKant, nedenselli\u011fi deneylerden t\u00fcretilebilecek bir \u015fey olarak de\u011fil, \u2018\u00f6nceden var\u0131lm\u0131\u015f sentetik bir yarg\u0131\u2019 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Kant\u2019\u0131n kendi t\u00fcmcesiyle nedensellik, \u2018Bir kurald\u0131r. Bu kurala g\u00f6re bir olay art arda gelen diziler bi\u00e7iminde belirlenir. Olan bir olaydan s\u00f6z edebilmek i\u00e7in bu kural\u0131n varsay\u0131lmas\u0131 gerekir\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.23)<\/p>\n

    \u201c\u00c7ok say\u0131daki par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n gelecekteki konum ve h\u0131zlar\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015fteki konum ve h\u0131zlar\u0131ndan belirleyebilirsek, entropi yararl\u0131 bir kavram olur. Klasik nedensellik<\/strong> olarak bilinen bu \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilirlik, istatistiksel mekani\u011fin tarih sahnesine \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan sonra bile etkisini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.82)<\/p>\n

    \u201cHem nedensellik hem de erke momentumun korunumu ilkelerinin b\u0131rak\u0131lmas\u0131na fizik\u00e7ilerin nas\u0131l tepki g\u00f6sterdi\u011fine bir g\u00f6z atal\u0131m. Einstein bundan hi\u00e7 ho\u015flanmad\u0131. \u2018Nedensellik ilkesinin bo\u015flanmas\u0131na ancak \u00e7ok \u00e7ok acil durumlarda izin vermeliyiz\u2019\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.237)<\/p>\n

    Einstein\u2019\u0131n b\u0131rakmaktan vazge\u00e7emedi\u011fi \u015feyin nedensellik<\/strong> mi determinizm<\/strong> mi oldu\u011fu a\u00e7\u0131k de\u011fil!<\/p>\n

    \u201cBorn, erke durumunun<\/strong> olas\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/em> kavram\u0131n\u0131 sundu. Bunu daha \u00f6nce kimse yapmam\u0131\u015ft\u0131. Born ayn\u0131 zamanda dalga mekani\u011finin \u00f6z\u00fcn\u00fc de \u00e7ok g\u00fczel bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klad\u0131: Par\u00e7ac\u0131klar\u0131n devinimi olas\u0131l\u0131k yasalar\u0131n\u0131 izler; ancak olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n kendisi nedensellik yasas\u0131na g\u00f6re yay\u0131l\u0131r<\/strong>\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.287)<\/p>\n

    \u015eimdi de Eric Lerner\u2019i dinleyelim:<\/p>\n

    \u201cPrigogine\u2019in de i\u015faret etti\u011fi gibi, par\u00e7ac\u0131k dinami\u011fi kuram\u0131, zamanda tersinemezli\u011fi dikkate almal\u0131d\u0131r… Bunu dikkate alan bir kuram\u0131n kullanaca\u011f\u0131 y\u00f6ntem, \u2018kusursuz\u2019 k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli evreni g\u00fcden \u00f6nceden uydurulmu\u015f \u2018kusursuz\u2019 yasalardan yola \u00e7\u0131kmak de\u011fil, laboratuar ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli evrende g\u00f6zlenen olaylardan yola \u00e7\u0131karak elde etti\u011fi sonu\u00e7lar\u0131 di\u011fer \u00f6l\u00e7eklere ta\u015f\u0131mak bi\u00e7iminde olmal\u0131d\u0131r. B\u00f6yle bir kuram, deneylerimizle do\u011frulayabilece\u011fimiz veya yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterebilece\u011fimiz a\u00e7\u0131k, net ve anla\u015f\u0131l\u0131r \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunabilmelidir. Yaln\u0131zca b\u00f6ylesi bir kuram teknolojik ilerlemenin temelini olu\u015fturabilir.<\/p>\n

    \u201cBunu becerebiliriz. Kuantum mekani\u011finin nedensellik ilkesini<\/strong> bo\u015flayan tavr\u0131ndan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir kuram geli\u015ftirilebilir. Her \u015feyin ba\u015flang\u0131\u00e7tan sona dek belirlendi\u011fi bir d\u00fcnyaya, klasik determinizme<\/strong> entelekt\u00fcellerin ve s\u0131radan ki\u015filerin g\u00f6sterdi\u011fi tepki, mistik tepkiyi s\u00fcrekli cesaretlendirmi\u015ftir. Bu mistik tepki, kuantum mekani\u011finde nedensellik ilkesinin<\/strong> bo\u015flanmas\u0131 s\u00fcrecini h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, determinizm <\/strong>ile ondan tamamen ayr\u0131 bir kavram olan nedensellik<\/strong> birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Determinizm<\/strong>, ilkesel olarak, olaylar\u0131n \u00f6nceden belirlenebilece\u011fini savunurken, nedensellik<\/strong>, herhangi bir olay\u0131n olu\u015f nedeninin ard\u0131nda ba\u015fka olaylar\u0131n oldu\u011fu tezini savunur. Determinizmin yads\u0131nmas\u0131yla birlikte nedensellik de yads\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/strong><\/p>\n

    \u201cAncak Prigogine\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, nedensellikle determinizmin <\/strong>birbiriyle e\u015f anlaml\u0131 kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. \u00d6rne\u011fin, G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7evresindeki bir y\u00f6r\u00fcngede dolanan bir kuyruklu y\u0131ld\u0131z\u0131n devinimi gibisinden nedensellik ilkesine<\/strong> uyan bir s\u00fcre\u00e7, zaman i\u00e7inde tamamen belirlenemez<\/strong> bir niteli\u011fe b\u00fcr\u00fcnebilir. Prigogine ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n son y\u0131llardaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bunun kuantum mekani\u011fi ba\u011flam\u0131ndaki dizgelerde de do\u011fru olabilece\u011fini g\u00f6sterdi. Bu dizgelerin de tamamen nedensellik ilkesi <\/strong>ile g\u00fcd\u00fclebilece\u011fi, hi\u00e7 bir olay\u0131n \u2018kendili\u011finden\u2019 veya \u2018aniden\u2019 olmayaca\u011f\u0131 tamamen olas\u0131d\u0131r. Ancak kuantum dizgeleri \u00f6z\u00fcnde karars\u0131z<\/strong> oldu\u011fundan belli bir olay\u0131n do\u011fru bir bi\u00e7imde \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilmesi olas\u0131 de\u011fildir. \u00d6ng\u00f6r\u00fclemezli\u011fin temelinde yatan \u015fey<\/strong>, dizgenin ilk ya da s\u0131n\u0131r ko\u015fullar\u0131na ili\u015fkin bilgisizli\u011fimiz de\u011fildir. En do\u011fru ve tam bilgiye sahip oldu\u011fumuz dizgeler bile do\u011fru \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunabilme yetene\u011fimizi artt\u0131ramayacakt\u0131r.<\/p>\n

    \u201cPrigogine\u2019in kulland\u0131\u011f\u0131 yakla\u015f\u0131m sonunda baz\u0131 temel kuantum yasalar\u0131 zamanda tersinirlik \u00f6zelliklerini yitirdi; bu yasalar art\u0131k ge\u00e7mi\u015f ile gelecek aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 yans\u0131tabilmektedir. Kuantum ge\u00e7i\u015fleri h\u0131zl\u0131 olmakta; ancak bu ge\u00e7i\u015fleri, uzay ve zamanda s\u00fcreksizliklerin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 veya nedensellik ilkesinin<\/strong> i\u015flerlikte olmad\u0131\u011f\u0131 \u2018kendili\u011finden\u2019 olaylar olarak tan\u0131mlayamay\u0131z\u201d (Eric Lerner, The Big Bang Never Happened<\/em>, Times Books, 1991, s. 368).<\/p>\n

    Nedensellik <\/strong>ve Determinizm<\/strong> konular\u0131nda Karl Popper\u2019\u0131n The Open Universe: An Argument for Indeterminism <\/em>adl\u0131 kitab\u0131nda s\u00f6yledikleri \u00e7ok daha ilgin\u00e7. Popper, kitab\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde kendisinin bir determinist olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, fiziksel kuramlarda ve evrenbilimde indeterminizme<\/strong> yer a\u00e7ma \u00e7abas\u0131nda oldu\u011funu belirtiyor. Popper\u2019\u0131n bu \u00e7aba sonucunda ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 form\u00fcl \u015fu:<\/p>\n

    \u201cOur universe is partly causal, partly probabilstic, and partly open: it is emergent<\/strong>\u201d (Karl Popper, The Open Universe: An Argument for Indeterminism, <\/em>Hutchinson,\u00a0\u00a0\u00a0 London, 1988, s. 130).<\/p>\n

    Bu \u00e7ok anlaml\u0131 saptaman\u0131n tam \u00e7evirisi yerine ne anlatmak istedi\u011fini \u015f\u00f6yle \u00f6zetleyebiliriz: Evrenimizde k\u0131smen nedensellik k\u0131smen de olas\u0131l\u0131k i\u015flerlikte; evrenimiz a\u00e7\u0131k, yani yeni olu\u015fumlar yeni s\u00fcre\u00e7ler ortaya \u00e7\u0131kmakta oldu\u011fundan tamamlanm\u0131\u015f de\u011fildir. Popper\u2019\u0131n \u201cemergent\u201d, Prigogine\u2019in \u201cbecoming\u201d s\u00f6zc\u00fckleriyle anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ek \u00f6z\u00fcnde ayn\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Her ikisi de, varolandan, statik olandan \u00e7ok, s\u00fcregelen \u00fczerine vurguluyor. Her ikisi de \u00f6nceki bilimsel programlar\u0131n en b\u00fcy\u00fck iste\u011fi olan \u201ctam\u201d, \u201ctamamlanm\u0131\u015f\u201d do\u011fa betimlemesi vermek yerine, evrenin \u201ca\u00e7\u0131k\u201d (yeni bilgilere, yeni olu\u015fumlara,vb.) oldu\u011funu savunuyor. Popper\u2019\u0131n determinist<\/strong> felsefeye olan tepkisini desteklememek elde de\u011fil!<\/p>\n

    \u201cLaplace\u2019c\u0131 determinizmi, insan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, insan yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve insan sorumlulu\u011fu gibi \u00f6nemli konulara a\u00e7\u0131klama getirme ve bu sorunlar\u0131 savunma g\u00f6revimiz \u00f6n\u00fcndeki en kat\u0131 ve en ciddi tehlike olarak g\u00f6rmekteyim\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.xx<\/em>).<\/p>\n

    \u015eimdi Popper\u2019\u0131n nedensellik<\/strong> ile determinizm <\/strong>\u00a0kavramlar\u0131na bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 inceleyelim.<\/p>\n

    \u201c…bu kitapta, nedensellik ilkesiyle determinizm tezini ayn\u0131 g\u00f6ren g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ele\u015ftirmek niyetindeyim\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.4)<\/p>\n

    \u201cK\u0131sacas\u0131, \u00e7o\u011fu filozofun d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fmemek i\u00e7in uyan\u0131k olmal\u0131y\u0131z. Bu filozoflar, her olay\u0131n bir nedeninin olaca\u011f\u0131na i\u015faret ederek determinizm yarar\u0131na sav geli\u015ftirebileceklerine inand\u0131lar\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.11)<\/p>\n

    \u201c…nedensellik determinizmden ayr\u0131 tutulmal\u0131d\u0131r…belirlenmi\u015f olan ge\u00e7mi\u015fin<\/strong> a\u00e7\u0131k olan gelecekten<\/strong> ayr\u0131 tutulmas\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.48)<\/p>\n

    \u201cIndeterminist ger\u00e7e\u011fin bilinemeyece\u011fini savunan Kant\u2019a kat\u0131lm\u0131yorum Belki i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu \u00f6zg\u00fcn d\u00fcnyay\u0131 hi\u00e7bir zaman tamamen bilemeyece\u011fiz; ancak bilimsel bilgilerimiz bu d\u00fcnyay\u0131 giderek daha iyi anlama \u00e7abas\u0131d\u0131r ve bu \u00e7aba \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir ba\u015far\u0131 kazanm\u0131\u015ft\u0131r\u201d (ayn\u0131 kaynak, s.48).<\/p>\n

    Evet…nedensellik<\/strong> ile determinizm<\/strong> aras\u0131ndaki \u201cayr\u0131m\u201d ve \u201cdenklikler\u201de de\u011findikten sonra, kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z yere, Heisenberg Belirsizlik \u0130lkesine d\u00f6nelim.\u00a0 Son olarak, Dq<\/em>Dp <\/em>\u00b3 h ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131na de\u011finmi\u015ftik. \u201cHubble\u2019\u0131n empirik yasas\u0131 evrenin geni\u015fledi\u011fine i\u015faret eder<\/strong>\u201d yorumu yap\u0131ld\u0131ktan sonra insano\u011flu \u201cfilmi geri sarmaya\u201d ve t=0 <\/em>an\u0131ndan hemen \u00f6nce ne oldu\u011funu sormaya ba\u015flad\u0131. Bu noktada ortaya \u00e7\u0131kan matematiksel tekillik, fizik\u00e7iler i\u00e7in s\u0131k\u0131nt\u0131 yaratt\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc fizik, tan\u0131m\u0131 gere\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fclebilir niceliklerle u\u011fra\u015fan bir bilim dal\u0131d\u0131r. Matematiksel tekillikler ise bir \u015feylerin yanl\u0131\u015f gitti\u011fine i\u015faret eder. B\u00fcy\u00fck Patlama evren modeli bizi, madde, erke, uzay ve zaman\u0131n t=0 <\/em>\u00a0an\u0131nda \u201cyarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na\u201d , ondan \u201c\u00f6ncesinin\u201d anlams\u0131z oldu\u011funa inand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Evrendeki t\u00fcm madde, erke, uzay ve zaman\u0131n hi\u00e7 yoktan ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n 4. y\u00fczy\u0131lda geli\u015ftirdi\u011fi Ex nihilo<\/em><\/strong> kavram\u0131n\u0131 and\u0131rmaktad\u0131r. Ancak fiziksel bir olay\u0131 dinsel bir kavramla a\u00e7\u0131klama \u015fanslar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilen fizik\u00e7iler, ex nihilo<\/em><\/strong> kavram\u0131n\u0131, bilimsel bir temele oturtacak olan Heisenberg Belirsizlik \u0130lkesi<\/strong>ne sar\u0131ld\u0131lar. Bu ba\u011flamda, yukar\u0131da verdi\u011fim al\u0131nt\u0131y\u0131 bir kez daha aktar\u0131yorum.<\/p>\n

    \u201cKuantum kuram\u0131na g\u00f6re, \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck erkelere sahip olan par\u00e7ac\u0131klar hi\u00e7 yoktan ortaya \u00e7\u0131kabilir, k\u0131sa bir s\u00fcre varolduktan sonra tekrar ortadan kalkabilirler. Virtual<\/strong> par\u00e7ac\u0131klar ya da kuantum \u00e7alkant\u0131lar\u0131 olarak bilinen bu durum herhangi bir an kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kabilir. Bunlar laboratuar deneylerinde g\u00f6zlenmi\u015ftir. Par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n erkesi ne denli b\u00fcy\u00fckse ya\u015fam s\u00fcresi de o denli k\u0131sad\u0131r. Ve s\u0131f\u0131r erkeye sahip bir dizge, ilkesel olarak hi\u00e7 yoktan varolup sonsuza dek varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilir. B\u00f6ylece evreni yaratma \u015fans\u0131na sahip olabiliyoruz\u201d (G.L. Verschuur, The Invisible Universe Revealed<\/em>, Springer Verlag, NY, 1987, s. 195).<\/p>\n

    Nedenselli\u011fe ele\u015ftiri y\u00f6neltilirken, nedenselli\u011fe ili\u015fkin t\u00fcm yaz\u0131lanlar\u0131 dikkate almak, konunun b\u00fct\u00fcnselli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131r. E\u011fer, belli bir tarih diliminde nedensellik inceleniyorsa, o zaman diliminin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmadan konuyu i\u015flemek hakl\u0131 g\u00f6sterilebilir!<\/p>\n

    Matematik\u00e7ilerin chauvinism\u2019i<\/em><\/strong><\/p>\n

    Gelelim matematik\u00e7ilere! Bu toplant\u0131da onlar\u0131n Chauvinism, Xenophobe ve Evangelism konusundaki g\u00f6sterileri doruk noktas\u0131ndayd\u0131! \u201cThey were more royal<\/strong> than the king!<\/strong>\u201d Kral da bir d\u00f6nem Pisagor bir d\u00f6nem de Plato tabii ki!<\/p>\n

    \u00d6nce Pisagor! Pisagorculara g\u00f6re kuram, duyusal co\u015fku ile gelen bilgi anlam\u0131na gelir. Matematikle tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 az olan ki\u015filer i\u00e7in bu tan\u0131mlama tuhaf olabilir; ancak, matemati\u011fin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekleri ans\u0131\u00adz\u0131n anlama deneyimi ve onun ba\u015f d\u00f6nd\u00fcr\u00fcc\u00fc zevkini ya\u015fam\u0131\u015f olanlar i\u00e7in Pisagorcu g\u00f6r\u00fc\u015fler tamamen do\u011fal kar\u015f\u0131lanabilir. Pisagorculara g\u00f6re, deneysel \u00e7al\u0131\u015fan filozof veya bilim insan\u0131, \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 nesnel veri kayna\u011f\u0131n\u0131n k\u00f6lesidir. Di\u011fer yandan, salt matematik\u00e7i, t\u0131pk\u0131 bir m\u00fczisyen gibi, d\u00fczenli bir g\u00fczelli\u011fe sahip olan d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcr yarat\u0131\u00adc\u0131s\u0131d\u0131r. Ne tevazu ya rab!<\/p>\n

    Matematik\u00e7ilerin chauvinism\u2019i o denli kuvvetli ki, \u201cbilgi, g\u00f6zlemlere gerek olmaks\u0131z\u0131n salt d\u00fc\u015f\u00fcnceyle, usla elde edilebilir\u201d saptamalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda donup kal\u0131yorsunuz! Matemati\u011fin g\u00fcnl\u00fck deneysel bilgilerin hi\u00e7bir zaman eri\u015femedi\u011fi ideali sa\u011flayabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar; matemati\u011fi temel alarak, d\u00fc\u015f\u00fcncenin duyulara, duyular\u0131n g\u00f6zlemlere \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu savunuyorlar. E\u011fer duyular d\u00fcnyas\u0131 matematikle uyu\u015fmuyorsa bu durum, duyular d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in k\u00f6t\u00fc puan anla\u00adm\u0131na geliyor!<\/p>\n

    Ge\u00e7mi\u015fte ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, matematik\u00e7inin bulmu\u015f oldu\u011fu ideale daha yak\u0131n d\u00fc\u015fmek i\u00e7in bir\u00e7ok y\u00f6ntem ara\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131 ve ortaya at\u0131lan \u00f6neriler, son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede, metafizik ve bilgi kuram\u0131nda bir\u00e7ok yanl\u0131\u015f\u0131n kayna\u011f\u0131 oldu. Bu t\u00fcr felsefe Pisagor ile ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

    Geometrinin felsefe ve bilimsel y\u00f6ntem \u00fczerine olan etkisi de olduk\u00e7a derindir. Yunanl\u0131lar\u0131n kurmu\u015f oldu\u011fu geometri aksiyomlarla ba\u015flar. Aksi\u00adyomlar, do\u011frulu\u011funu kendi i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran \u00f6nermelerdir; bunlar\u0131n do\u011frulu\u011fundan ku\u015fku duyulmaz. Aksiyom\u00adlarla ba\u015flayan geometri t\u00fcmdengelim (deduction) ilkesiyle s\u00fcrer ve do\u011fru\u00adlu\u011fu tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r teoremlerde noktala\u00adn\u0131r. K\u0131sacas\u0131, do\u011frulu\u011fu tart\u0131\u015f\u0131lmaz olan yap\u0131 ta\u015flar\u0131yla kurulmu\u015f olan bir \u00e7er\u00e7eve yanl\u0131\u015f olabilir.<\/p>\n

    Ben ya\u015fam\u0131m boyunca zaten iki \u015feyden nefret ettim: bir \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131ktan iki ba\u015f\u0131m\u0131za bunlar\u0131 a\u00e7an Yunanl\u0131lardan! Aksiyom ve teoremlerin \u201cger\u00e7ek uzayda\u201d do\u011fru oldu\u011funa inan\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece, \u00f6nce do\u011frulu\u011funu kendi i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran \u015feyleri ortaya \u00e7\u0131kar\u0131p sonra da t\u00fcmdengelim y\u00f6ntemini kullanarak \u201cger\u00e7ek d\u00fcnyaya\u201d ili\u015fkin bilgilenmenin olas\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, Plato ve Kant\u2019\u0131 ve bu iki filozofun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011flar aras\u0131ndaki d\u00f6nemde ya\u015fam\u0131\u015f olan \u00e7o\u011fu filozofu etkiledi. Deneysel bir i\u00e7eri\u011fe sahip olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, Newton\u2019un \u00fcnl\u00fc Principia<\/em>\u2019s\u0131nda da\u00a0 bu felsefenin bask\u0131n oldu\u011fu s\u00f6ylenir. Ki\u015fisel din duygusal co\u015fkudan; din \u00f6\u011fretisi de matematikten t\u00fcretilmi\u015ftir; ve her ikisi de Pisagor\u2019da var\u00add\u0131r.<\/p>\n

    Bertrand Russell\u2019a g\u00f6re matema\u00adtik, hem tanr\u0131sal ve \u201ctam ger\u00e7e\u011fe\u201d olan inanc\u0131n hem de s\u00fcper duyusal ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fcnyaya olan inanc\u0131n kayna\u011f\u0131d\u0131r.<\/strong> Matematik, usa vurmadaki \u201ckusursuzlu\u011fun\u201d duyu organlar\u0131m\u0131zla alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z cisimlere de\u011fil, yaln\u0131zca ideal olana uygulanabilece\u011fini s\u00f6yler. Bu ilkeden yola \u00e7\u0131kanlar, d\u00fc\u015f\u00fcncenin daha asil, d\u00fc\u015f\u00fcncedeki nesnelerin duyu organlar\u0131nca alg\u0131lanan nesnelerden daha ger\u00e7ek oldu\u011funu savunabilir. Zaman\u0131n sonsuzlukla ili\u015fkisini kuran mistik \u00f6\u011fretiler de g\u00fcc\u00fcn\u00fc salt matematikten alm\u0131\u015ft\u0131r. Mistiklere g\u00f6re, say\u0131 ve benzeri matema\u00adtiksel kavramlar sonsuzdur ve zaman\u00addan ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r. Bu nedenle tanr\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceleri olarak ele al\u0131nabilirler. Plato, tanr\u0131n\u0131n bir geometrici; sir James Jeans de bir aritmetik tutkunu oldu\u011funu savunmu\u015ftur. Pisagor\u2019cularla Platonistlerin cirit att\u0131\u011f\u0131 Assos\u2019ta o ciritlerden korunmak i\u00e7in kalemimi s\u0131k s\u0131k yere \u2018d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcp\u2019 uzun s\u00fcre arad\u0131m; e\u011fik pozisyonda kalarak korunmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m!<\/p>\n

    Pisagor\u2019la ba\u015flayan matematik ve din<\/strong> birlikteli\u011fi, Yunan uygar\u00adl\u0131\u011f\u0131ndaki, Orta\u00e7a\u011f\u2019daki ve Kant\u2019a de\u011fin olan d\u00f6nemdeki din felsefesini temsil eder. Plato, St. Augustine, Thomas Aquinas, Descartes, Spinoza ve Kant\u2019da, Pisagor\u2019dan kaynaklanan din ile usun birlikteli\u011fi<\/strong> s\u0131k\u0131ca \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ve zamandan ba\u011f\u0131ms\u0131z olan \u015feylere duyulan be\u011feni doruk noktas\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131nda Pisagor\u2019\u00addan daha etkili bir filozof bulmak olduk\u00e7a zordur. Platoculuk ad\u0131 veri\u00adlen felsefi ak\u0131m dikkatli bir bi\u00e7imde \u00e7\u00f6z\u00fcmlenirse, \u00f6z\u00fcnde Pisagorculu\u011fun yatt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u0130nsan\u0131n duyular\u0131ndan \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fcnyas\u0131na sunulan \u201c\u00f6l\u00fcms\u00fcz d\u00fcnya\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesinin kayna\u011f\u0131 Pisagor\u2019dur.<\/p>\n

    Konu\u015fmac\u0131lardan baz\u0131lar\u0131 \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131 matemati\u011fe nas\u0131l al\u0131\u015ft\u0131r\u0131r\u0131z\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131. Matematik ve din ger\u00e7ekten bu denli \u00f6zde\u015fse, bu \u00e7aba asl\u0131nda \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6te d\u00fcnyaya al\u0131\u015ft\u0131rmaya benziyor! Acaba matemati\u011fi sevmeyen \u00e7ocuklar\u0131 allah\u0131 sevmedikleri i\u00e7in mi \u2018yola\u2019 getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz? Allah korkusuyla \u00e7ocuklar\u0131 e\u011fitemezsiniz.<\/p>\n

    \u00c7ocukken mahallemizde iki yaramaz karde\u015f vard\u0131; biri 6 di\u011feri 8 ya\u015f\u0131ndayken mahalleli illallah demi\u015fti. Vah\u015fi kedileri e\u011fitmek ne m\u00fcmk\u00fcn! Yar\u0131m ceviz kabuklar\u0131n\u0131 tutkallay\u0131p kedilere takunya giydirmekten onlar sorumluydu; bo\u015f arsada kurutulmak \u00fczere as\u0131l\u0131 \u00e7ama\u015f\u0131rlara as\u0131l\u0131p trapez olmak onlardayd\u0131; mahallemizin k\u00f6pekleri kuyruksuzdu, onlardan \u015f\u00fcpheleniyorduk! Bir g\u00fcn ak\u0131ll\u0131n\u0131n biri mahallenin imam\u0131n\u0131n bunlar\u0131 yola getirebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. \u0130mam yard\u0131ma haz\u0131rd\u0131. Bunlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131na ald\u0131, mahalleli de bu \u00fccretsiz showu izlemek \u00fczere topland\u0131. \u0130mam sordu: \u201cAllah nerede?\u201d Bizimkilerin s\u00fcng\u00fcleri d\u00fc\u015f\u00fck…suskunlar! \u0130mam daha y\u00fcksek sesle: \u201cSize soruyorum… allah nerede?\u201d diye g\u00fcrleyince b\u00fcy\u00fck karde\u015f k\u00fc\u00e7\u00fc\u011fe sinyali \u00e7akt\u0131 ve bir anda toz oldular! Birka\u00e7 g\u00fcn sonra b\u00fcy\u00fck karde\u015fe sordum niye \u00f6yle toz oldunuz diye; bana verdi\u011fi yan\u0131t: \u201cVallahi allah kaybolmu\u015f bizden biliyorlar sand\u0131k, ondan toz olduk\u201d dedi! \u015eimdi bu karde\u015fler ne, 1659 \u00b4 log 2453 \u2013 sin (p – 75) gibisinden basit bir i\u015flemi zihinsel olarak yapabiliyorlar ne de meyhane d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc cami duvar\u0131n\u0131 ziyaret etmemeyi \u00f6\u011frenebildiler!<\/p>\n

    Matematik ve t\u00fcmdengelimle usa vurma y\u00f6ntemi, insanl\u0131\u011f\u0131n soyut d\u00fc\u015f\u00fcnce alan\u0131nda kazand\u0131\u011f\u0131 kal\u0131c\u0131 de\u011ferlerdir. Bu ikili ayn\u0131 zamanda, eski Yunan dehas\u0131n\u0131n tek yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcnleridir. Ad\u0131 ge\u00e7en uygarl\u0131kta, do\u011frulu\u011fu kendi i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran \u015feylerden yola \u00e7\u0131karak t\u00fcmdengelim y\u00f6ntemiyle usa vurma ye\u011flendi. Oysa ki, bir de g\u00f6zlenenlerden yola \u00e7\u0131ka\u00adrak, t\u00fcmevar\u0131m y\u00f6ntemiyle usa vurma denenebilirdi. T\u00fcmdengelim y\u00f6nteminin eri\u015fti\u011fi bu \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ba\u015far\u0131, yaln\u0131z\u00adca eski uygarl\u0131klar\u0131 de\u011fil, \u00e7a\u011fc\u0131l d\u00fcnyay\u0131 da b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yan\u0131ltt\u0131. Nesnel cisimlerin g\u00f6zlenmesinden sonra ilk ilkelere<\/strong> t\u00fcmdengelimsel olarak varan bilimsel y\u00f6ntem, sonraki \u00e7a\u011f\u00adlarda bu olumsuz Helenik inanc\u0131 yendi.<\/p>\n

    Matemati\u011fe \u015fovenizm derecesinde tutkun olanlara belki \u201csert\u201d bir saptama olarak gelecektir, ama filo\u00adzoflar, \u201ct\u00fcmdengelimsel bir y\u00f6ntem olan matemati\u011fin, g\u00f6zlemlere ve bilimin pratik uygulamas\u0131na kar\u015f\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi kay\u0131ts\u0131zl\u0131\u011f\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131n, k\u00f6le sahibinin kol eme\u011fine g\u00f6sterdi\u011fi nefret<\/strong>\u201c oldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcyor. Kutsal kitaplar\u0131ndaki kozmolojinin par\u00e7a par\u00e7a oldu\u011funu g\u00f6rmekten korkan k\u00f6kten dinciler, Galileo\u2019nun teleskopundan evrene bakmak istememi\u015flerdi. Bug\u00fcn ise, ger\u00e7e\u011fi yaln\u0131zca \u201cmatema\u00adti\u011fin\u201d g\u00fczelli\u011finde bulmaya \u00e7al\u0131\u015fan kuramsal par\u00e7ac\u0131k fizik\u00e7ilerinden A. Zee: \u201c\u00f6nce matemati\u011fi dikkate alal\u0131m; ger\u00e7ek nas\u0131l olsa kendini g\u00f6sterecek\u00adtir…Deneysel y\u00f6ntem, kurba\u011fa bacak\u00adlar\u0131 ve tellerle oyalanan 19. y\u00fczy\u0131l y\u00f6ntemidir<\/strong>\u201d diyerek, t\u0131pk\u0131 k\u00f6le sahibinin kol eme\u011fine g\u00f6sterdi\u011fi nefreti, deneysel-g\u00f6zlemsel y\u00f6nteme g\u00f6ster\u00admektedir.<\/p>\n

    Bilim, sistematik g\u00f6zlem ve \u00f6l\u00e7\u00fcmlerle ba\u015flar ancak orada durmaz. Bilim, do\u011faya ili\u015fkin bilgi koleksiyoncusu de\u011fildir. Toplanan verilerden bir genellemeye gidilmeli; verilerin ard\u0131nda yatan fiziksel s\u00fcre\u00e7 hipotezlere, hipotezler de matematiksel bi\u00e7imlere d\u00f6k\u00fclmelidir. Matematik, do\u011fada g\u00f6zlenen bir s\u00fcreci betimlemede kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r. Platocu felsefede veya g\u00fcn\u00fcm\u00fcz evrenbiliminde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, matematik, \u201cher \u015feyin alt\u0131nda yatan ger\u00e7eklik<\/strong>\u201d olarak sunulmamal\u0131d\u0131r. Hipotezin de\u011feri \u00f6zg\u00fcn mant\u0131\u011f\u0131yla de\u011fil, de\u011fi\u015fik \u00f6l\u00e7\u00fcmleri \u00f6ng\u00f6rebilme yetene\u011fiyle \u00f6l\u00e7\u00fclmelidir.<\/p>\n

    Sevgili dostum, sanat\u00e7\u0131, bilim insan\u0131 ve m\u00fchendis Leonardo da Vinci\u2019nin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne de\u011finmeden ge\u00e7emeyece\u011fim. Leonardo, \u201cBilgi g\u00f6zlemlerden t\u00fcretilmelidir\u201d diyen Nicholas of Cusa\u2019n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesini ya\u015fama ge\u00e7irdi ve bilginin matematiksel olarak betimlenmesi gere\u011fini ileri s\u00fcrd\u00fc. Matemati\u011fin uygulanamayaca\u011f\u0131 bir alan\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten Leonardo \u201cmatematik bilimlerin ustas\u0131d\u0131r\u201d diyen Platocu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u015fiddetle yads\u0131d\u0131. Leonardo kulland\u0131\u011f\u0131 bilimsel y\u00f6ntemi \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klad\u0131:<\/p>\n

    \u201cBilimsel bir sorunu incelemek i\u00e7in \u00f6nce bir dizi deney d\u00fczenlerim. Sonra yapaca\u011f\u0131m deneyin ni\u00e7in \u015f\u00f6yle de\u011fil de b\u00f6yle yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini nedenleriyle a\u00e7\u0131klar\u0131m. Do\u011fa olaylar\u0131n\u0131n incelenmesinde izlenmesi gereken y\u00f6ntem budur. \u0130ncelemelerimizde deneye ba\u015fvurmal\u0131 ve ilgili do\u011fa olay\u0131ndaki genel kural\u0131 bulup form\u00fcle etmeliyiz. Bu genel kurallar do\u011fan\u0131n bir \u00fcst d\u00fczeyde ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na ve sanat\u0131n yarat\u0131lmas\u0131na izin verece\u011fi i\u00e7in gereklidir. Bu y\u00f6ntem bizi, elde edilemeyecek sonu\u00e7lar\u0131 bekleme aldatmacas\u0131ndan korur.\u201d<\/p>\n

    Matematik\u00e7iler Assos\u2019ta hep \u201cmatematik bilimlerin kral\u0131d\u0131r<\/strong>\u201d chauvinismi yapt\u0131! Matematik\u00e7ilerin \u00f6nce monar\u015filerin tarihe kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 sonra da matemati\u011fin bir bilim olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 l\u00fctfen \u00f6\u011frenmeleri gerekiyor!<\/p>\n

    Biraz Temel Bilimler\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n

    Baz\u0131 konu\u015fmac\u0131lar da Turing makinesi gibi bir \u015feyden bahsettiler. Hani kendisine, \u201cNapolyon \u00f6ld\u00fc\u201d bilgisi ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda o da \u201cJosephine dul kald\u0131\u201d diyebilecekmi\u015f! Bu makinenin imitasyonu \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede i\u015fportaya d\u00fc\u015fer ve ayn\u0131 soruya o da \u201cYa\u015fas\u0131n para tarihe kar\u0131\u015ft\u0131!\u201d derse, yeni bir felsefe alan\u0131 kesinlikle pop corn gibi ortaya \u00e7\u0131k\u0131verir: Mechanicohumanitarian philosophy<\/strong>. Bir tek enformasyona verebilece\u011fi yan\u0131t say\u0131s\u0131 ilkesel olarak sonsuz olabilece\u011fine g\u00f6re (duygusal, parasal, politik, ideolojik,…) m\u00fc\u015fterilerden gelecek talebe g\u00f6re sonsuz say\u0131da model geli\u015ftirmeleri i\u00e7in tasar\u0131mc\u0131lar\u0131 Hilbert otelinde yap\u0131lacak bir sempozyumda bir araya getiririz. Bu arada MT\u2019in sav\u0131n\u0131 do\u011frulamak i\u00e7in bir tanesine \u201csen ge\u00e7 kal e mi?\u201d der, sonra…sonras\u0131n\u0131 herkes biliyor, belki de anl\u0131yor…ben hari\u00e7! Ama benim g\u00f6z\u00fcm\u00fcn \u00f6n\u00fcne gelen tablo hep \u015fu oluyor: yeni gelen konuk birinci odaya yerle\u015ftirilmek \u00fczere, o ana kadar gelip de odalar\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015f olan \u201c\u00a5\u201d adet konuk odalar\u0131ndan al\u0131n\u0131p bir yandaki odaya yeniden yerle\u015ftiriliyor! B\u00f6yle bir \u015fey benim otelimde olacak o menajeri, geldi\u011fi yere, Anadolu\u2019nun bir k\u00f6\u015fesinde h\u00e2l\u00e2 \u00e7al\u0131\u015fmakta oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131m matbaaya s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderirim. Orada kur\u015fun kal\u0131plar\u0131 yan yana dizerek haber yeti\u015ftirmenin keyfini yeniden \u00e7\u0131kars\u0131n diye!<\/p>\n

    Kendisine tan\u0131nan s\u00fcre i\u00e7inde konu\u015fmas\u0131n\u0131 tamamlayamay\u0131p d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frayan kat\u0131l\u0131mc\u0131lara, bir sonraki toplant\u0131da kullanabilecekleri bir y\u00f6ntem \u00f6nermek istiyorum. Konu\u015fmalar videoya al\u0131n\u0131yor. Oturum ba\u015fkan\u0131n\u0131 Yer\u2019in \u00e7evresinde \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yak\u0131n h\u0131zlarda dolanan bir uyduya yerle\u015ftirin, video ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131 sa\u011flay\u0131n, sizi oradan izlesin; siz konu\u015furken o nas\u0131l olsa sizi dinlemeyece\u011fi i\u00e7in, konu\u015fmac\u0131y\u0131 zaman\u0131nda uyarmak amac\u0131yla s\u00fcrekli olarak video arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla salondaki saate bakaca\u011f\u0131 i\u00e7in ve siz \u2018Time<\/strong> dilation<\/strong>\u2019dan yararlan\u0131p, size tan\u0131nan 20 dakika i\u00e7inde 2-3 saat rahat rahat konu\u015fursunuz! Ve hatta sizin konu\u015fman\u0131zdan daha uzun s\u00fcre tart\u0131\u015facak olan dinleyiciler de bu\u00a0 \u2018Time<\/strong> dilation<\/strong>\u2019den yararlanacaklard\u0131r. Bu \u00f6neriyi destekleyin ve unutmay\u0131n ki, \u015fimdi<\/strong> konu\u015fmac\u0131, bir s\u00fcre sonra<\/strong> tart\u0131\u015f\u0131c\u0131 olacaks\u0131n\u0131z. Her ikisi i\u00e7in de zamana gereksinim duyacaks\u0131n\u0131z!<\/p>\n

    Ortak bir g\u00f6r\u00fc\u015f de\u011filse bile ortak bir tik geli\u015ftirdik. Hepimiz, iki tip \u2018sinek savar\u2019 gibiydik: baz\u0131lar\u0131m\u0131z pozitif x ekseni boyunca baz\u0131lar\u0131m\u0131z da negatif x ekseni boyunca kovalad\u0131 sinekleri!<\/p>\n

    Bu rapor SEDA<\/strong>, GAE<\/strong> ve DB<\/strong> duvarlar\u0131 aras\u0131na s\u0131k\u0131\u015ft\u0131 kald\u0131, t\u0131pk\u0131 benim Assos\u2019ta G\u00f6del, Cantor, Kant, Frege duvarlar\u0131 aras\u0131na k\u0131s\u0131l\u0131p kald\u0131\u011f\u0131m gibi! O nedenle, bu rapor bir ba\u015fka usa fuzzy gelebilir!<\/p>\n

    Evet! Bu \u00fc\u00e7 g\u00fcnl\u00fck deneyimden sonra ben da\u011fa \u00e7\u0131k\u0131yorum, ma\u011faraya! Nietzche\u2019ninkine mi olur, Erg\u00fcder Yolda\u015f\u2019\u0131nkine mi olur, bilemiyorum ve MMCXIV. Felsefe, Matematik ve Mant\u0131k Sempozyumundan \u00f6nce de \u2018Topluma Kazand\u0131rma Yasas\u0131\u2019ndan yararlanmak istemiyorum! Biraz Temel Bilimlerle<\/strong> u\u011fra\u015fmak istiyorum!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Matematik, Felsefe ve Mant\u0131k \u00fczerine bir toplant\u0131n\u0131n \u201cBilimsel D\u00fczenleme Kurulu\u201dna giri\u015fim, sevgili arkada\u015flar\u0131m\u0131n \u201ctatl\u0131 sert\u201d bask\u0131lar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fti. Pi\u015fman oldu\u011fumu s\u00f6yleyemem, o nedenle \u015fimdilik \u201cPi\u015fmanl\u0131k Yasas\u0131\u201dndan yararlanmak istemiyorum! Ayr\u0131ca, Mant\u0131k, Matematik ve Felsefe adl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnsel etkinlik alanlar\u0131ndan hangisi veya hangilerinin \u201cbilimsel\u201d olduklar\u0131n\u0131 hen\u00fcz anlayabilmi\u015f de\u011filim. Bu belirsizlik de \u201cBilimsel D\u00fczenleme Kurulu\u201dnda bulunmam\u0131 hakl\u0131 g\u00f6stermemi engelliyor. Matematik, […]<\/p>\n","protected":false},"author":475,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85,221,26,25],"tags":[482,465,481,229,277,237,288,302,479,208,480],"class_list":["post-8638","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-47-sayi","category-felsefe","category-fizik","category-matematik","tag-bilim","tag-bilim-felsefesi","tag-determinizm","tag-din","tag-einstein","tag-felsefe","tag-fizik","tag-heisenberg","tag-mantik","tag-matematik","tag-nedensellik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t