{"id":8936,"date":"2013-09-01T21:49:16","date_gmt":"2013-09-01T18:49:16","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=8936"},"modified":"2017-05-13T22:34:01","modified_gmt":"2017-05-13T19:34:01","slug":"fikihci-ve-kelamcilarin-felsefe-aleyhine-fetvalarindan-ornek-metinler-dusunuyor-o-halde-vurun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2013\/09\/01\/fikihci-ve-kelamcilarin-felsefe-aleyhine-fetvalarindan-ornek-metinler-dusunuyor-o-halde-vurun","title":{"rendered":"F\u0131k\u0131h\u00e7\u0131 ve kelamc\u0131lar\u0131n felsefe aleyhine fetvalar\u0131ndan \u00f6rnek metinler: \u2018D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, o halde vurun!\u2019"},"content":{"rendered":"

 <\/p>\n

\u201cFilozoflar\u0131n kitaplar\u0131n\u0131 okumak, i\u00e7lerinde bulunan desise ve tehlike nedeniyle yasaklanmal\u0131d\u0131r. \u0130yi y\u00fczemeyeni nehir k\u0131y\u0131s\u0131nda dola\u015fmaktan menetmek gerekti\u011fi gibi, halk\u0131 da bu kitaplar\u0131 okumaktan al\u0131koymak gerekir.\u201d (Gazzali) \u201cSultan, filozoflar\u0131n inan\u00e7lar\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyenleri, \u0130slam ve k\u0131l\u0131\u00e7 aras\u0131nda tercihe zorlamal\u0131d\u0131r.\u201d (\u0130bn Salah) \u201cFilozoflar, M\u00fcsl\u00fcman de\u011fildirler; onlar Yahudi ve H\u0131ristiyan da de\u011fildirler; aksine m\u00fc\u015friklerin durumu bile onlardan daha iyidir.\u201d (\u0130bn Teymiye)<\/em><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u0130slam orta\u00e7a\u011f\u0131nda, felsefenin ve felsefeyle ilgilenmenin dinen caiz olmad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde pek \u00e7ok fetva vard\u0131r. Bu fetvalarda filozoflar ve felsefe, genellikle ilh\u00e2d, z\u0131nd\u0131k, k\u00fcfr vb. s\u00f6zc\u00fcklerle bir arada an\u0131l\u0131rlar. B\u00fcy\u00fck f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lardan \u015eafii, Ebu Hanife, Maliki, Ahmet b. Hanbel, Zerke\u015fi, \u0130bn Salah, \u0130bn Nuceym, \u015eirbini, Buhuti; kelamc\u0131lardan, Bakillani, C\u00fcveyni, Gazzali, \u0130bn Teymiye vb. felsefeyle u\u011fra\u015fman\u0131n ilhad, z\u0131nd\u0131kl\u0131k ve k\u00fcf\u00fcr oldu\u011funa h\u00fckmeden fetvalar vermi\u015flerdir. Hasan Ayd\u0131n, bu fetvalardan kimilerini Bilim ve Gelecek<\/em> dergisi i\u00e7in derledi ve T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirdi.<\/p>\n

ERKEN D\u00d6NEM FIKIH\u00c7ILARIN FETVALARI<\/strong><\/p>\n

Herev\u00ee (H. 481), Zemm el-Kel\u00e2m<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, \u015eafi\u00ee\u2019ye \u015fu s\u00f6z\u00fc ili\u015ftirir: \u201cBenim kel\u00e2m ehl-i (ve felsefe) hakk\u0131ndaki h\u00fckm\u00fcm, \u00d6mer\u2019in Sab\u00ee\u011f hakk\u0131ndaki h\u00fckm\u00fc gibidir.\u201d Sab\u00ee\u011f, Halife \u00d6mer b. El-Hatt\u00e2b d\u00f6neminde Medine\u2019ye gelip, Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131n kimi m\u00fcte\u015fabihlerinden, m\u00fc\u015fkillerinden ya da yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan soru sormaya ba\u015flayan birisidir. Onun haberi kendisine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda \u00d6mer k\u0131zar ve onu d\u00f6ver. Basra\u2019ya s\u00fcrg\u00fcn edilmesini emreder. \u015eafi\u00ee onun d\u00f6v\u00fclmesinin nedenini yaln\u0131zca, \u015f\u00fcphe ve bidat izi ta\u015f\u0131yan Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131n m\u00fcte\u015fabihleri konusundaki s\u00f6z\u00fcne ba\u011flar. B\u00f6ylece an\u0131lan olay, M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda ayr\u0131l\u0131k yaratmas\u0131ndan korktu\u011fu Kel\u00e2m\u2019\u0131 (ve felsefeyi) yasaklamas\u0131n\u0131n (tahr\u00eem) kan\u0131t\u0131 olur. (1)<\/p>\n

Zeheb\u00ee (H. 728) Miz\u00e2n<\/em>\u2019da, Kel\u00e2m (ve felsefe) biliminin yasaklanmas\u0131n\u0131n bir di\u011fer nedeni olarak, bu bilimin, \u00f6z\u00fcyle \u0130slam\u2019a ayk\u0131r\u0131 olan dehrilerin felsefesinden do\u011fmu\u015f bir ilim olmas\u0131n\u0131 g\u00f6sterir ve \u015f\u00f6yle der: \u201cKim Kel\u00e2m bilimini dikkatlice incelerse, onun i\u00e7tihad\u0131n\u0131n s\u00fcnnete muhalif olmaya neden oldu\u011funu, bu y\u00fczden, \u00f6nceki alimlerin, eskilerin bilimlerini (ilm el-ev\u00e2\u2019il) incelemeyi k\u0131nad\u0131klar\u0131n\u0131, kel\u00e2m biliminin de, dehri filozoflar\u0131n ilminden yani felsefeden do\u011fmu\u015f bir bilim oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr. Kim, zekas\u0131yla peygamberlerin bilimiyle felsefi bilimi uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsa, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak birini di\u011feriyle muhalefet eder.\u201d (2) (\u2026)<\/p>\n

Kel\u00e2m (ve felsefe) bilimi konusunda ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmenin yasakland\u0131\u011f\u0131na dair bir di\u011fer delil de, kitap ve s\u00fcnnette bu konuda bir emrin bulundu\u011funun ve selefin bu konuda ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131n rivayet edilmemi\u015f olmas\u0131d\u0131r. \u015eaf\u00ee ayn\u0131 \u015fekilde bu delile de i\u015faret ederek Bi\u015f el-Merisi (M 825)\u2019ye \u015f\u00f6yle demektedir: \u201cOnlar\u0131n \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015fey konusunda, nat\u0131k kitap, y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ifade eden bir farz, bir s\u00fcnnet ya da selefin bu konuda ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131\u011f\u0131 ve soru sordu\u011funa ili\u015fkin bir rivayet mi var, bana s\u00f6yleyiniz?\u201d \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, \u0130bn Sal\u00e2h (1245) mant\u0131k bilimini yasaklayan fetvas\u0131nda bu illete dayanm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim o, \u015f\u00f6yle demektedir: \u201c\u015e\u00e2ri onun e\u011fitimini ve \u00f6\u011fretimi ile ilgilenmeyi m\u00fcbah k\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 gibi, sahabe, tabiin ve m\u00fc\u00e7tehit imamlardan hi\u00e7birisi de bunu m\u00fcbah g\u00f6rmemi\u015ftir.\u201d (3)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eafi\u00ee\u2019nin kel\u00e2m (ve felsefe) biliminin yasaklanmas\u0131ndaki \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc delili, kitap ve s\u00fcnnete muhalif olu\u015fta mant\u0131\u011f\u0131 pe\u015finden s\u00fcr\u00fcklemesi ya da ikisinin terkine ve unutulmas\u0131na neden olmas\u0131d\u0131r. Onun \u015fu s\u00f6z\u00fc buna i\u015faret etmektedir: \u201cKel\u00e2m (ve felsefe) erbab\u0131 hakk\u0131nda benim h\u00fck\u00adm\u00fcm \u015fudur: Onlara sopa atmal\u0131, develere bindirip a\u015firetler ve kabileler aras\u0131nda dola\u015ft\u0131rarak, Kitap ve S\u00fcnneti bir yana b\u0131rak\u0131p da Kel\u00e2ma y\u00f6nelmenin cezas\u0131 i\u015fte budur, diye nida edilmelidir.\u201d (4)<\/p>\n

\u015eafi\u00ee kel\u00e2m\u0131 yasaklamakla yetinmeyip, felsef\u00ee bilimleri de yasaklam\u0131\u015ft\u0131r. Ondan \u015fu s\u00f6z rivayet edilmektedir: \u201cE\u011fer isim isimlendirilenden, \u015fey \u015feyden farkl\u0131d\u0131r diyen bir adam duyarsan, onun z\u0131nd\u0131k oldu\u011funa tan\u0131kl\u0131k et.\u201d (5)<\/p>\n

Ayn\u0131 \u015fekilde, Ebu Hanife en-Nu\u2019m\u00e2n b. S\u00e2bit (H. 150)\u2019den de felsefeyi ele\u015ftirdi\u011fi y\u00f6n\u00fcnde s\u00f6zler aktar\u0131lmaktad\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n kelam konusunda ortaya att\u0131klar\u0131, ilinek, cisim gibi konular \u00fczerinde soruldu\u011funda \u015f\u00f6yle dedi\u011fi belirtilir: \u201cBunlar felsefenin i\u015faretleridir; bunlar\u0131 terk edip, selefin yoluna d\u00f6nmen gerekir, onlar\u0131n hepsi sonradan ortaya at\u0131lm\u0131\u015f \u015feyler olup, bidattir.\u201d (6)<\/p>\n

M\u00e2lik b. Enes (H. 179) kel\u00e2m (ve felsefe) bilimini yermekte \u015eafi\u00ee ve Ebu Hanife ile ortakla\u015fmaktad\u0131r. Nitekim kendisine soru sormaya gelen adama \u015f\u00f6yle dedi\u011fi aktar\u0131l\u0131r: \u201c\u00d6yle san\u0131yorum ki, sen Amr b. Ubeyd (M. 62)\u2019in ashab\u0131ndans\u0131n; Tanr\u0131, bu kel\u00e2m bidatine bula\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in onu lanetlemi\u015ftir.\u201d (7)<\/p>\n

\u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, bu hadis\u00e7iler ve f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar, dine ili\u015fkin bir \u015feyi tart\u0131\u015f\u0131rken din hakk\u0131nda cedeli yasaklad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtilen Hz. Muhammed\u2019in bir s\u00f6z\u00fcne dayanarak, t\u0131pk\u0131 onun gibi, bu konumda kalmakla yetinmeyi tercih etmektedirler: \u201cEy \u00fcmmet-i Muhammed, g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yolunuzu \u015fa\u015f\u0131rmay\u0131n\u0131z; ben size bunu mu emrettim, sizi bundan nehyetmedim mi? Bundan \u00f6nce, bu t\u00fcrden \u015feyler s\u00f6yleyenler helak oldu. Hayr\u0131n\u0131n azl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle tart\u0131\u015fma ayr\u0131l\u0131\u011fa yol a\u00e7ar; az bir faydas\u0131 olsa da tart\u0131\u015fma, par\u00e7alar, karde\u015fler aras\u0131nda d\u00fc\u015fmanl\u0131k meydana getirir\u2026 Beni \u0130sraili tart\u0131\u015fma 71 f\u0131rkaya, H\u0131ristiyanlar\u0131 ise 72 f\u0131rkaya ay\u0131rd\u0131. Benim \u00fcmmetim ise 73 f\u0131rkaya ayr\u0131lacak ve biri hari\u00e7 di\u011ferleri yolu \u015fa\u015f\u0131racakt\u0131r. Kurtulu\u015fa erenler, benim ve ashab\u0131m\u0131n yolunda olanlard\u0131r.\u201d (8)<\/p>\n

Horasan fakihi \u0130bn es-Sem\u00e2n\u00ee (H. 489) el-\u0130ntis\u00e2r li-Ehl el-Had\u00ees<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda Ehl-i s\u00fcnnet ve bid\u2019ata sapanlar (kelamc\u0131 ve felsefeci) aras\u0131ndaki hilaf\u0131 \u015f\u00f6yle diyerek \u00f6zetler: \u201cBizimle bid\u2019ate sapanlar aras\u0131ndaki fark\u0131n ak\u0131l meselesi oldu\u011funu bil. Onlar, dinlerini ussallar \u00fczerine in\u015fa ettiler. Ussallara tabi olup onun izini s\u00fcrd\u00fcler. Ehl-i S\u00fcnnete gelince onlar \u015f\u00f6yle dediler: Dinde as\u0131l olan (ona) tabi olmakt\u0131r, ak\u0131llar da (ona) tabidir. E\u011fer din makuller \u00fczerine kurulursa, halk vahiy ve nebilerden uzak kal\u0131r, b\u00f6ylece emir ve nehyin manas\u0131 bat\u0131l olur ve herkes istedi\u011fini s\u00f6yler. E\u011fer din ussallar \u00fczerine bina edilirse, bu durumda m\u00fc\u2019minlerin bir \u015feyi ak\u0131l edene de\u011fin kabul etmeleri caiz olmaz. Biz, dini emirler konusunda bize ula\u015fan \u015feyleri genel olarak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, Tanr\u0131\u2019n\u0131n s\u0131fatlar\u0131 ve insanlar\u0131n ona inanmas\u0131yla ilgili oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bu ise, M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a bilinmekte, kendi aralar\u0131nda aktar\u0131lmaktad\u0131r. Bu konuda ana kaynak ise selefin aktard\u0131klar\u0131d\u0131r. Selef ise, kabir azab\u0131, kabirde iki mele\u011fin sualleri, havz, cennet, cehennem, bunlar\u0131n nitelikleri, s\u0131rat ve mizan gibi konularda peygambere dayanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu konular\u0131n hakikatini ak\u0131lla kavramak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu y\u00fczden bize ula\u015fan emirlere kabul ve iman ile y\u00fck\u00fcml\u00fcy\u00fcz. E\u011fer dinsel emirlerden bir \u015fey duyup akl\u0131nla kavrar ve onu anlarsan, bu konuda Tanr\u0131\u2019ya te\u015fekk\u00fcr et ve bil ki bu kavray\u0131\u015f onun yard\u0131m\u0131ylad\u0131r. E\u011fer onu kavrayam\u0131yor ve anlayam\u0131yorsan, onu akl\u0131na havale etme, ona inan ve tasdik et. Biliriz ki bu kavrayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey, Tanr\u0131\u2019n\u0131n dilemesi, kudreti ilmiyle ilgilidir. Nitekim tanr\u0131 der ki: Sana ruhtan soruyorlar, de ki: O Rabbimin emrindendir, onun hakk\u0131nda size az bir bilgi verilmi\u015ftir. Yine Tanr\u0131 der ki: Onun ilminden ancak diledi\u011fi kadar\u0131n\u0131 ku\u015fatabilirsiniz. \u0130\u015fte ehli s\u00fcnnetin bu ba\u011flamda \u015f\u00f6yle demi\u015ftir: \u0130slam ancak teslim olmakla ger\u00e7ekle\u015fir. (9)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Cah\u0131z, Halk el-Kur\u2019an ve Gayrihi<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, Ahmet b. Hanbelin konumunu \u015f\u00f6yle izah eder: Kelam (ve felsefe) bilimine ve delillerine kar\u015f\u0131yd\u0131; zira selef ona g\u00f6re bu konulara hi\u00e7 bula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131. Onlara tabi oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. Alkul Kur\u2019an<\/em> konusundaki selefi tavr\u0131 y\u00fcz\u00fcnden Abbasi h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 Me\u2019mun ve Mu\u2019tas\u0131m d\u00f6nemlerinde i\u015fkenceye u\u011frad\u0131. (10)<\/p>\n

Eb\u00fb Hayyan et-Tevhid\u00ee, el-\u0130mtia ve el-Mu\u2019anese<\/em> isimli yap\u0131t\u0131nda, filozof Matta b. Yunus ile Kad\u0131 ve dilbilimci olan Ebi Said es-Seyrafi aras\u0131nda ilmi mant\u0131k ve nahivle alakal\u0131 bir tart\u0131\u015fma aktar\u0131r. Seyrafi\u2019nin en temel dayana\u011f\u0131, e\u011fer bu alet ak\u0131l ise, mant\u0131kla, felsefecilerin iddia etti\u011fi gibi, bireylerin do\u011fru ile yanl\u0131\u015f\u0131, hay\u0131r ile \u015ferri bilemeyece\u011fidir. \u0130lmi mant\u0131\u011f\u0131, Yunanl\u0131lar ortaya koymu\u015flar, kendi dilleriyle \u0131st\u0131lahlar\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015flard\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan Yunan k\u00f6kenli ve Yunan diline dayal\u0131 mant\u0131kla, T\u00fcrkler, Hintliler, Farslar, Araplar h\u00fck\u00fcm ortaya koyamazlar. Kald\u0131 ki, Aristo\u2019nun ortaya koydu\u011fu deliller, t\u00fcm milletleri ba\u011flamaz; zira Yunanl\u0131lardan ve ba\u015fkalar\u0131ndan ona kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlar da olmu\u015ftur. Araplar\u0131n dili Yunanl\u0131lar\u0131n dilinden daha zengindir. (\u2026) Buna dayanarak f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar, mant\u0131\u011f\u0131n ilmi nahve giri\u015fine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar ve \u0130bn Salah, Ebu \u015e\u00e2me Abd er-Rahman b. Seyd \u0130smail ed-Dima\u015fk\u00ee, Nevev\u00ee, Badlus\u00ee gibi f\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar, mant\u0131\u011f\u0131n usul\u00fc f\u0131k\u0131hta kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 da reddettiler. \u0130lmi mant\u0131\u011fa, k\u00f6kl\u00fc ele\u015ftirilerden birisi de \u0130bn Teymiye\u2019nin Nasiha ehl el-\u0130man fi redd ala mant\u0131k el-Yunan<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda bulunmaktad\u0131r. Onun nazar\u0131nda bu bilim, zeki kimsenin kendine ihtiya\u00e7 duymad\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7bir yarar\u0131 olmayan bir bilimdir. Ona g\u00f6re, kelam tan\u0131m, t\u00fcrleri, k\u0131yas, burhan ve t\u00fcrleri konusunda mant\u0131\u011fa dayan\u0131r. Yine buna g\u00f6re ilim ya tasavvur ya da tasdikten ibarettir. Tasavvura tan\u0131mla; tasdike ise k\u0131yasla ula\u015f\u0131l\u0131r. \u0130bn Teymiye, mant\u0131\u011f\u0131n do\u011fru bir temele dayanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Zira tasavvurun, sadece tan\u0131mla elde edilece\u011fi as\u0131ls\u0131z bir iddiad\u0131r. Zira b\u00fct\u00fcn milletlerin biliminsanlar\u0131 ve g\u00f6r\u00fc\u015f sahipleri, tan\u0131m \u00fczerinde konu\u015fmadan da \u015feylerin hakikatini bilmekte ve ara\u015ft\u0131rmaktad\u0131rlar. Biz biliyoruz ki, f\u0131k\u0131h, t\u0131p, hesap gibi tekil \u015feylerle ilgilenen bilimlerde tan\u0131m olmaks\u0131z\u0131n tasavvur ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Bu ise tasavvurlar\u0131n tan\u0131mla olu\u015ftu\u011fu iddias\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Ayr\u0131ca bu Yunanl\u0131lar mant\u0131\u011f\u0131 kurmadan \u00f6nce de e\u015fyan\u0131n hakikatini bildiklerini g\u00f6sterir. Tan\u0131m, sadece tan\u0131mlanan \u015feyi di\u011ferinden ay\u0131r\u0131r ve e\u015fyan\u0131n hakikatini bilmede i\u015fe yaramaz.\u201d<\/p>\n

(Ebu Ali Mulhim, el-Felsefe el-Arabiyye: M\u00fc\u015fkil\u00e2t ve Hul\u00fbl<\/em>, s.21-23.)<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n

1) es-Suy\u00fbt\u00ee, Savn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m an Fenn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m<\/em>, s.18. Kimi kaynaklarda olay ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak \u015f\u00f6yle aktar\u0131l\u0131r: \u201cIrakl\u0131 Sab\u00eeg, askerler aras\u0131nda Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131n m\u00fcte\u015fabihlerini soruyordu. M\u0131s\u0131r\u2019a geldi. Amr \u0130bn\u00fc\u2019l-As onu muhaf\u0131zla \u00d6mer\u2019e g\u00f6nderdi. \u00d6mer el\u00e7iden mektubu al\u0131p okuduktan sonra \u201cAdam nerede\u201d dedi. Muhaf\u0131z \u201cD\u0131\u015far\u0131da bekliyor\u201d dedi. \u00d6mer \u201cDikkat et, ka\u00e7mas\u0131n. E\u011fer ka\u00e7arsa senin can\u0131n\u0131 yakar\u0131m\u201d dedi. Muhaf\u0131z Sab\u00eeg\u2019\u0131 \u00d6mer\u2019e getirdi. \u00d6mer \u201cSen neleri soruyorsun?\u201ddedi. O da sorduklar\u0131n\u0131 Hz. \u00d6mer\u2019e anlatt\u0131. Hz. \u00d6mer bana \u201cSopalar\u0131 getir\u201d dedi. Sab\u00ee\u011f\u2019\u0131 yara bere i\u00e7inde b\u0131rak\u0131ncaya kadar d\u00f6vd\u00fckten sonra b\u0131rakt\u0131. Sab\u00ee\u011f\u2019\u0131n yaralar\u0131 iyile\u015ftikten sonra onu tekrar \u00e7a\u011f\u0131r\u0131p ayn\u0131 \u015fekilde d\u00f6v\u00fcp serbest b\u0131rakt\u0131. Sab\u00ee\u011f iyile\u015fince Hz. \u00d6mer onu tekrar d\u00f6vmek i\u00e7in \u00e7a\u011f\u0131rtt\u0131. Sab\u00ee\u011f \u201cEy M\u00fc\u2019minlerin Em\u00eeri! E\u011fer beni \u00f6ld\u00fcrmek istiyorsan g\u00fczel bir \u015fekilde \u00f6ld\u00fcr. E\u011fer beni tedavi etmek istiyorsan, Allah\u2019a yemin ederim ben tedavi oldum\u201d dedi. B\u00f6ylece Hz. \u00d6mer ona memleketine gitmeye izin verdi. Ebu Musa el-E\u015f\u2019ar\u00ee\u2019ye de M\u00fcsl\u00fcmanlardan hi\u00e7 kimsenin onunla oturmamas\u0131n\u0131 emretti. Bu durum Sab\u00ee\u011f\u2019a \u00e7ok a\u011f\u0131r geldi. Ebu Musa, Hz. \u00d6mer\u2019e \u201cAdam\u0131n durumu d\u00fczeldi\u201d diye yazd\u0131. Hz. \u00d6mer \u201cO halde halka onunla oturma izni ver\u201d diye cevap yazd\u0131. Bir ba\u015fka rivayet de \u015fudur: Ben\u00ee Temim\u2019den Sab\u00ee\u011f b. Isl ad\u0131nda bir adam Medine\u2019ye geldi. Yan\u0131nda kitaplar bulunuyordu. Bu, Hz. \u00d6mer\u2019in kula\u011f\u0131na geldi. Hz. \u00d6mer onun getirilmesi i\u00e7in haber g\u00f6nderdi ve onu d\u00f6vmek i\u00e7in hurma a\u011fa\u00e7lar\u0131 haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131. Hz. \u00d6mer\u2019e vard\u0131\u011f\u0131nda \u201cSen kimsin?\u201ddedi. Onun \u201cBen Allah\u2019\u0131n kulu Sab\u00ee\u011f\u2019im\u201d demesi \u00fczerine de \u201cBen de Allah\u2019\u0131n kulu \u00d6mer\u2019im\u201d dedi ve i\u015faret ederek adam\u0131 yara bere i\u00e7inde b\u0131rak\u0131ncaya kadar d\u00f6vd\u00fcrtt\u00fc. Adam\u0131n y\u00fcz\u00fcnden kanlar ak\u0131yordu ve \u201cEy M\u00fc\u2019minlerin Em\u00eeri! Art\u0131k yeter. Allah\u2019a yemin ederim ki, kafamdaki, \u015feyler silindi\u201d dedi. (\u00e7evirmen)<\/p>\n

2) es-Suy\u00fbt\u00ee, Savn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m an Fenn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m<\/em>, s.19.<\/p>\n

3) es-Suy\u00fbt\u00ee, Savn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m an Fenn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m<\/em>, s.29-33.<\/p>\n

4) es-Suy\u00fbt\u00ee, Savn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m an Fenn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m<\/em>, s.31.<\/p>\n

5) es-Suy\u00fbt\u00ee, Savn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m an Fenn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m<\/em>, s.31.<\/p>\n

6) es-Suy\u00fbt\u00ee, Savn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m an Fenn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m<\/em>, s.32-33.<\/p>\n

7) es-Suy\u00fbt\u00ee, Savn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m an Fenn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m<\/em>, s.32-33.<\/p>\n

8) es-Suy\u00fbt\u00ee, Savn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m an Fenn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m<\/em>, s.36.<\/p>\n

9) es-Suy\u00fbt\u00ee, Savn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m an Fenn el-Mant\u0131k ve el-Kel\u00e2m<\/em>, s.183.<\/p>\n

10) Cah\u0131z, Kit\u00e2b Halk el-Kur\u2019an<\/em>, er-Resail Kelamiyye, Beyrut 1987.<\/p>\n

GAZZAL\u0130\u2019N\u0130N FETVALARI<\/strong><\/p>\n

\u201cBirisi dese ki; (Tehaf\u00fct el-Fel\u00e2sife<\/em>\u2019de) filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak a\u00e7\u0131klad\u0131n\u0131z. \u015eu durumda kesin bir bi\u00e7imde onlar\u0131n k\u00e2fir olduklar\u0131na ve onlar gibi inananlar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi gerekti\u011fine h\u00fckmeder misiniz?<\/p>\n

\u201cDeriz ki; \u00fc\u00e7 sorunda onlar\u0131n k\u00e2fir oldu\u011funa h\u00fckmetmek ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. \u0130lki, evrenin ve b\u00fct\u00fcn cevherlerin \u00f6ncesiz (kadim) oldu\u011funa dair g\u00f6r\u00fc\u015fleri; ikincisi, Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u00f6nceli olan (hadis) tekil ve bireyselleri bilgisiyle ku\u015fatamad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, bedenlerin (cesed) diriltilmesi ve ha\u015frini ink\u00e2r etmeleridir. Bu \u00fc\u00e7 sorunda filozoflar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri hi\u00e7bir suretle \u0130slam ile \u00f6rt\u00fc\u015fmez. Filozoflara inanan ki\u015fi, peygamberlerin yalanc\u0131 oldu\u011funa inanm\u0131\u015f olur. Zira onlara g\u00f6re peygamberlerin s\u00f6yledikleri \u015feyler, maslahat icab\u0131 halk kitlelerine sorunlar\u0131 anlatabilmek i\u00e7in ger\u00e7ekle ilgisi olmayan temsillerden ibarettir. Oysa bu, hi\u00e7bir M\u00fcsl\u00fcman grubun inanmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k bir k\u00fcf\u00fcrd\u00fcr. Bu \u00fc\u00e7 sorunun d\u0131\u015f\u0131nda kalan Tanr\u0131n\u0131n s\u0131fatlar\u0131 konusundaki tasarruflar\u0131 ile bunlar\u0131n birli\u011fine (tevhid) inanmalar\u0131na gelince, bu sorunlardaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri Mutezile\u2019ye yak\u0131nd\u0131r. Tabii nedenlerin zorunlulu\u011fu hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri de Mutezile\u2019nin tevell\u00fcd (do\u011fu\u015f) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle ayn\u0131d\u0131r. Onlardan nakletti\u011fimiz di\u011fer g\u00f6r\u00fc\u015flerinin hepsi de, \u0130slam mezheplerinin birinin ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015fe benzer. Yaln\u0131z bu \u00fc\u00e7 esas sorun b\u00f6yle de\u011fildir. Bidat ehlini k\u00e2firlikle su\u00e7layan ki\u015fi, bu \u00fc\u00e7 sorunun d\u0131\u015f\u0131nda pek \u00e7ok sorundan dolay\u0131 da filozoflar\u0131n k\u00e2fir oldu\u011funa h\u00fckmeder. Onlara (bidatlerinden dolay\u0131) k\u00fcfr\u00fc nispet etmeyen ki\u015fi ise, filozoflara yaln\u0131zca bu \u00fc\u00e7 sorunda k\u00fcfr\u00fc nispet eder. Bize gelince, biz kitab\u0131n amac\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmamak i\u00e7in \u015fu anda bidat sahiplerinin tekfir ve onlar\u0131n do\u011fru olan ve olmayan g\u00f6r\u00fc\u015flerini incelemeye ge\u00e7meyece\u011fiz. Do\u011fruya ancak Tanr\u0131 ula\u015ft\u0131r\u0131r.\u201d<\/p>\n

(Gazzali, Tehaf\u00fct el-Fel\u00e2sife<\/em>, s.204.)<\/p>\n

\u201cBurada felsefenin k\u00f6t\u00fc olan ve olmayan k\u0131s\u0131mlar\u0131 hangileridir; filozoflar hangi s\u00f6zlerinde tekfir edilirler, hangilerinde edilmezler, hangi hususlarda bidat ehlinden say\u0131l\u0131rlar, hangilerinde say\u0131lmazlar; hakikat ehlinin s\u00f6zlerinden \u00e7al\u0131p bat\u0131l iddialar\u0131n\u0131 kabul ettirmek i\u00e7in kendi s\u00f6zlerinin aras\u0131na katt\u0131klar\u0131 nelerdir; halk onlar\u0131n hakikat diye iddia ettikleri bu s\u00f6zlerden nas\u0131l nefret etmi\u015ftir; hakikat sarraf\u0131 olanlar, onlar\u0131n s\u00f6zlerinden saf hakikati, sahtesinden nas\u0131l ay\u0131rt etmi\u015flerdir gibi sorulara yan\u0131t bulmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. (\u2026) Felsefeyi anlad\u0131ktan sonra, bir seneye yak\u0131n bir zaman, tekrar ederek gaye ve derinliklerini ara\u015ft\u0131rd\u0131m, devaml\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Nihayet desise, hakikat ve hayallere \u015f\u00fcphe b\u0131rakmayacak bir \u015fekilde bilimlerine muttali oldum. \u0130\u015fte \u015fimdi, filozofun ve bilimlerinin hikayesini dinle:<\/p>\n

\u201cOnlar\u0131 birka\u00e7 s\u0131n\u0131f, bilimlerini de, birka\u00e7 k\u0131s\u0131m halinde g\u00f6rd\u00fcm. Onlara, \u00e7okluklar\u0131na ve eskileri ile yenileri aras\u0131nda hakka yak\u0131nl\u0131k ve uzakl\u0131k fark\u0131 g\u00f6zetmeden k\u00fcf\u00fcr ve sapk\u0131nl\u0131k (ilhad) damgas\u0131 vurmak gerekir. Filozoflar, f\u0131rkalar\u0131n\u0131n \u00e7oklu\u011funa ve mezheplerinin \u00e7e\u015fitlili\u011fine ra\u011fmen \u00fc\u00e7 k\u0131sma ayr\u0131l\u0131rlar. Dehirler, Tabiat\u00e7\u0131lar ve \u0130lahiyat\u00e7\u0131lar.<\/p>\n

\u201cDehriler, en eski filozoflar z\u00fcmresidir. Evreni idare eden ve her \u015feye muktedir olan bir yarat\u0131c\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 inkar etmi\u015flerdir. Evrenin bir yarat\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan de\u011fil de, \u00f6teden beri kendili\u011finden mevcut oldu\u011funu, canl\u0131n\u0131n spermden, spermin de canl\u0131dan meydana geldi\u011fini, b\u00f6ylece ebedi olarak devam etti\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Bunlar z\u0131nd\u0131kt\u0131rlar.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u201cTabiat\u00e7\u0131lar, en \u00e7ok do\u011fal evreni, hayvan ve bitkilerin dikkate de\u011fer taraflar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131ran filozoflard\u0131r. Onlar\u0131n en \u00e7ok u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 konu, hayvan uzuvlar\u0131n\u0131n cerrahisidir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda, canl\u0131larda Tanr\u0131\u2019n\u0131n yarat\u0131\u015f\u0131n\u0131n, kendilerini yaratan, hakim, hadiselerin gaye ve maksatlar\u0131na muttali kadir bir Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirafa zorlayan e\u015fsiz hususiyetlerini, hikmetinin y\u00fcksekli\u011fini g\u00f6rd\u00fcler. Anatomi bilimini ve k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131, faydalar\u0131n\u0131n hikmetlerini tetkik eden her insanda, hayvan ve bilhassa insan v\u00fccudunu yaratan Tanr\u0131\u2019n\u0131n kemaline dair zaruri bir bilgi meydana gelir. \u015eu kadar var ki, bu filozoflar, tabiat\u0131 pek fazla incelediklerinden, miza\u00e7 itidalinin, hayvan kuvvetinin te\u015fekk\u00fcl\u00fc \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck bir etkinin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Sonra insan\u0131n ak\u0131l yetisinin mizaca ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu, mizac\u0131n bozulmas\u0131yla bozuldu\u011funu; yok olursa tekrar var olamayaca\u011f\u0131n\u0131 zannettiler. \u0130ddia ettikleri tarzda hareketle nefsin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcne ve d\u00f6nmeyece\u011fine inand\u0131lar ve sonu\u00e7 olarak ahireti inkar ettiler. Cenneti, cehennemi, k\u0131yameti ve hesab\u0131 da inkar ettiler. Onlara g\u00f6re ibadet i\u00e7in sevap, g\u00fcnah i\u00e7in azap yoktur. Nihayet ba\u011flar\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcp hayvanlar gibi \u015fehevi arzulara dald\u0131lar. Bunlar da z\u0131nd\u0131kt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc iman esas\u0131 Tanr\u0131\u2019ya ve ahret g\u00fcn\u00fcne inanmad\u0131r. H\u00e2lbuki onlar, Tanr\u0131\u2019ya ve s\u0131fatlar\u0131na inanm\u0131\u015flarsa da, ahret g\u00fcn\u00fcn\u00fc ink\u00e2r etmi\u015flerdir.<\/p>\n

\u201c\u0130lahiyat\u00e7\u0131lar, filozoflar\u0131n sonraki grubudur. Aralar\u0131nda Sokrates, Platon ve Aristoteles vard\u0131r. Aristoteles, onlara mant\u0131\u011f\u0131 yazan, bilimleri geli\u015ftiren ve istifade edilir k\u0131lan ki\u015fidir. B\u00f6ylece bilgileri anla\u015f\u0131l\u0131r hale gelmi\u015ftir. Bu filozoflar\u0131n hepsi, an\u0131lan iki grubun yani Dehrilerin ve Tabiat\u00e7\u0131lar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini reddetmi\u015fler ve rezaletlerini ba\u015fkalar\u0131na b\u0131rakmayacak \u015fekilde ortaya koymu\u015flard\u0131r. Onlar\u0131 birbiriyle \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131rarak Tanr\u0131 sava\u015f hususunda m\u00fcminlere yard\u0131m etti mealindeki ayete g\u00f6re, m\u00fcminlerin onlar\u0131 reddetmelerine gerek kalmad\u0131. Sonra Aristoteles Platon\u2019u, Sokrates\u2019i ve ondan \u00f6nceki filozoflar\u0131, hepsinden uzakla\u015f\u0131ncaya kadar tam manas\u0131yla reddetti. Ancak onlar\u0131n k\u00fcf\u00fcrlerinden ve bidatlerinden k\u00f6t\u00fc taraflar kalm\u0131\u015ft\u0131; kendilerinden tamam\u0131yla s\u0131yr\u0131lmaya g\u00fc\u00e7 yetiremedi. Bu nedenle, onlar\u0131 ve \u0130slam filozoflar\u0131ndan Farabi ve \u0130bn Sina di\u011ferleri gibi onlar\u0131 takip edenleri de tekfir etmek laz\u0131md\u0131r. \u015eu da eklenmeli ki, \u0130slam filozoflar\u0131ndan hi\u00e7birisi Aristoteles\u2019in felsefesini bize Farabi ve \u0130bn Sina gibi do\u011fru nakledememi\u015ftir. Bu iki filozofun haricindekilerin naklettikleri \u015feyler, inceleyenlerin kalplerini rahats\u0131z eden hata ve kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klardan salim de\u011fildir. Anla\u015f\u0131lmayan bir \u015fey nas\u0131l ret ya da kabul edilir? Aristoteles\u2019in Farabi ve \u0130bn Sina\u2019n\u0131n nakillerine g\u00f6re bilinen b\u00fct\u00fcn felsefesi \u00fc\u00e7 k\u0131sma ayr\u0131l\u0131r; bir k\u0131sm\u0131 k\u00fcfr\u00fc gerektirir; bir k\u0131sm\u0131 bidat i\u00e7erir; bir k\u0131sm\u0131 da \u00f6zde ink\u00e2r\u0131 gerektirmez.\u201d<\/p>\n

(Gazzali, el-Munkiz Min ed-Dalal<\/em>, s.11-13.)<\/p>\n

\u201cFilozoflar\u0131n kitaplar\u0131n\u0131 okumak, i\u00e7lerinde bulunan desise ve tehlike nedeniyle yasaklanmal\u0131d\u0131r. \u0130yi y\u00fczemeyeni nehir k\u0131y\u0131s\u0131nda dola\u015fmaktan menetmek gerekti\u011fi gibi, halk\u0131 da bu kitaplar\u0131 okumaktan al\u0131koymak gerekir. Yine \u00e7ocuklar\u0131 y\u0131lanlardan korumak icap etti\u011fi gibi, kulaklar\u0131 da bu s\u00f6zlerin tehlikelerinden uzak tutmal\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n

(Gazzali, el-Munkiz Min ed-Dalal<\/em>, s.16.)<\/p>\n

\u201cBunlar\u0131n bu \u015fekilde tekfir edilmeleri, k\u00fcfr\u00fcn -mesela k\u00f6le ve h\u00fcr olma hali gibi- \u015fer\u2019i bir h\u00fck\u00fcm olu\u015fundand\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir kimseyi tekfir etmenin manas\u0131, o kimsenin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinin m\u00fcbah olmas\u0131 ve ahrette cehennemde ebedi kalaca\u011f\u0131na h\u00fckmedilmesidir. (\u2026) Zira tekfir, tekfir edilenin mal\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131, kan\u0131n\u0131n d\u00f6k\u00fclmesi, cehennemde ebedi kal\u0131nmas\u0131na h\u00fckmedilmesi gibi \u00f6nemli neticeler do\u011furan \u015fer\u2019i bir h\u00fck\u00fcmd\u00fcr.\u201d<\/p>\n

(Gazzali, Faysal et-Tefrika Bey el-\u0130slam ve ez-Zendaka<\/em>, s.137.)<\/p>\n

\u0130BN SALAH\u2019IN FETVASI<\/strong><\/p>\n

\u201cSoru<\/strong>: (\u2026) \u0130bn Sina\u2019n\u0131n eserleriyle u\u011fra\u015fmak, kitaplar\u0131n\u0131 incelemek caiz midir? Yine onun ulemadan olup olmad\u0131\u011f\u0131na inanman\u0131n h\u00fckm\u00fc nedir?<\/p>\n

\u201cCevap<\/strong>: Bu caiz de\u011fildir. Kim bunu yaparsa, dinini yitirir ve b\u00fcy\u00fck bir fitneye maruz kal\u0131r. O ulemadan de\u011fildir; aksine insan \u015feytanlar\u0131ndan bir \u015feytand\u0131r. (\u2026)<\/p>\n

\u201cSoru<\/strong>: Mant\u0131k ve felsefe \u00f6\u011frenimi ve \u00f6\u011fretimi ile u\u011fra\u015fanlar hakk\u0131nda ne dersin; mant\u0131k biliminin \u00f6zl\u00fc ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde \u00f6\u011frenimi ve \u00f6\u011fretimi \u015feriat a\u00e7\u0131s\u0131ndan m\u00fcbah m\u0131d\u0131r; sahabe, tabiun, selefi salihten m\u00fc\u00e7tehid imamlar felsefe ve mant\u0131k \u00f6\u011frenimi ve \u00f6\u011fretimi konusunda neler s\u00f6ylemi\u015flerdir; \u015fer,i h\u00fck\u00fcmlerin ispat\u0131nda mant\u0131k biliminin terimlerini kullanmak caiz midir; \u015fer\u2019i h\u00fck\u00fcmlerin buna gereksinimi olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda ne diyorsun; mant\u0131k ve felsefenin a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00f6\u011fretimini yapanlar kar\u015f\u0131s\u0131nda gerekli olan nedir; bir sultan, kendi d\u00f6neminde kimi \u015fehirlerde (bil\u00e2d) kimi \u015fah\u0131slar\u0131n felsefe e\u011fitim ve \u00f6\u011fretimiyle u\u011fra\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131, kitaplar tasnif ettiklerini ve medreselerde ilim \u00f6\u011frettiklerini g\u00f6r\u00fcrse ne yapmal\u0131d\u0131r; sultan\u0131n, bu \u015fehirlerdeki felsefecileri azletmesi ve insanlar\u0131 onlar\u0131n \u015ferrinden korumas\u0131 gerekir mi?<\/p>\n

\u201cCevap<\/strong>: Felsefe aptall\u0131\u011f\u0131n ve \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcn temelidir (\u00fcss es-sefeh ve el-inhilal). T\u00fcm sap\u0131kl\u0131klar\u0131n, ba\u015fkald\u0131r\u0131n\u0131n, z\u0131nd\u0131kl\u0131klar\u0131n ve yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131n nedenidir (madde). Felsefeyle u\u011fra\u015fan ki\u015fi, \u015feriat\u0131n g\u00fczellikleri ve a\u00e7\u0131k kan\u0131tlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda k\u00f6r olur; felsefe \u00f6\u011frenen ve \u00f6\u011freten sap\u0131t\u0131r ve haktan uzakla\u015f\u0131p \u015feytan\u0131 \u00f6nder edinmi\u015f olur. (\u2026) Mant\u0131\u011fa gelince, o da felsefenin giri\u015fidir; \u015ferrin giri\u015fi de \u015ferdir. Dolay\u0131s\u0131yla, onun \u00f6\u011frenim ve \u00f6\u011fretimiyle u\u011fra\u015fmak da \u015fer\u2019i olarak caiz de\u011fildir. Ne sahabe, ne tabiin ne selefi salihin ne de m\u00fc\u00e7tehit imamlar onu m\u00fcbah saym\u0131\u015flard\u0131r. (\u2026) \u015eer\u2019i bilimlerdeki ara\u015ft\u0131rmalarda mant\u0131k terimlerini kullanmaya gelince, \u015fer\u2019i bilimlerin -Tanr\u0131ya hamdolsun ki- mant\u0131k ve terimlerine gereksinimi yoktur. Mant\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n tan\u0131m ve kesin kan\u0131tla (burhan) ilgili iddialar\u0131 ge\u00e7erizdir. \u015eeriat ve \u015fer\u2019i bilimler tamamlanm\u0131\u015ft\u0131r; \u015fer\u2019i bilimlerin \u00f6nc\u00fcleri, ortada ne mant\u0131k ne de felsefe varken, gerekli olan bilimi b\u00fct\u00fcn derinli\u011fi ve ayr\u0131nt\u0131s\u0131yla ortaya koymu\u015flard\u0131r. Bir yarar\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp felsefe ve mant\u0131kla u\u011fra\u015fanlar\u0131n, onu \u00f6\u011frenen, \u00f6\u011freten ve bu konuda kitaplar yazanlar\u0131n \u015ferrinden M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 korumak sultana d\u00fc\u015fer. Sultan bunlarla u\u011fra\u015fanlar\u0131 soru\u015fturup medreseden \u00e7\u0131kartmal\u0131, h\u00e2l\u00e2 ayn\u0131 \u015feyle u\u011fra\u015fanlar varsa, onlar\u0131 takip ettirmeli, filozoflar\u0131n inan\u00e7lar\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyenleri ise, \u0130slam ve k\u0131l\u0131\u00e7 aras\u0131nda tercihe zorlamal\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n

(\u0130bn Salah, Fetav\u00e2 \u0130bn Salah<\/em>, s.94-97.)<\/p>\n

\u0130BN TEYM\u0130YE\u2019N\u0130N FETVASI<\/strong><\/p>\n

\u201cFelsefecilere gelince onlar\u0131n durumu, Yahudiler ile H\u0131ristiyanlar\u0131n durumundan da k\u00f6t\u00fcd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar, berikilerin cehalet ve sap\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ile \u00f6tekilerin facirlik ve zalimliklerini bir araya getirerek cehalet ve zalimlik alan\u0131nda Yahudileri ve H\u0131ristiyanlar\u0131 geride b\u0131rakt\u0131lar. Nedenine gelince onlar, mutlulu\u011fu, sadece ger\u00e7e\u011fi bilmeye ba\u011fl\u0131 sayd\u0131lar, insan\u0131n varl\u0131k alemi ve ak\u0131l prensipleri ile uyum i\u00e7inde bilgi sahibi olmas\u0131n\u0131 mutlu olmas\u0131 i\u00e7in yeterli g\u00f6rd\u00fcler. Arkas\u0131ndan da Tanr\u0131\u2019n\u0131n zat\u0131, isimleri, s\u0131fatlar\u0131, melekleri, kitaplar\u0131, peygamberleri, yaratt\u0131klar\u0131 ve emirleri hakk\u0131nda \u00e7ok zay\u0131f bilgilerle yetindiler. B\u00f6ylece cahillikleri bilgilerinden daha b\u00fcy\u00fck ve sap\u0131kl\u0131klar\u0131 hidayetlerinden daha bask\u0131n oldu. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, basit cehaletle katmerli cehalet aras\u0131nda d\u00f6n\u00fcp dola\u015f\u0131r oldular. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n tabii bilimler ile matematik alan\u0131nda s\u00f6yledikleri s\u00f6zler nefsin kemalini sa\u011flayamaz, bu konuda yararl\u0131 da de\u011fildir.\u201d<\/p>\n

(\u0130bn Teymiye, \u0130man \u00dczerine<\/em>, Salih U\u00e7an \u00e7evirisi, s.189.)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u201cFilozoflar, M\u00fcsl\u00fcman de\u011fildirler; onlar Yahudi ve H\u0131ristiyan da de\u011fildirler; aksine m\u00fc\u015friklerin durumu bile onlardan daha iyidir. (\u2026) Kelamc\u0131lar, a\u00e7\u0131k sap\u0131kl\u0131klar\u0131 (ihad) ve \u0130slam\u2019a muhalefetleri nedeniyle, evrenin \u00f6ncesiz oldu\u011fu, tanr\u0131n\u0131n tikellere d\u00f6n\u00fck bilgisini yads\u0131d\u0131klar\u0131 ve ahreti reddettikleri i\u00e7in onlar\u0131 reddettiler. Bu \u00fc\u00e7 meselede Ebu Hamid el-Gazzali, Tehaf\u00fct el-Felasife<\/em>\u2019de dinsizlikle su\u00e7lad\u0131.\u201d<\/p>\n

(\u0130bn Teymiye, er-Redd al\u00e2 el-Mant\u0131k<\/em>, s.244.)<\/p>\n

\u0130BN HALDUN\u2019UN FETVASI<\/strong><\/p>\n

\u201cFelsefenin bo\u015f ve yarars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda:\u00a0 (\u2026) Felsef\u00ee bilimler \u015fehirlerde \u00e7ok yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu bilgilerin dine olan zarar\u0131 b\u00fcy\u00fckt\u00fcr (\u2026) Bununla beraber, hikmet ve felsefe bilgileri okuyacak olan kimse, ilk \u00f6nce tefsir (Kuran<\/em> yorumbilimi), f\u0131k\u0131h (\u0130slam hukuku) ve di\u011fer dini bilgileri hakk\u0131yla \u00f6\u011frenmeli ve ancak bundan sonra, felsef\u00ee bilgileri \u00f6\u011frenmeye ba\u015flamal\u0131d\u0131r. \u0130slam\u00ee bilgileri bilmeyen kimse, bu bilgileri \u00f6\u011frenmeye yana\u015fmamal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc dini bilgileri bilmeyenlerden, bu bilimlerin \u00f6l\u00fcme g\u00f6t\u00fcren hallerinden sa\u011flamca kurtulanlar\u0131 azd\u0131r.\u201d<\/p>\n

(\u0130bn Haldun, Mukaddime<\/em>, cilt: III; Z. K. Ugan \u00e7evirisi, s.112-113.)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

  \u201cFilozoflar\u0131n kitaplar\u0131n\u0131 okumak, i\u00e7lerinde bulunan desise ve tehlike nedeniyle yasaklanmal\u0131d\u0131r. \u0130yi y\u00fczemeyeni nehir k\u0131y\u0131s\u0131nda dola\u015fmaktan menetmek gerekti\u011fi gibi, halk\u0131 da bu kitaplar\u0131 okumaktan al\u0131koymak gerekir.\u201d (Gazzali) \u201cSultan, filozoflar\u0131n inan\u00e7lar\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyenleri, \u0130slam ve k\u0131l\u0131\u00e7 aras\u0131nda tercihe zorlamal\u0131d\u0131r.\u201d (\u0130bn Salah) \u201cFilozoflar, M\u00fcsl\u00fcman de\u011fildirler; onlar Yahudi ve H\u0131ristiyan da de\u011fildirler; aksine m\u00fc\u015friklerin durumu bile onlardan […]<\/p>\n","protected":false},"author":483,"featured_media":8942,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[152,224],"tags":[558,556,441],"class_list":["post-8936","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-115-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","tag-fikih","tag-islam","tag-islam-felsefesi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t