{"id":9084,"date":"2004-07-01T00:59:15","date_gmt":"2004-06-30T21:59:15","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=9084"},"modified":"2017-05-16T16:17:53","modified_gmt":"2017-05-16T13:17:53","slug":"bir-sari-hayalin-pesinde-endemik-anadolu-yabankoyununu-ziyaret","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2004\/07\/01\/bir-sari-hayalin-pesinde-endemik-anadolu-yabankoyununu-ziyaret","title":{"rendered":"Bir sar\u0131 hayalin pe\u015finde: Endemik Anadolu yabankoyununu ziyaret"},"content":{"rendered":"

Anadolu yabankoyununu (Ovis gmelini anatolica<\/strong>)<\/em> \u00e7ok sevdik. Sizlere onlardan selam getirdik. Erkekleri resimlerinde g\u00f6r\u00fcnd\u00fckleri kadar yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131 ve g\u00f6rkemli, di\u015fileri ise tahmin edemeyece\u011finiz kadar narin, \u00fcrkek ve tezcanl\u0131; t\u0131pk\u0131 Anadolu insan\u0131 gibi. Koklayacak kadar yakla\u015famad\u0131k, onun yerine mis kokulu Bozda\u011f bitkilerini i\u00e7imize \u00e7ektik. Ci\u011ferlerimizde \u00e7i\u00e7eklerin kokusu, haf\u0131zam\u0131zda ise boz- sar\u0131 da\u011f perilerinin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc…<\/em><\/p>\n

K\u0131rsal \u00c7evre ve Ormanc\u0131l\u0131k Sorunlar\u0131 Ara\u015ft\u0131rma Derne\u011fi\u2019nin 2004 y\u0131l\u0131 e\u011fitim faaliyetleri kapsam\u0131nda, endemik Anadolu yabankoyunlar\u0131n\u0131n 26 May\u0131s 2004 tarihinde ziyaret edilmesi planlanm\u0131\u015ft\u0131. Hepimiz mevsimin bu en g\u00fczel zaman\u0131nda kendimizi geziye haz\u0131rlam\u0131\u015fken, Yaban Koyunu \u00dcretme Sahas\u0131\u2019ndan bir haber geldi: Bu y\u0131l mevsim so\u011fuk ge\u00e7ti\u011finden koyunlar ge\u00e7 yavrulam\u0131\u015flard\u0131. Daha yeni yavrulam\u0131\u015f koyunlar\u0131 rahats\u0131z etmemek amac\u0131yla, gezi 20 Haziran\u2019a erteleniyordu. Demek ki Anadolu yabankoyunlar\u0131 do\u011fumlar\u0131n\u0131 iklim \u015fartlar\u0131na g\u00f6re geciktirebiliyorlard\u0131. Eee ne de olsa endemikti onlar; Anadolu\u2019nun ekosistemini onlardan daha iyi tan\u0131yan ba\u015fka hangi memeli olabilirdi ki. Daha g\u00f6rmeden \u015fa\u015f\u0131rtmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 bizi Anadolu koyunlar\u0131.<\/p>\n

\u00c7iftle\u015fme d\u00f6nemleri d\u0131\u015f\u0131nda bu t\u00fcr\u00fcn erkek ve di\u015filerinin ayr\u0131 s\u00fcr\u00fcler halinde dola\u015ft\u0131klar\u0131, di\u015fi, yavru ve gen\u00e7 erkeklerin yeti\u015fkin erkeklerden ayr\u0131 s\u00fcr\u00fcler olu\u015fturduklar\u0131 da bilinen ilgin\u00e7 \u00f6zelliklerden biriydi. Bizim bildi\u011fimiz evcil koyunlar di\u015fi-erkek ayr\u0131m\u0131 olmaks\u0131z\u0131n dola\u015f\u0131rlard\u0131. Evcil koyunun atas\u0131 oldu\u011fu tahmin edilen Anadolu koyunlar\u0131n\u0131n bu davran\u0131\u015f\u0131, Neolitik \u00c7a\u011f\u2019da evin reisli\u011fine soyunan b\u00fcy\u00fckannelerin sosyal ve ailevi fonksiyonuna ne kadar da \u00e7ok benziyordu. Ne de olsa Anadolu yabankoyununun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Bozda\u011f, \u00c7atalh\u00f6y\u00fck\u2019\u00fcn tam kar\u015f\u0131s\u0131ndayd\u0131; do\u011fay\u0131 izleyerek do\u011fa tabanl\u0131 inan\u00e7lar geli\u015ftiren arkaik Anadolu halk\u0131n\u0131n bu inanc\u0131n\u0131 olu\u015ftururken Anadolu yabankoyununun davran\u0131\u015f\u0131ndan etkilenmemi\u015f olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemezdi. Nitekim \u00c7atalh\u00f6y\u00fck kaz\u0131lar\u0131nda \u00e7\u0131kan ko\u00e7 boynuzlar\u0131, koyunlar\u0131n Neolitik \u00c7a\u011f k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn merkezinde olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermekteydi.<\/p>\n

Sapsar\u0131 ve boz bir da\u011f: Bozda\u011f
\n<\/em><\/strong>Yakla\u015f\u0131k 4 saatlik yolculu\u011fumuzun sonunda Yaban Koyunu \u00dcretme Sahas\u0131\u2019na yakla\u015fmaya ba\u015flad\u0131k. Uzaktan Bozda\u011f\u2019\u0131 \u00e7evreleyen koruma \u00e7itlerini g\u00f6rebiliyorduk. Tar\u0131msal faaliyetler, \u00e7itlerin dibine kadar ilerlemi\u015fti. \u00c7itlerin i\u00e7inde kalan koruma b\u00f6lgesinin bitki yap\u0131s\u0131n\u0131n zenginli\u011fi hemen g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yordu. \u00c7itlerin d\u0131\u015f\u0131nda korunmayan alanlardaki a\u015f\u0131r\u0131 otlatma, bitki yap\u0131s\u0131n\u0131 olduk\u00e7a tahrip etmi\u015fti. Nitekim koruma alan\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bilinen 100 kadar yabankoyunu toplulu\u011funu tehdit eden en \u00f6nemli fakt\u00f6rlerden biri, tar\u0131msal faaliyet ve evcil koyunun rekabetiydi. Alan\u0131n korunmas\u0131, buray\u0131 flora ve fauna a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir vahaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. Da\u011f\u0131n \u00fcst k\u0131s\u0131mlar\u0131 anakayadan dolay\u0131 boz, etekleri ise sararm\u0131\u015f ot ve sar\u0131 \u00e7i\u00e7ekli bitkilerden dolay\u0131 sar\u0131 renkteydi.<\/p>\n

Koruma alan\u0131na girdi\u011fimizde floristik zenginlik bizi \u015fa\u015fk\u0131na \u00e7evirmi\u015fti. Daha \u00f6nce resmini sadece kitaplarda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz endemik Phlomis armeniaca<\/em> adl\u0131 sar\u0131 renkli\u00a0 cabla bitkisinin, ortam\u0131n sar\u0131 renginde \u00f6nemli bir katk\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fck. Buralara sanki sihirli bir el dokunmu\u015f, b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar\u0131 bir anda endemik yapm\u0131\u015ft\u0131. Endemik cabla bitkisi koyunlar taraf\u0131ndan yenmedi\u011finden, olduk\u00e7a yo\u011fun \u00f6bekler olu\u015fturmaktayd\u0131. Bir \u00f6be\u011fin yan\u0131na yakla\u015f\u0131p koklad\u0131m. Hayat\u0131mda b\u00f6yle bir koku hi\u00e7 duymam\u0131\u015ft\u0131m; g\u00fclle ada\u00e7ay\u0131 kokusunun kar\u0131\u015f\u0131m\u0131na benzer muhte\u015fem bir koku… Art\u0131k yabankoyunlar\u0131n\u0131n ekosistemini sadece g\u00f6zleyerek de\u011fil koklayarak da anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorduk. Ayr\u0131ca koruma alan\u0131ndaki a\u00e7\u0131k sar\u0131 renkli ada\u00e7ay\u0131 (Salvia) <\/em>\u00f6beklerinin mis kokular\u0131n\u0131 i\u00e7imize \u00e7ekmeden de\u00a0 edemedik. Kekik kokular\u0131 ise nas\u0131l anlat\u0131labilir?\u00a0 Akl\u0131ma tak\u0131lan soru \u015fuydu: B\u00f6yle bir ortamda ya\u015fayan endemik koyunlar\u0131m\u0131z acaba nas\u0131l kokuyorlard\u0131?\u00a0 Mis gibi kokular\u0131 olan memeli hayvanlar\u0131 bilen birisi olarak bende, b\u00f6yle do\u011fal ortamda yeti\u015fen Anadolu koyununun kokusu, herhalde hep uzak bir \u00f6zlem olarak kalacak.<\/p>\n

Yabankoyunlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fma
\n<\/em><\/strong>\"\"Alan\u0131 gezmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00f6\u011fle saatlerinde, ilk rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z memeli t\u00fcr\u00fc hi\u00e7 tahmin etmedi\u011fimiz tilkiydi. Onun rengi de ortama uygundu; boz-sar\u0131. Sonra bir tav\u015fan g\u00f6rd\u00fck; boz renkli idi o da. Bir su ba\u015f\u0131na geldi\u011fimizde iki anne koyunu birer yavrusuyla su ba\u015f\u0131nda bulduk; h\u0131zla ka\u00e7\u0131\u015ft\u0131lar. Art\u0131k endemik bir maceraya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131k. Y\u00fcksek bir kayan\u0131n \u00fczerinde yavrusuyla birlikte yatarak \u00e7evreyi seyreden anne koyunla uzun uzun bak\u0131\u015ft\u0131k. Sonra Bozda\u011f\u2019\u0131n zirvelerinden birinde arac\u0131m\u0131zdan inerek yakla\u015f\u0131k 5 km uzunlu\u011funda bir alanda y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f yapt\u0131k. Her yanda Anadolu koyunlar\u0131 vard\u0131. Bozda\u011f zirvesinde bir koyunun kafa iskeletini g\u00f6rd\u00fck. Kendilerine 100 metreden daha fazla yakla\u015famam\u0131za ra\u011fmen, gezimizin son dakikalar\u0131nda gen\u00e7 bir koyunla sarp bir noktada 50 metreden g\u00f6z g\u00f6ze geldik. Yakla\u015f\u0131k 20 saniye birbirimize bak\u0131\u015ft\u0131k. \u0130\u00e7imden \u201cAman sak\u0131n k\u0131p\u0131rdama\u201d diyerek, \u00e7ar\u00e7abuk foto\u011fraf makinemi \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, o ka\u015f ile g\u00f6z aras\u0131nda kaybolup gidiverdi.<\/p>\n

Anadolu koyunlar\u0131m\u0131z\u0131n say\u0131s\u0131 bug\u00fcn 1000 dolay\u0131ndad\u0131r. Bozda\u011f, onlara art\u0131k dar gelmekte. Anadolu yabankoyunlar\u0131m\u0131z\u0131 tehdit edebilecek unsurlardan biri, ayn\u0131 ortamda ya\u015fayan bireylerin s\u00fcrekli birbirleriyle \u00e7iftle\u015fmeleri sonucunda genetik a\u00e7\u0131dan zay\u0131f bireylerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, bunun da ileride ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 olas\u0131 salg\u0131n bir hastal\u0131kta populasyonu yok etme ihtimali. Bu y\u00fczden Anadolu\u2019nun ba\u015fka yerlerindeki ekosistemlere yeni topluluklar\u0131n yerle\u015ftirilmesi d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin oldu\u011fu, ancak bunun hen\u00fcz hayata ge\u00e7irilmedi\u011fi de biliniyor.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak biz Anadolu yabankoyunumuzu \u00e7ok sevdik. Sizlere onlardan selam getirdik. Erkekleri resimlerinde g\u00f6r\u00fcnd\u00fckleri kadar yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131 ve g\u00f6rkemli, di\u015fileri ise tahmin edemeyece\u011finiz kadar narin, \u00fcrkek ve tezcanl\u0131; t\u0131pk\u0131 Anadolu insan\u0131 gibi. Onu koklayacak kadar yakla\u015famad\u0131k, onun yerine mis kokulu Bozda\u011f bitkilerini i\u00e7imize \u00e7ektik. Ci\u011ferlerimizde \u00e7i\u00e7eklerin kokusu, haf\u0131zam\u0131zda ise boz- sar\u0131 da\u011f perilerinin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc…<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Anadolu yabankoyununu (Ovis gmelini anatolica) \u00e7ok sevdik. Sizlere onlardan selam getirdik. Erkekleri resimlerinde g\u00f6r\u00fcnd\u00fckleri kadar yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131 ve g\u00f6rkemli, di\u015fileri ise tahmin edemeyece\u011finiz kadar narin, \u00fcrkek ve tezcanl\u0131; t\u0131pk\u0131 Anadolu insan\u0131 gibi. Koklayacak kadar yakla\u015famad\u0131k, onun yerine mis kokulu Bozda\u011f bitkilerini i\u00e7imize \u00e7ektik. Ci\u011ferlerimizde \u00e7i\u00e7eklerin kokusu, haf\u0131zam\u0131zda ise boz- sar\u0131 da\u011f perilerinin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc… K\u0131rsal \u00c7evre ve […]<\/p>\n","protected":false},"author":55,"featured_media":9086,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[43,21],"tags":[571,572,406],"class_list":["post-9084","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-5-sayi","category-biyoloji","tag-anadolu","tag-endemik","tag-zooloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t