{"id":8911,"date":"2013-09-01T20:50:04","date_gmt":"2013-09-01T17:50:04","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=8911"},"modified":"2017-05-13T21:09:05","modified_gmt":"2017-05-13T18:09:05","slug":"bir-dalda-insan-bir-dalda-sempanze","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2013\/09\/01\/bir-dalda-insan-bir-dalda-sempanze","title":{"rendered":"Bir dalda insan, bir dalda \u015fempanze"},"content":{"rendered":"

\u0130nsan ve \u015fempanze genomu ilgin\u00e7 bulgular ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. \u0130nsan genlerindeki de\u011fi\u015fiklikler san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi sadece deterministik s\u00fcre\u00e7lere de\u011fil ciddi bi\u00e7imde rastlant\u0131sall\u0131\u011fa da dayan\u0131yor. \u0130nsan\u0131n kendisini hayvanlardan \u00e7ok ayr\u0131 bir canl\u0131 olarak g\u00f6rmesi biyolojik olarak do\u011fru de\u011fil. Varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bir erekselli\u011fe de\u011fil de rastlant\u0131sall\u0131\u011fa bor\u00e7lu oldu\u011fumuza inanmakta zorluk \u00e7ekiyoruz. Ancak b\u00f6ylece do\u011fa \u00fczerinde kurdu\u011fumuz bask\u0131n\u0131n hakl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ya\u015fam a\u011fac\u0131n\u0131n en tepesinde de\u011fil de yaln\u0131zca yeni \u00e7\u0131km\u0131\u015f, taze yan dallar\u0131ndan birinde oldu\u011fumuzu bir g\u00fcn ger\u00e7ekten anlayabiliriz.<\/em><\/p>\n

\u0130nsan (Homo sapiens<\/em>) ve \u015fempanzelerin (Pan<\/em> genusu) yak\u0131n akraba olduklar\u0131, hatta \u015fempanzelerin, insan\u0131n, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fayan en yak\u0131n akrabalar\u0131 oldu\u011fu t\u00fcm bilim \u00e7evrelerince kabul g\u00f6r\u00fcr. Peki, ama bu iki yak\u0131n t\u00fcr b\u00fcy\u00fck ya\u015fam a\u011fac\u0131n\u0131n neresinde bulunur? Homo<\/em> ve Pan<\/em> genuslar\u0131n\u0131n d\u00e2hil oldu\u011fu Primat tak\u0131m\u0131n\u0131n temel \u00f6zellikleri nedir? Bir canl\u0131n\u0131n primat grubuna girmesi i\u00e7in hangi \u00f6zelliklere sahip olmas\u0131 gerekir? \u0130nsan\u0131n genetik olarak \u015fempanzeye % 98 benzemesi ne anlama gelir? Aradaki % 2\u2019den az fark nerelerdedir? \u0130ki t\u00fcr aras\u0131nda yap\u0131lan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar bug\u00fcn bizlere insan genomunu anlamak bak\u0131m\u0131ndan ne gibi avantajlar sa\u011flayabilir? Yaz\u0131 bu sorulara cevap arayacak, bunu yaparken de bu iki t\u00fcr\u00fcn filogenetik a\u011fa\u00e7 \u00fczerindeki konumunu betimlemek ad\u0131na, filogenetik a\u011fa\u00e7 \u00fczerinde k\u0131sa bir yolculuk yapacak.<\/p>\n

Filogenetik a\u011fac\u0131n dallar\u0131 aras\u0131nda bir gezinti<\/em><\/strong><\/p>\n

Yaz\u0131 boyunca ele al\u0131nan bu iki genusun b\u00fcy\u00fck ya\u015fam a\u011fac\u0131n\u0131n neresinde bulundu\u011funu a\u00e7\u0131klarken, bu \u00e7ok dallanm\u0131\u015f a\u011faca en uzaktan bakarak, gittik\u00e7e as\u0131l konu edinilen dallara yakla\u015fmak daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 olacak. Elbette filogenetik a\u011fa\u00e7, yaln\u0131zca taksonomik s\u0131n\u0131fland\u0131rma demek de\u011fildir, canl\u0131lar\u0131n akrabal\u0131k derecelerine g\u00f6re olu\u015fturulmu\u015f gruplar\u0131 belirlemekle birlikte, hangi canl\u0131 grubunun hangi ortak atay\u0131 payla\u015ft\u0131\u011f\u0131, bu ortak atadan hangi gruplar\u0131n t\u00fcredi\u011fini de ifade eder. Filogenetik a\u011fa\u00e7 olu\u015fturmak \u00e7ok say\u0131da ara\u015ft\u0131rma, pek \u00e7ok morfolojik, genetik kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma ve istatistiksel analiz gerektiren olduk\u00e7a me\u015fakkatli bir i\u015ftir.<\/p>\n

Filogenetik a\u011fa\u00e7 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde -3 domain sistemine g\u00f6re- Eukaryota, Bakteria ve Archea olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 temel gruba ayr\u0131l\u0131r. Bu sistem, canl\u0131lar\u0131 \u00f6nce canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n temel birimi olan h\u00fccre yap\u0131lar\u0131na g\u00f6re ay\u0131r\u0131r. Buna g\u00f6re Bakteria ve Archea, h\u00fccrelerinde \u00e7ekirdek bar\u0131nd\u0131rmayan ve tek h\u00fccreli organizmalar\u0131n bulundu\u011fu iki b\u00fcy\u00fck gruptur. Eukaryota ise \u00e7ekirdekli, daha b\u00fcy\u00fck ve karma\u015f\u0131k h\u00fccrelerden meydana gelmi\u015f canl\u0131lar\u0131 bulundurmakla birlikte t\u00fcm \u00e7ok h\u00fccreli organizmalar da bu gruba dahildir. \u0130nsanlar\u0131n i\u00e7inde oldu\u011fu Hayvanlar Alemi (Animalia), bitki ve mantarlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra toplam 9 farkl\u0131 b\u00fcy\u00fck sistematik grubu ile birlikte Eukaryota i\u00e7inde yer al\u0131r.<\/p>\n

Animalia i\u00e7inde, ilkel omurgal\u0131larla birlikte, notokord bulunduran 60.000\u2019i a\u015fk\u0131n t\u00fcr\u00fc kapsayan Chordata \u015fubesine dahil olan Homo sapiens<\/em>, di\u011fer y\u00fczlerce omurgas\u0131z grubu ve milyonlarca t\u00fcrle bu alemi payla\u015f\u0131r. Chordata i\u00e7inde ise omurgal\u0131lar alt \u015fubesi i\u00e7inde yer al\u0131r ve Tetrapoda (D\u00f6rt \u00fcyeliler) \u00fcst s\u0131n\u0131f\u0131na d\u00e2hil ediir. Bu \u00fcst s\u0131n\u0131fta yer alan 4 s\u0131n\u0131ftan [Amphibia (Amfibiyenler), Reptilia (S\u00fcr\u00fcngenler), Aves (Ku\u015flar) ve Mammalia (Memeliler)] biri olan memeliler ise 30 tak\u0131ma ayr\u0131l\u0131r. Primatlar ise bu 30 tak\u0131mdan biridir. Bu olduk\u00e7a k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f betimlemeden anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 (ortak ataya i\u015faret eden pek \u00e7ok ba\u015fka \u00fcst ve alt taksonomik basamak atlanm\u0131\u015ft\u0131r) gibi, Filogenetik Ya\u015fam A\u011fac\u0131 \u00fc\u00e7 ana daldan sonra y\u00fczlerce dala, bu dallar da milyonlarcas\u0131na ayr\u0131lmakta, insan ise t\u00fcm di\u011fer t\u00fcrler gibi bu b\u00fcy\u00fck \u00e7e\u015fitli\u011fin ve dallanman\u0131n i\u00e7inde bir nokta olarak bulunmaktad\u0131r. Bu olgu bize ayn\u0131 zamanda evrimin \u00e7o\u011funlukla lineer bir gidi\u015fat\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 (bkz. \u015eekil 1) yani evrimin d\u00fcz bir \u00e7izgi halinde seyretmedi\u011fini, aksine s\u00fcrekli dallanmalar yaparak (bkz. \u015eekil 2) sonsuz bir \u00e7e\u015fitlenmeye ortam haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6sterir.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 1
Lineer evrimin sembolik g\u00f6sterimi. Elips \u015feklinde ve koyu mavi olma \u00f6zelliklerine sahip A t\u00fcr\u00fc, zaman i\u00e7inde yuvarlakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f, \u00f6nce kenarlar\u0131 olan ve daha a\u00e7\u0131k renk mavi renge sahip B t\u00fcr\u00fcne, sonras\u0131nda t\u00fcm\u00fcyle bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirmi\u015f, k\u00f6\u015felere sahip dikd\u00f6rtgen bi\u00e7imli ve u\u00e7uk mavi renkli C t\u00fcr\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Elbette burada t\u00fcr olarak g\u00f6sterilen tek bir birey de de\u011fildir! De\u011fi\u015fim ancak populasyonun b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti\u011finde evrimsel de\u011fere sahiptir.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
\u015eekil 2
Dallanarak t\u00fcrle\u015fmenin sembolik g\u00f6sterimi. Do\u011fadaki pek \u00e7ok t\u00fcr \u00e7o\u011funlukla ortak bir atadan iki ya da daha fazla say\u0131da t\u00fcr\u00fcn \u00e7atallanmas\u0131yla meydana gelmi\u015ftir. \u015eekilde de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi A t\u00fcr\u00fc hem elips olma hem de dikd\u00f6rtgen olma potansiyeline sahiptir. A t\u00fcr\u00fcn\u00fcn populasyonu do\u011fal veya yapay engeller nedeniyle ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f, b\u00f6ylece bu iki alt grup zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015ferek sonunda iki farkl\u0131 t\u00fcr haline gelmi\u015flerdir. \u0130nsan evrimi de bu \u015fekilde a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r. Bu bak\u0131mdan insan, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fayan \u015fempanzelerden gelmi\u015f de\u011fildir, onlarla ortak bir ata payla\u015fmaktad\u0131r. Yani ne t\u00fcm\u00fcyle g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u015fempanzelerine ne de t\u00fcm\u00fcyle insana benzeyen bir atadan iki farkl\u0131 t\u00fcr ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Primat nedir, ne de\u011fildir?<\/em><\/strong><\/p>\n

Primat tak\u0131m\u0131n\u0131n hangi \u00fcst taksonomik gruplarda yer ald\u0131\u011f\u0131 kabaca tasvir edildi. Primatlar ve temel \u00f6zellikleri ise bu yaz\u0131n\u0131n ana konusunu olu\u015fturuyor. B\u00f6ylece bu tak\u0131m i\u00e7inde yer alan taksonomik gruplardan da basit\u00e7e bahsedilerek, Homo<\/em> ve Pan<\/em> genuslar\u0131n\u0131n filogenetik a\u011fa\u00e7 \u00fczerindeki yerlerinin belirlenmesine devam edilecek.<\/p>\n

Primat imgesi insanda sadece kuyruklu maymunlarla kuyruksuz insans\u0131 maymunlara mensup birka\u00e7 t\u00fcrden olu\u015fsa da bu olduk\u00e7a yanl\u0131\u015f ve eksiktir. Primatlar, 30 graml\u0131k Madam Berthe fare lemurundan 200 kilograml\u0131k da\u011f goriline, y\u00fcksek \u00e7e\u015fitlili\u011fe sahip bir memeli tak\u0131m\u0131d\u0131r. Homo sapiens <\/em>haricinde \u00e7o\u011funlukla ekvatora uzak olmayan, \u0131l\u0131man b\u00f6lgelerde da\u011f\u0131l\u0131m g\u00f6steren primat tak\u0131m\u0131, Antarktika ve Avustralya k\u0131talar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda her k\u0131tada bulunur; ya\u011fmur ormanlar\u0131ndan, savanalara pek \u00e7ok farkl\u0131 habitatta ya\u015fayan t\u00fcrler i\u00e7erir. Bununla birlikte daha so\u011fuk habitatlara yerle\u015fmi\u015f primat t\u00fcrleri de mevcuttur. Kar maymunu olarak da an\u0131lan Japon makaklar\u0131 -20 \u00baC\u2019ye kadar dayanabilen, \u0131l\u0131man ve so\u011fuk ormanlardan da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelere dek yay\u0131l\u0131m g\u00f6steren bir primat t\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

Bir canl\u0131n\u0131n primat olarak adland\u0131r\u0131labilmesi i\u00e7in belli morfolojik \u00f6zelliklere sahip olmas\u0131 gerekir. Bu \u00f6zellikler kabaca \u015fu \u015fekilde s\u0131ralanabilir:<\/p>\n

– \u00d6n ve arka \u00fcyelerin her birinde 5 parma\u011f\u0131n bulunmas\u0131.<\/p>\n

– Parmaklar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na getirilebilen el ve ayak ba\u015fparmaklar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n

– Parmaklarda yass\u0131 t\u0131rnaklar\u0131n bulunmas\u0131.<\/p>\n

– Parmaklar\u0131n u\u00e7lar\u0131nda hassas dokunma tabanlar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131.<\/p>\n

– G\u00f6z \u00e7ukuru \u00e7evresinin kemikle \u00e7evrelenmi\u015f olmas\u0131.<\/p>\n

– Hemen her y\u00f6nde hareketi sa\u011flayan omuz eklemleri.<\/p>\n

– Di\u011fer pek \u00e7ok memelide g\u00f6r\u00fclen uzun, \u00e7\u0131k\u0131k burnun daha k\u0131salm\u0131\u015f ve bas\u0131kla\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131.<\/p>\n

– Y\u00fcz\u00fcn yass\u0131 bir yap\u0131 kazanm\u0131\u015f olmas\u0131.<\/p>\n

– G\u00f6zlerin ba\u015f\u0131n yan taraflar\u0131ndansa \u00f6n taraf\u0131nda konumlanm\u0131\u015f, bu \u00f6zelliklerle birlikte koku duyusunun \u00f6nemini yitirmi\u015f, g\u00f6rme duyusunun \u00f6nem kazanm\u0131\u015f olmas\u0131.<\/p>\n

– Stereoskopik g\u00f6r\u00fc\u015fle birlikte kompleks bir g\u00f6rme duyusunun kazan\u0131lmas\u0131, keskin ve renkli g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn bulunmas\u0131.<\/p>\n

– \u0130yi geli\u015fmi\u015f bir cerebellumun bulunmas\u0131.<\/p>\n

– \u00d6zellikle daha geli\u015fmi\u015f primatlarda g\u00f6r\u00fclen, v\u00fccut b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne oranla b\u00fcy\u00fck bir beynin bulunmas\u0131.<\/p>\n

– Geli\u015fmi\u015f serebral korteksin farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f, Lobus occipitalis\u2019in geli\u015fmi\u015f olmas\u0131.<\/p>\n

– Primitif memelilere k\u0131yasla azalm\u0131\u015f di\u015f say\u0131s\u0131.<\/p>\n

– 3 tip di\u015fin bulunmas\u0131.<\/p>\n

– \u0130yi geli\u015fmi\u015f bir \u00e7ekumun (k\u00f6r ba\u011f\u0131rsak) bulunmas\u0131.<\/p>\n

– G\u00f6\u011f\u00fcs b\u00f6lgesinde bulunan iki s\u00fct bezinin bulunmas\u0131.<\/p>\n

– Di\u011fer memelilere k\u0131yasla do\u011fum ba\u015f\u0131na daha az yavrunun g\u00f6r\u00fclmesi (Genelde gebelik ba\u015f\u0131na bir yavru).<\/p>\n

– Uzun gebelik ve geli\u015fme d\u00f6nemi.<\/p>\n

– Torsoyu dik tutmaya y\u00f6nelik duru\u015f ve bipedalizme e\u011filim.<\/p>\n

Yukar\u0131da de\u011finilmi\u015f t\u00fcm \u00f6zellikler t\u00fcm primatlarda bulunur, buna Homo sapiens<\/em> ve Pan<\/em> genusu da dahildir. Elbette say\u0131lm\u0131\u015f olan bu \u00f6zellikler \u00e7o\u011funlukla primatlara \u00f6zg\u00fc, di\u011fer canl\u0131 gruplar\u0131nda pek kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmayan \u00f6zelliklerdir, fakat evrimsel bak\u0131mdan \u00f6nemi olan birka\u00e7 \u00f6zelli\u011fe ayr\u0131ca de\u011finilmesi gerekiyor.<\/p>\n

Parmaklar ve ba\u015fparmak<\/strong><\/p>\n

Parmaklar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na getirilebilen ba\u015fparmaklar\u0131n bulunmas\u0131, \u00f6zellikle a\u011fa\u00e7larda ya\u015famaya adapte olmu\u015f bu canl\u0131 grubu i\u00e7in hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131r. Hemen hemen t\u00fcm primatlarda (Homo sapiens<\/em> hari\u00e7) hem \u00f6n hem de arka \u00fcyelerde bulunan bu \u00f6zellik sayesinde kavray\u0131\u015f geli\u015fmi\u015f, dallar aras\u0131nda gezinmek ve predat\u00f6rlerden ka\u00e7mak kolayla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00d6n ve arka \u00fcyelerde ortaya \u00e7\u0131kan bu \u00f6zellik Homo sapiens<\/em>\u2019in geli\u015fiminde de \u00f6nemli bir temel arz eder. Alet yapma becerisi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 zihinsel oldu\u011fu kadar bu morfolojik \u00f6zelli\u011fe de bor\u00e7ludur. Homo sapiens<\/em>\u2019i di\u011fer t\u00fcrlerden ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilece\u011fimiz b\u00fcy\u00fck beynin geli\u015fmesi pek \u00e7ok etmene ba\u011fl\u0131 olmakla birlikte, ellerin ince i\u015flerde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n gereklili\u011fi de bu geli\u015fimin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/p>\n

G\u00f6rmenin evrimi<\/strong><\/p>\n

G\u00f6rme yetisi filogenetik olarak \u00e7ok uzun zaman \u00f6ncesine dayanmakla birlikte bug\u00fcn insanlar g\u00f6z\u00fcn \u201cm\u00fckemmeli\u011fine\u201d ve karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na bak\u0131p \u015fa\u015f\u0131rmaya devam ediyorlar. \u00d6zellikle insan g\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fckemmel oldu\u011fu ya da b\u00f6ylesi karma\u015f\u0131k bir yap\u0131n\u0131n ancak ak\u0131ll\u0131 tasar\u0131m \u00fcr\u00fcn\u00fc olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnenler yan\u0131l\u0131yorlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan g\u00f6z\u00fc karma\u015f\u0131k yap\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131n evrimsel s\u00fcre\u00e7teki baz\u0131 \u201cgeri d\u00f6n\u00fclemez\u201d noktalar nedeniyle baz\u0131 hatalara, daha d\u00fczg\u00fcn ifade etmek gerekirse yer yer \u201cverimsiz\u201d bir d\u00fczenleni\u015fe sahiptir.
\nG\u00f6z\u00fcn evrimi tek ba\u015f\u0131na bir yaz\u0131 dizisi konusu olabilecek kadar ayr\u0131nt\u0131 i\u00e7eren, uzun bir olgudur. Burada \u00e7ok basit bir \u015fekilde g\u00f6z\u00fcn evriminden, insana gelene kadar ge\u00e7ti\u011fi s\u00fcre\u00e7lerden k\u0131saca s\u00f6z etmek daha uygun olacakt\u0131r.<\/p>\n

Bug\u00fcn g\u00f6ze sahip canl\u0131lar\u0131n hepsinin ortak bir atadan geldi\u011fi pek \u00e7ok bilim \u00e7evresi taraf\u0131ndan kabul edilir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f de t\u00fcm g\u00f6ze sahip canl\u0131larda bulunan ve g\u00f6z geli\u015fimiyle do\u011frudan ba\u011flant\u0131l\u0131 olan, PAX6 olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ortak bir genin varl\u0131\u011f\u0131na dayand\u0131r\u0131l\u0131r. Buna g\u00f6re ilkin g\u00f6z 540 milyon y\u0131l \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, o zamandan bu yana birbirinden farkl\u0131 \u00e7e\u015fitli g\u00f6z bi\u00e7imlerine evrilmi\u015f, kimi taksonomik gruplarda ise k\u00f6relmi\u015ftir.<\/p>\n

\u00c7ok uzak akrabalar olsalar da yumu\u015fak\u00e7alar ve omurgal\u0131lar paralel evrim ge\u00e7irerek olduk\u00e7a benzer g\u00f6zlere sahip olmu\u015flard\u0131r. Bu g\u00f6zlerin ortak atada bulunmad\u0131\u011f\u0131 ise kesindir. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00f6z yap\u0131s\u0131nda ve kornea kristallerindeki farkl\u0131l\u0131klar bir zamanlar var olmu\u015f ortak atada b\u00f6yle bir g\u00f6z\u00fcn bulunmad\u0131\u011f\u0131na, bu iki farkl\u0131 gruba ait t\u00fcrlerin zaman i\u00e7inde benzer adaptasyonlar ge\u00e7irmeleri y\u00fcz\u00fcnden benzer bi\u00e7imde geli\u015fmi\u015f bir g\u00f6ze sahip olduklar\u0131na i\u015faret eder.<\/p>\n

G\u00f6z hayati bak\u0131mdan \u00f6nemli, dolay\u0131s\u0131yla da s\u00fcrekli do\u011fal se\u00e7ilim alt\u0131nda kalan bir organ oldu\u011fu i\u00e7in pek \u00e7ok hayvanda olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015ftir. Kimi bal\u0131klar, b\u00f6cekler ve ku\u015flar insan g\u00f6z\u00fcn\u00fcn g\u00f6remedi\u011fi dalga boylar\u0131n\u0131 g\u00f6rebilir. Bunun nedeni retinalar\u0131nda insandan daha farkl\u0131 ya da daha fazla tipte koni h\u00fccreleri i\u00e7ermeleridir. Koni h\u00fccreleri g\u00f6z retinas\u0131nda bulunan ve farkl\u0131 dalga boylar\u0131n\u0131 alg\u0131layarak beyne sinyaller g\u00f6nderen h\u00fccrelerdir. Her koni h\u00fccresi, elektromanyetik spektrumun belli bir aral\u0131\u011f\u0131nda yer alan dalga boylar\u0131n\u0131 alg\u0131lar. Homo sapiens<\/em>\u2019in de dahil oldu\u011fu insans\u0131 maymunlarda, kimi yeni d\u00fcnya maymunlar\u0131n\u0131n di\u015filerinde ve havlayan maymunlarda (Alouatta<\/em>) bu 3 tipte koni h\u00fccresi de bulunur ve buna \u201ctrikromasi\u201d denir. Primatlarda g\u00f6r\u00fclen bu trikromosinin k\u00f6keni omurgal\u0131 atalar\u0131nda bulunan g\u00f6rme pigmenlerine dayan\u0131r. Nitekim bal\u0131k ve ku\u015flarda d\u00f6rt tip koni h\u00fccresi bulunur, yani tetrakromatt\u0131rlar. Primatlarda olmayan bu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc koni h\u00fccresi mor\u00f6tesi \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 alg\u0131lar. Plasental\u0131 memeliler evrimsel s\u00fcre\u00e7te iki tip koni h\u00fccresini kaybetmi\u015ftir ve bu nedenle de trikromat veya tetrakromat hayvanlar kadar iyi renk ay\u0131rt edemezler. (Bu durum renk k\u00f6r\u00fc ki\u015filerinkine benzer. Koni h\u00fccrelerinden biri eksik olan ki\u015filer de o koni h\u00fccresinin sorumlu oldu\u011fu dalga boylar\u0131n\u0131 ifade eden renkleri alg\u0131lamakta zorlan\u0131r.)<\/p>\n

Plasental\u0131 memelilerde g\u00f6r\u00fclen koni tipindeki azalma, bu grupta g\u00f6rme yetisinin \u00f6nemini yitirip, koku duyusunun \u00f6nem kazanmas\u0131yla ili\u015fkilendirilir. Bununla birlikte plasental\u0131 memelilerden olan primatlarda neden yeniden trikromasi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r? \u00d6zellikle evrimsel s\u00fcre\u00e7te daha sonradan ortaya \u00e7\u0131kan bu \u00f6zellik neden bu kadar \u00f6nemlidir? Bunun yan\u0131t\u0131 basittir. \u00c7\u00fcnk\u00fc renkli g\u00f6rme daha besleyici olan taze yapraklar\u0131 ve olgunla\u015fm\u0131\u015f meyveleri yanlar\u0131na yakla\u015fmak zorunda kalmadan tespit etmeyi sa\u011flar. Bu bak\u0131mdan hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131r ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc tip koni h\u00fccresinin olu\u015fumuna neden olmu\u015f mutasyon y\u00fcksek do\u011fal se\u00e7ilim bask\u0131s\u0131yla t\u00fcr i\u00e7inde hakim duruma ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
Havlayan maymunlarda (Alouatta) \u00fc\u00e7 tipte koni h\u00fccresi (g\u00f6z\u00fcn retina tabakas\u0131nda yer alan bir h\u00fccre) bulunur ve buna \u201ctrikromasi\u201d denir.<\/figcaption><\/figure>\n

Bununla birlikte renk alg\u0131s\u0131 yaln\u0131zca g\u00f6zde olup bitmez, g\u00f6zden gelen veri beyinde belli i\u015flemlerden ge\u00e7irildikten sonra \u201ciyile\u015ftirilmi\u015f\u201d olarak alg\u0131lan\u0131r. Elbette g\u00f6rmenin iyili\u011fi yaln\u0131zca \u00e7ok say\u0131da renk ay\u0131rt edebilmenin d\u0131\u015f\u0131nda uzakl\u0131k ve derinli\u011fi kavramaya da ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130ki g\u00f6z\u00fcn tam ortas\u0131nda duran nesneler d\u0131\u015f\u0131nda, her bir g\u00f6z o nesneye farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan bakar ve bu farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan gelen veriler beyinde i\u015flenerek derinlik alg\u0131s\u0131 olu\u015fturulur. Elbette yerden y\u00fcksekte, a\u011fa\u00e7larda ya\u015fam s\u00fcren primatlar i\u00e7in stereoskopik g\u00f6r\u00fc\u015f olarak adland\u0131r\u0131lan bu durum da hayati bir \u00f6nem ta\u015f\u0131r ve bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 da do\u011fal se\u00e7ilimle \u00f6nemli bir bi\u00e7imde desteklenmi\u015ftir. Beyinde g\u00f6rsel verilerin i\u015flendi\u011fi yer Lobus occipitalis oldu\u011fundan, bu b\u00f6lgenin geli\u015fmesi de zaman i\u00e7inde primatlarda g\u00f6rme duyusunun ne kadar \u00f6nem kazand\u0131\u011f\u0131na i\u015faret eder.<\/p>\n

Geli\u015fmi\u015f bir cerebellum<\/strong><\/p>\n

Cerebellum (beyincik) beynin hemen alt\u0131nda yer al\u0131r, hareket komutlar\u0131n\u0131 d\u00fczenleyerek, hareketin senkronize bizimde ger\u00e7ekle\u015fmesini sa\u011flar. Ayn\u0131 zamanda denge ve motor \u00f6\u011frenmede de rol al\u0131r. Bu bak\u0131mdan a\u011fa\u00e7 dallar\u0131nda ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren primatlar i\u00e7in \u00f6nemli bir b\u00f6lgedir.<\/p>\n

Torsoyu dik tutmaya y\u00f6nelik duru\u015f ve bipedalizme (ikiayakl\u0131l\u0131k) e\u011filim<\/strong><\/p>\n

Hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yok ki bir primat\u0131n \u00e7evresinde olup biteni fark edebilmesi bak\u0131m\u0131ndan, bir dalda dik oturup \u00e7evresini g\u00f6zleyebilmesi olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Bu \u00f6zelli\u011fin t\u00fcm primatlara atfedilmesi \u00e7ok do\u011fru olmamakla birlikte evrimin ilerleyen safhalar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan primat gruplar\u0131nda s\u0131kl\u0131kla g\u00f6r\u00fclen bir durumdur. Otururken torsonun dik durmas\u0131 bu s\u0131rada ellerin serbest kalarak yiyecek yemesine veya ba\u015fka bir bireyin parazitlerini ay\u0131klamak gibi \u00f6nemli bir sosyal g\u00f6revi yerine getirmesine olanak sa\u011flar. Primatlarda g\u00f6r\u00fclen bu e\u011filim, Homo sapiens<\/em>\u2019in evriminde \u00f6nemli bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olan iki ayak \u00fczerinde durmaya ge\u00e7i\u015fe bir altyap\u0131 haz\u0131rlamas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Primat filogenisi<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Primat tak\u0131m\u0131, 2 alttak\u0131m, 16 familya ve 424 t\u00fcr i\u00e7erir.<\/p>\n

Primatlar temel iki alttak\u0131ma ayr\u0131l\u0131r: Strepsirrhini (nemli burunlu maymunlar) ve Haplorrhini (kuru burunlu maymunlar).<\/p>\n

Strepsirrhini <\/strong>(nemli burunlu maymunlar): Ad\u0131ndan da anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi bu grubun \u00fcyeleri k\u00f6peklerdekine benzer \u0131slak bir buruna sahiptirler. Burun \u00e7o\u011funlukla nemli olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra haplorrhini grubunda bulunmayan rhinariuma (burun deliklerini \u00e7evreleyen ve a\u011fza dek uzanan, \u00e7o\u011funlukla koyu renkli, nemli deri) sahip olmas\u0131yla da di\u011fer gruptan ayr\u0131l\u0131r. Islak burun, geli\u015fmi\u015f bir koku alma duyusunun oldu\u011funu g\u00f6sterir. Nitekim, bu alttak\u0131m i\u00e7inde bulunan t\u00fcrler dikromatt\u0131r, yani renkleri ay\u0131rt etme yetenekleri d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. Bu gruba ait bireylerde ba\u015fparmak di\u011fer parmaklardan fazla farkl\u0131la\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kinci ayak parma\u011f\u0131 temizlik parma\u011f\u0131 olarak geli\u015fmi\u015ftir. Haplorrhinilere oranla do\u011fum ba\u015f\u0131na daha fazla yavru d\u00fc\u015fer.<\/p>\n

Bu alttak\u0131m i\u00e7inde yer alan iki infra tak\u0131m vard\u0131r: Lorisiformes (Lorisiler) ve Lemuriformes (Lemurlar).<\/p>\n

Haplorrhini <\/strong>(kuru burunlu maymunlar): Bu alttak\u0131m, Tarsierleri (Cad\u0131 makisigiller), Platyrrhinleri (Yeni d\u00fcnya maymunlar\u0131) ve insan\u0131n dahil oldu\u011fu Catarrhinleri (Eski d\u00fcnya maymunlar\u0131) i\u00e7erir.<\/p>\n

\"\"
Catarrhini (eski d\u00fcnya maymunlar\u0131)<\/figcaption><\/figure>\n

Bu alttak\u0131mda yer alan t\u00fcm t\u00fcrler di\u011fer memelilerde bulunan C vitamini \u00fcreten enzimi kaybetmi\u015flerdir. Haplorrhinilerde, atasal rhinariumun yerini \u00fcst dudak alm\u0131\u015f, bunun burun ve damaktan ba\u011f\u0131ms\u0131z olmas\u0131 da \u00e7ok \u00e7e\u015fitli y\u00fcz ifadelerinin olu\u015fmas\u0131na olanak tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Beyin\/v\u00fccut oran\u0131 strepsirrhinilerden belirgin bi\u00e7imde y\u00fcksektir. Birincil duyular\u0131 g\u00f6rmedir. Bir \u00e7ok t\u00fcr diurnaldir (g\u00fcnd\u00fcz aktiftir). Tarsierlerin d\u0131\u015f\u0131nda kalan t\u00fcm t\u00fcrler tek odal\u0131 uterusa sahiptir. Hemen hemen t\u00fcm t\u00fcrlerde tipik olarak bir yavrulu do\u011fumlar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Benzer gebelik s\u00fcrelerine kar\u015f\u0131n haplorrhini yeni do\u011fanlar\u0131 strepsirrhini yeni do\u011fanlar\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck, ancak anneye daha uzun s\u00fcre ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n

Simiiformes <\/strong>(Simianlar): Haplorrhini alt\u0131nda yer alan bu infra tak\u0131m Platyrrhinileri<\/u> (Yeni d\u00fcnya maymunlar\u0131) ve Catarrhinileri<\/u> (Eski d\u00fcnya maymunlar\u0131) i\u00e7erir. Primat ya da maymun dendi\u011finde akla ilk gelen t\u00fcrler bu grup i\u00e7inde yer al\u0131rlar.<\/p>\n

 <\/p>\n

Catarrhini <\/strong>(Eski d\u00fcnya maymunlar\u0131): Catarrhini ismi bu grupta yer alan t\u00fcrlerin burun deliklerinin a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru bak\u0131yor olmas\u0131ndan gelir. Homo sapiens<\/em>\u00a0haricinde eski d\u00fcnya maymunlar\u0131 Afrika\u2019n\u0131n (Madagaskar\u00a0hari\u00e7) ve Asya\u2019n\u0131n tropik ve suptropik iklimlere sahip b\u00f6lgelerinde ya\u015far. Ormanlar ve a\u011fa\u00e7l\u0131 alanlar tercihleri olmakla birlikte, yerde ya\u015famay\u0131 tercih etmi\u015f t\u00fcrleri de vard\u0131r. Olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015f sosyal davran\u0131\u015flar g\u00f6sterirler ve \u00e7o\u011funlukla kalabal\u0131k gruplar halinde ya\u015farlar. Yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar, birlikte ya\u015fan\u0131lan gruptaki birey say\u0131s\u0131yla beyin hacminin do\u011fru orant\u0131l\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Karma\u015f\u0131k sosyal yap\u0131lar\u0131 gere\u011fi her birey di\u011fer bireylerin toplulukla olan ili\u015fkilerini takip etmek ve buna g\u00f6re davranmak zorundad\u0131r. \u00c7o\u011funlukla bitkisel besinleri tercih ederler, ancak aralar\u0131nda hep\u00e7il olan ve zaman zaman etle beslenen gruplar da vard\u0131r.<\/p>\n

\u0130ki \u00fcst familyaya sahiptir: Cercopithecoidea (Kuyruklu eski d\u00fcnya maymunlar\u0131) ve Hominoidea (\u0130nsans\u0131 maymunlar)<\/p>\n

Cercopithecoidea<\/strong> (Kuyruklu eski d\u00fcnya maymunlar\u0131) \u00fcst familyas\u0131 tek bir familyaya sahiptir ve o da Cerpithecidae (K\u00f6peksi maymunlar) familyas\u0131d\u0131r. Makaklar, Rhesus maymunlar\u0131, Babun ve Kolobuslar bu familya alt\u0131nda yer al\u0131rlar. \u0130nsans\u0131 maymunlara k\u0131yasla daha k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcrler ve kuyruklar\u0131 vard\u0131r. Habitatlar\u0131 kimi gruplarda a\u011fa\u00e7lar olabildi\u011fi gibi yerde ya\u015famay\u0131 tercih edenler de mevcuttur. \u0130nsans\u0131 maymunlardan sivri molar (az\u0131) di\u015fleri, uzun g\u00f6vde ve daha k\u0131sa \u00f6n \u00fcyelere sahip olmalar\u0131yla, kuyruklar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131yla ve daha dar buruna ve a\u011f\u0131z taban\u0131na sahip olmalar\u0131yla ayr\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n

Hominoidea <\/strong>\u00fcst familyas\u0131, kuyruksuz ve di\u011fer primatlara g\u00f6re daha b\u00fcy\u00fck v\u00fccutlara sahip olmalar\u0131yla ayr\u0131l\u0131rlar. Cercopithecoidea \u00fcst familyas\u0131ndaki gibi karma\u015f\u0131k sosyal yap\u0131lar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n

\u0130ki familyaya ayr\u0131l\u0131r: \u0130nsangiller veya b\u00fcy\u00fck insans\u0131 maymunlar (Hominidae) ve Gibongiller veya k\u00fc\u00e7\u00fck insans\u0131 maymunlar (Hylobatidae).<\/p>\n

Gibongiller<\/strong>: \u0130nsangillerin karde\u015f familyas\u0131 olan gibongiller 4 cins ve 15 t\u00fcrden olu\u015fur. \u0130nsangillerle ortak atadan 15 ila 20 milyon y\u0131l \u00f6nce ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Kollar\u0131n\u0131n bacaklar\u0131ndan daha uzun olmas\u0131 bu familyan\u0131n ay\u0131rt edici \u00f6zelliklerindendir.Yere indiklerinde iki ayak \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcrler. Ancak iki ayak \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcrken dengeyi sa\u011flamak i\u00e7in kollar\u0131n\u0131 havaya uzat\u0131rlar.<\/p>\n

\u0130nsangiller <\/strong>(Hominidae<\/strong>): Pan<\/em>, Gorilla<\/em>, Pongo<\/em> ve Homo<\/em> genuslar\u0131n\u0131 (cinslerini) i\u00e7erir. Familya, iki alt familyaya ayr\u0131l\u0131r:<\/p>\n

Ponginae alt familyas\u0131<\/strong>: Pongo<\/em> (orangutanlar) genusunu ve nesli t\u00fckenmi\u015f orangutanlar\u0131 i\u00e7erir.<\/p>\n

\"\"
Ponginae altfamilyas\u0131, pongo genusunu ve nesli t\u00fckenmi\u015f orangutanlar\u0131 i\u00e7erir.<\/figcaption><\/figure>\n

Ponginae\u2019nin Hominidae\u2019den yakla\u015f\u0131k 15,7 ile 19,3 milyon y\u0131l \u00f6nce ayr\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fclmektedir. Orangutanlar yak\u0131n akrabalar\u0131n\u0131n aksine soliter ya\u015fam\u0131 se\u00e7mi\u015f primatlar olmalar\u0131 ve \u00e7ok tan\u0131nm\u0131\u015f k\u0131z\u0131l-kahve k\u00fcrkleri ile homininae grubundan ayr\u0131l\u0131rlar. Anne ve yavrusu aras\u0131ndaki ba\u011f haricinde di\u011fer primatlar\u0131nkine benzer sosyal ba\u011flar\u0131 yoktur ve bireyler gruplar olu\u015fturmaz, \u00e7iftle\u015fme zamanlar\u0131nda bir araya gelirler. Ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131n daralmas\u0131 nedeniyle tehlike alt\u0131ndad\u0131rlar.<\/p>\n

Homininae alt familyas\u0131<\/strong>: Hominini ve Gorillini oymaklar\u0131ndan olu\u015fur.
\nGorillini<\/strong>: G\u00fcn\u00fcm\u00fcz gorillerini ve soyu t\u00fckenmi\u015f gorilleri kapsar. Goriller ve Hominini ortak atadan yakla\u015f\u0131k 7 milyon y\u0131l \u00f6nce ayr\u0131lm\u0131\u015f olup, goril ve insan genomu aras\u0131nda % 1,6\u2019l\u0131k bir fark vard\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fayan tek bir goril cinsi vard\u0131r ve primatologlar\u0131n son kabul\u00fcne g\u00f6re iki t\u00fcre, 4 altt\u00fcre sahiptir.
\nGoriller de di\u011fer hominidler gibi \u00e7o\u011fu zaman olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k bir sosyal yap\u0131 g\u00f6sterirler. \u00c7o\u011funlukla yerde, ellerini yumruk yaparak y\u00fcr\u00fcrler ve 2 ila 20 bireylik gruplar halinde dola\u015f\u0131rlar. Her birli\u011fin ba\u015f\u0131nda s\u0131rt\u0131ndaki a\u00e7\u0131k renkli k\u0131llar nedeniyle g\u00fcm\u00fc\u015fs\u0131rt ad\u0131n\u0131 alan dominant bir erkek ve \u00e7ok say\u0131da di\u015filer ile yavrular\u0131 bulunur. Olgunla\u015fm\u0131\u015f erkekler s\u00fcr\u00fcden ayr\u0131larak ya tek ba\u015flar\u0131na ya da di\u011fer olgun fakat di\u015filerin oldu\u011fu bir birli\u011fi ele ge\u00e7irememi\u015f di\u011fer erkeklerle birlikte ya\u015fayarak, erkek birli\u011fi olu\u015fturur. Di\u015filer 10 ila 12 ya\u015flar\u0131 aras\u0131nda cinsel olgunlu\u011fa eri\u015fir ve 30 ile 33 g\u00fcnl\u00fck menstr\u00fcasyon d\u00f6ng\u00fcleri vard\u0131r. Di\u015filer geceleri \u00e7o\u011funlukla yavrularla birlikte a\u011fa\u00e7lara \u00e7\u0131karken, erkek goriller \u00e7o\u011funlukla \u00e7\u0131kmaz. \u0130nsanlardaki gibi her bireyin kendine \u00f6zg\u00fc parmak izi bulunur ve \u00e7o\u011funlukla kardiyovask\u00fcler hastal\u0131klar nedeniyle ya\u015famlar\u0131n\u0131 yitirirler. Soyu tehlikede olan primatlardand\u0131rlar. Di\u015filer do\u011fum sonras\u0131nda 4 sene boyunca tekrar hamile kalmazlar. Bu da say\u0131lar\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n

Hominini<\/strong>: G\u00fcn\u00fcm\u00fcz insanlar\u0131n\u0131, arkaik insanlar\u0131 ve ya\u015fayan en yak\u0131n akrabalar\u0131 olan \u015fempanzeleri i\u00e7erir. B\u00f6ylece g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fayan t\u00fcrlere ait ya\u015fam a\u011fac\u0131n\u0131n ama\u00e7lanm\u0131\u015f k\u0131sm\u0131na da gelinmi\u015f olur.<\/p>\n

Hominini oyma\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131nda iki genus bulunur: Homo ve Pan<\/em>. \u0130nsanlar\u0131n i\u00e7ine dahil oldu\u011fu Homo<\/em> genusunun \u00fczerinde bir alt oymak daha bulunur ve modern insanlar ile soyu t\u00fckenmi\u015f, arkeolojik \u00e7al\u0131\u015fmalardan elde edilen verilerle varl\u0131klar\u0131 tespit edilmi\u015f arkaik insanlar Hominina ad\u0131 verilen bu alt oymak alt\u0131nda toplan\u0131rlar. Bu iki genus tahminen 6 milyon y\u0131l \u00f6nce ortak atadan ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Pan<\/em><\/strong>: Bu genus (cins) iki t\u00fcre ayr\u0131l\u0131r: Pan troglodites <\/em>(Baya\u011f\u0131 \u015fempanze) ve Pan paniscus <\/em>(Bonobo). Pan troglodites<\/em> 4 alt t\u00fcre ayr\u0131l\u0131r. <\/em>Bu ayr\u0131m\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131n temel nedeni bu \u015fempanze populasyonlar\u0131 aras\u0131nda habitat (ya\u015fam alan\u0131) se\u00e7imi ve fenotipik (fizyolojik ve morfolojik \u00f6zelliklerin t\u00fcm\u00fc) \u00f6zellikler gibi kimi farkl\u0131l\u0131klar\u0131n olmas\u0131d\u0131r. Pan paniscus<\/em> ise alt t\u00fcrlere ayr\u0131lmaz. Kimi kaynaklar bonobolar\u0131n insanlara baya\u011f\u0131 \u015fempanzeden daha yak\u0131n oldu\u011funa i\u015faret eder.<\/p>\n

\"\"
Pan paniscus (Bonobo).<\/figcaption><\/figure>\n

Her durumda hominini oyma\u011f\u0131 alt\u0131nda bulunan t\u00fcrler aras\u0131nda genom farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr ve % 98\u2019in \u00fczerinde benzerlik g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n\u015eempanzeler kom\u00fcnite olarak adland\u0131r\u0131lan, \u00e7ok say\u0131da di\u015fi ve erkek bireyin bir arada bulundu\u011fu gruplarda ya\u015far. Gruplar aras\u0131nda bir hiyerar\u015fi vard\u0131r ve bu hiyerar\u015finin en \u00fcst basama\u011f\u0131nda birden fazla say\u0131da birey bulunabilir. Buna g\u00f6re her birey kendi hiyerar\u015fik basama\u011f\u0131ndan olan bireylerle \u00e7iftle\u015fir ve son d\u00f6nemde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda bu hiyerar\u015fik s\u0131n\u0131flar aras\u0131nda bir genetik s\u00fcr\u00fcklenmenin oldu\u011funa dair veriler elde edilmi\u015ftir.
\nDo\u011fada ya\u015fayan \u015fempanzeler en fazla 40\u2019l\u0131 ya\u015flara dek hayatta kal\u0131rken, insan kontrol\u00fcnde ya\u015fan \u015fempanzelerin 60\u2019l\u0131 ya\u015flara dek hayatta kald\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

\"\"
Pan troglodites (baya\u011f\u0131 \u015fempanze)<\/figcaption><\/figure>\n

Homo<\/em><\/strong>: Homo<\/em> genusu g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fayan tek bir t\u00fcr i\u00e7erir o da modern insan\u0131 kapsayan ve Homo sapiens<\/em> t\u00fcr\u00fcn\u00fcn alt t\u00fcr\u00fc olan Homo sapiens sapiens<\/em>\u2019tir. Homo sapiens<\/em> d\u00fc\u015f\u00fcnen insan anlam\u0131na gelir. Homo sapiens sapiens<\/em> ise d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnen insan demektir. Modern insan\u0131n b\u00f6yle kategorize edilmesi Homo sapiens<\/em> t\u00fcr\u00fcne ait di\u011fer populasyonlar\u0131n arkeolojik bulgular\u0131ndan elde edilen verilerle aras\u0131nda morfolojik farklar\u0131n olmas\u0131ndan ileri gelir. Di\u015f, beyin hacmi vb. gibi\u2026<\/p>\n

KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n

– Land, M. F.; Fernald, R. D. (1992) \u201cThe evolution of eyes\u201d.\u00a0Annual Review of Neuroscience<\/em>\u00a015: 1\u201329.<\/p>\n

– Jan E. Janecka, Webb Miller, Thomas H. Pringle, Frank Wiens, Annette Zitzmann, Kristofer M. Helgen, Mark S. Springer, William J. Murphy (2007). \u201cMolecular and Genomic Data Identify the Closest Living Relative of Primates\u201d. Science 318.<\/p>\n

– Polina Perelman, Warren E. Johnson, Christian Roos, Hector N. Seu\u00e1nez, Julie E. Horvath, Miguel A. M. Moreira, Bailey Kessing, Joan Pontius, Melody Roelke, Yves Rumpler, Maria Paula C. Schneider, Artur Silva, Stephen J. O\u2019Brien, Jill Pecon-Slattery (2011), \u201cA Molecular Phylogeny of Living Primates\u201d PLoS Genetics:<\/em> Research Article, published 17 Mar 2011.<\/p>\n

– Margaret A. Bakewell, Peng Shi, and Jianzhi Zhang, (2007) \u201cMore genes underwent positive selection inchimpanzee evolution than in human evolution\u201d, PNAS, May 1 vol. 104, no. 18.<\/p>\n

– Rowe, Michael H ,(2002), \u201cTrichromatic<\/a> color vision in primates.\u201d\u00a0News in Physiological Sciences.<\/em>\u00a017(3), 93-98.<\/p>\n

– Groves C. (2001). Primate taxonomy. Washington, Smithsonian Institution Press.<\/p>\n

– Rowe N. (1996). The pictorial guide to the living primates. Charlestown, Pogonias Press.<\/p>\n

– Heymann E. W. Georg-August Universitaet G\u00f6ttingen, Anthropolgie Vorlesungspr\u00e4sentationen.<\/p>\n

– Aylwyn Scally and Richard Durbin<\/em>, 2012, \u201c<\/em> Revising the human mutation rate: implications for understanding human evolution\u201d, Volume 13, 745.<\/p>\n

– Cory Y. McLean, Philip L. Reno, Alex A. Pollen, Abraham I. Bassan, Terence D. Capellini, Catherine Guenther,Vahan B. Indjeian, Xinhong Lim, Douglas B. Menke, Bruce T. Schaar, Aaron M. Wenger, Gill Bejerano, David M. Kingsley, 2011, \u201cHuman-specific loss of regulatory DNA and the evolution of human-specific traits\u201d, Nature, Vol. 471, 216.<\/p>\n

\u0130nsan ve \u015fempanze genomu<\/h1>\n

\u015eempanzeler evrim yar\u0131\u015f\u0131nda \u00f6nde<\/strong><\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki genel yarg\u0131, insana \u00f6zg\u00fc olan s\u00fcrekli bipedalizm (iki ayak \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcme), konu\u015fma kabiliyeti, dil ve y\u00fcksek bili\u015fsel fonksiyonlar gibi \u00f6zelliklerin pozitif se\u00e7ilime u\u011frad\u0131\u011f\u0131, yani do\u011fal se\u00e7ilimin s\u00fcrekli olarak bu \u00f6zellikler lehinde oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndedir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, do\u011fada hep dil becerisi olanlar\u0131n ya da y\u00fcksek bili\u015fsel \u00f6zellikleri olanlar\u0131n bu \u00f6zellikleri sonucu soyunu devam ettirmekte daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funa inan\u0131l\u0131r. Oysa Margaret A. Bakewell ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n 14.000\u2019e yak\u0131n genle yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma, san\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n aksine insana \u00f6zg\u00fc \u00f6zelliklerin pozitif se\u00e7ilime u\u011framad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hatta \u015fempanzelerde daha y\u00fcksek oranda pozitif se\u00e7ilime u\u011fram\u0131\u015f gen oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Yani dil, bili\u015fsel fonksiyonlar gibi \u00f6zellikler uyum ba\u015far\u0131s\u0131 nedeniyle de\u011fil, raslant\u0131sal s\u00fcre\u00e7ler sonucunda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. \u0130nsanda pozitif se\u00e7ilimin bu kadar d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131 etkin populasyon b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131yla ili\u015fkilendiriliyor. Etkin populasyon b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ise belli bir t\u00fcre ait populasyonda belli bir ku\u015fakta \u00fcreme ba\u015far\u0131s\u0131 g\u00f6sterebilen, sonraki ku\u015fa\u011fa gen aktar\u0131m\u0131 yapabilen bireyler toplulu\u011funun o populasyon i\u00e7indeki b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade ediyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc gen havuzuna etkisi bulunmayan bireylerin genom evrimi ba\u011flam\u0131nda bir anlam\u0131 olmam\u0131\u015f oluyor.<\/p>\n

Ayr\u0131ca insanda pozitif se\u00e7ilime u\u011fram\u0131\u015f genlerle ba\u011flant\u0131l\u0131 dokular olan beyin, kalp, b\u00f6brek ve testis dokular\u0131nda bu genlerin ifade olmalar\u0131nda iki t\u00fcr aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu, hatta bu genlerin di\u011fer genlere oranla daha da d\u00fc\u015f\u00fck oranda farl\u0131l\u0131k g\u00f6sterdi\u011fi de ba\u015fka bir ara\u015ft\u0131rmada ortaya konmu\u015f. Sadece testis dokusunda ifade olan ve X-Kromozomu \u00fczerinde ta\u015f\u0131nan genlerde \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar oldu\u011fu g\u00f6zlenmi\u015f. Sonu\u00e7 olarak \u015fempanzelerin daha uyumlu \u00f6zellikler ta\u015f\u0131malar\u0131 ve ortak atadan bu yana insandan daha fazla pozitif se\u00e7ilime maruz kalarak bug\u00fcnlere geldi\u011finin ortaya konmas\u0131, insan merkezci evrim anlay\u0131\u015flar\u0131na yeni bir ele\u015ftiri de getirmi\u015f oluyor.<\/p>\n

\u0130nsan 2. kromozomu<\/strong><\/p>\n

\u0130nsan hari\u00e7 t\u00fcm Hominidae (B\u00fcy\u00fck \u0130nsans\u0131 Maymunlar Familyas\u0131) \u00fcyeleri 24 \u00e7ift kromozoma sahiptir. Yaln\u0131zca insanda 23 \u00e7ift kromozom bulunur. Bunun da insandaki Kromozom 2\u2019nin, di\u011fer Hominidae \u00fcyelerinde bulunan 2A ve 2B kromozomlar\u0131n\u0131n u\u00e7 uca f\u00fczyonu (yap\u0131\u015farak tek bir kromozom haline gelmesi) sonucunda olu\u015ftu\u011fu tahmin edilmektedir. Her ne kadar yak\u0131n d\u00f6nemde \u00f6nerilmi\u015f hipotezlerden biri kromozomal d\u00fczenlenmelerin populasyon aras\u0131nda \u00fcreme izolasyonu olu\u015fturdu\u011fu ve zaman i\u00e7inde t\u00fcrle\u015fmeyle sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde olsa da \u015eempanze Genom Projesi f\u00fczyona u\u011fram\u0131\u015f 2A ve 2B kromozomlar\u0131n\u0131n birle\u015fme k\u0131s\u0131mlar\u0131nda herhangi bir gen kayb\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bir ba\u015fka de\u011fi\u015fle, kimi kromozomal farkl\u0131la\u015fmalar ger\u00e7ekten de t\u00fcrle\u015fmeye temel olu\u015fturduysa da, insan\u0131 farkl\u0131 k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilecek olan 2. Kromozom t\u00fcrle\u015fmeye g\u00f6t\u00fcren farkl\u0131la\u015fmada ciddi bir rol oynamam\u0131\u015f g\u00f6z\u00fckmektedir.<\/p>\n

\u0130nsan: eksik \u015fempanze<\/strong><\/p>\n

\u0130nsan ile \u015fempanze aras\u0131ndaki \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar\u0131 olu\u015fturan durumlar\u0131n asl\u0131nda ortak atadan bu yana insan genomunun eksilmesi, kimi genom b\u00f6lgelerinin silinmesi sonucu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok ak\u0131l almaz gelebilir. Ancak son d\u00f6nemde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalardan biri de kimi insana \u00f6zg\u00fc \u00f6zelliklerin belli genlerin kaybolmas\u0131 sonucunda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. (1) Ger\u00e7ekten de ara\u015ft\u0131rmada, insanda 510\u2019a yak\u0131n reg\u00fclat\u00f6r gende (ba\u015fka genlerin ifade olmas\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen genlerde) delesyonlar (ortadan kalkmalar) oldu\u011fu belirlenmi\u015f. Kaybolmu\u015f genlerden bir tanesi de androjen resept\u00f6rlerini (testosteron gibi cinsiyet karakterlerini d\u00fczenleyen hormonlar\u0131n t\u00fcm\u00fcne androjen denir ve bu kimyasallar\u0131 tan\u0131y\u0131p buna g\u00f6re h\u00fccrelerde cevap olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan proteinlere de androjen resept\u00f6r\u00fc ad\u0131 verilir.) d\u00fczenleyen b\u00f6lgelerden birinde bulunmakta. Bu delesyon ile testesteron ve benzeri biyokimyasallar\u0131n embriyonik d\u00f6nemdeki etkileri azalt\u0131lm\u0131\u015f oluyor.Bunun sonucu olarak da memelilerin \u00e7o\u011funda bulunan, tipik olarak kedi ve k\u00f6peklerin burun ve a\u011f\u0131z \u00e7evresinde g\u00f6r\u00fclebilen \u201cb\u0131y\u0131klar\u201d ve penis \u00e7evresinde farkl\u0131 \u00e7iftle\u015fme stratejilerine g\u00f6re bi\u00e7imsel farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterebilen keratinize yap\u0131lar olan \u201cpenis dikenleri\u201d ortadan kalk\u0131yor.<\/p>\n

Ayr\u0131ca delesyonlar\u0131n kimisinin de beyin geli\u015fimiyle ilgili b\u00f6lgelerde oldu\u011fu ve asl\u0131nda bu delesyonlar\u0131n beyin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc pozitif anlamda etkiledi\u011fi de ke\u015ffedilmi\u015f. N\u00f6ron say\u0131s\u0131n\u0131 kontrol eden ve h\u00fccre b\u00f6l\u00fcnme h\u0131z\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen (bir deyi\u015fle n\u00f6ronlar\u0131n fazla b\u00f6l\u00fcnmesini \u00f6nleyen) bir gen olan GADD45G\u2019e ait enchancer\u2019\u0131n (yani bu genin etkisini art\u0131rmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir ba\u015fka genin) ortadan kalkmas\u0131yla insanda beyindeki n\u00f6ron say\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6nemli bi\u00e7imde artm\u0131\u015f oldu\u011fu tahmin ediliyor. Yani n\u00f6ronlar\u0131n b\u00f6l\u00fcnme h\u0131z\u0131 bask\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131ndan, geli\u015fim s\u00fcrecinde daha fazla n\u00f6ronun b\u00f6l\u00fcnerek \u00e7o\u011fald\u0131\u011f\u0131 ve b\u00f6ylece de daha b\u00fcy\u00fck bir beyinin olu\u015fmas\u0131na olanak tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 tahmin ediliyor.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak insan ve \u015fempanze genomu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn genom evrimini anlamam\u0131za \u0131\u015f\u0131k tutarken, bir referans olarak \u015fempanze genomu insan genomunun anla\u015f\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli bir rol oynuyor. T\u00fcm bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar sonucunda da olduk\u00e7a ilgin\u00e7 bulgularla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131labiliyor. Ancak genel olarak ortaya \u00e7\u0131kan resme g\u00f6re insan genlerindeki de\u011fi\u015fiklikler san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi sadece deterministik s\u00fcre\u00e7lere de\u011fil ama ciddi bi\u00e7imde rastlant\u0131sall\u0131\u011fa da dayan\u0131yor gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. \u0130nsan\u0131n kendisini hayvanlardan \u00e7ok ayr\u0131 bir canl\u0131 olarak g\u00f6rmesinin biyolojik olarak do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 da yine bu t\u00fcr bulgular sonucunda g\u00f6r\u00fclebiliyor. Belki de varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bir erekselli\u011fe de\u011fil de rastlant\u0131sall\u0131\u011fa bor\u00e7lu oldu\u011fumuza inanmakta zorluk \u00e7ekiyoruz. Ancak belki de bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla do\u011fa \u00fczerinde kurdu\u011fumuz bask\u0131n\u0131n hakl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ya\u015fam a\u011fac\u0131n\u0131n en tepesinde de\u011fil de yaln\u0131zca yeni \u00e7\u0131km\u0131\u015f, taze yan dallar\u0131ndan birinde oldu\u011fumuzu bir g\u00fcn ger\u00e7ekten anlayabiliriz.<\/p>\n

D\u0130PNOT<\/strong><\/p>\n

1) Cory Y. McLean, Philip L. Reno, Alex A. Pollen, Abraham I. Bassan, Terence D. Capellini, Catherine Guenther,Vahan B. Indjeian, Xinhong Lim, Douglas B. Menke, Bruce T. Schaar, Aaron M. Wenger, Gill Bejerano, David M. Kingsley, 2011, \u201cHuman-specific loss of regulatory DNA and the evolution of human-specific traits\u201d, Nature, Vol. 471, 216.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130nsan ve \u015fempanze genomu ilgin\u00e7 bulgular ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. \u0130nsan genlerindeki de\u011fi\u015fiklikler san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi sadece deterministik s\u00fcre\u00e7lere de\u011fil ciddi bi\u00e7imde rastlant\u0131sall\u0131\u011fa da dayan\u0131yor. \u0130nsan\u0131n kendisini hayvanlardan \u00e7ok ayr\u0131 bir canl\u0131 olarak g\u00f6rmesi biyolojik olarak do\u011fru de\u011fil. Varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bir erekselli\u011fe de\u011fil de rastlant\u0131sall\u0131\u011fa bor\u00e7lu oldu\u011fumuza inanmakta zorluk \u00e7ekiyoruz. Ancak b\u00f6ylece do\u011fa \u00fczerinde kurdu\u011fumuz bask\u0131n\u0131n hakl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ya\u015fam […]<\/p>\n","protected":false},"author":557,"featured_media":8920,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[152,21,32],"tags":[200,497,555,553,554],"class_list":["post-8911","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-115-sayi","category-biyoloji","category-evrim","tag-evrim","tag-homo-sapiens","tag-insan","tag-pan-genusu","tag-sempanze"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t