{"id":9114,"date":"2004-07-01T01:10:42","date_gmt":"2004-06-30T22:10:42","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=9114"},"modified":"2017-05-16T18:27:32","modified_gmt":"2017-05-16T15:27:32","slug":"dogunun-utopyasi-bireyin-utopyasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2004\/07\/01\/dogunun-utopyasi-bireyin-utopyasi","title":{"rendered":"Do\u011fu\u2019nun \u00fctopyas\u0131: bireyin \u00fctopyas\u0131"},"content":{"rendered":"

\u00dctopya Do\u011fu\u2019da toplumsal bir proje olarak g\u00f6r\u00fclmez, daha \u00e7ok birey ekseninde varolur. Bunu yine do\u011funun kendi i\u00e7kin k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ba\u011flayabiliriz. Bireyin kendini toplumsall\u0131ktan koparamad\u0131\u011f\u0131 bir gelenekte, olsa olsa birey, bu i\u00e7kinlikten a\u015fk\u0131n olana y\u00f6nelir. Bu anlamda Do\u011fu \u00fctopyas\u0131 kendine hast\u0131r. Kendi kendine bakan bir d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015fa nas\u0131l bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir Do\u011fu\u2019daki \u00fctopyalar. <\/em><\/p>\n

\u00dctopyan\u0131n Do\u011fu\u2019da toplumsal bir proje olarak g\u00f6r\u00fclmemesini, daha \u00e7ok birey ekseninde varolmas\u0131n\u0131 yine do\u011funun kendi i\u00e7kin k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ba\u011flayabiliriz. Bireyin kendini toplumsall\u0131ktan koparamad\u0131\u011f\u0131 bir gelenekte, olsa olsa birey, bu i\u00e7kinlikten a\u015fk\u0131n olana y\u00f6nelir. Bu anlamda Do\u011fu \u00fctopyas\u0131 kendine hast\u0131r. Kendi kendine bakan bir d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015fa nas\u0131l bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir Do\u011fu\u2019daki \u00fctopyalar. K\u00f6kenlerine indi\u011fimizde \u015f\u00fcphesiz masallarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Binbirgece<\/em> Masallar\u0131<\/em>\u2019\u0131nda \u00e7izilen her fantastik \u00f6yk\u00fcn\u00fcn \u00e7er\u00e7evesini bireyin yar\u0131 \u00fctopik yar\u0131 fantastik \u00f6zlemleri olarak de\u011ferlendirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Do\u011fu toplumunun en belirgin masal\u0131 Gilgame\u015f Destan\u0131<\/em> bu anlamda bir ilk olup, Gilgame\u015f karakteri de birey merkezli Do\u011fu \u00fctopyas\u0131n\u0131n bir arketipi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda \u0130slam filozoflar\u0131n\u0131n \u00fctopyalar\u0131ndan s\u00f6z edebiliriz. Far\u00e2b\u00ee\u2019yi bu gelene\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda tutmak gerekir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ortaya att\u0131\u011f\u0131 devlet ideali Platon\u2019un Devlet <\/em>adl\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131n \u0130slam \u00e7er\u00e7evesinde yeniden sunulmas\u0131d\u0131r. Esas de\u011finmek istedi\u011fim \u0130bn Sina\u2019n\u0131n ve \u0130bn Tufeyl\u2019in Hayy bin Yakzan<\/em> adl\u0131 yap\u0131tlar\u0131d\u0131r. Tabii bununla beraber\u00a0 \u0130bn Tufely\u2019in roman\u0131na esin kayna\u011f\u0131 olan \u0130bn Bacce\u2019nin Tedbir\u2019\u00fcl Mutevahhid <\/em>( Tek Kalan\u0131n Y\u00f6netimi) adl\u0131 yap\u0131t\u0131na da k\u0131smen bireyin \u00fctopyas\u0131 denilebilir. Hatta \u0130bn Nefis\u2019in Risalet\u00fcl Kamilliyye<\/em> adl\u0131 metni de bu ba\u011flamda okunabilir. Bireyin, do\u011fu anlat\u0131lar\u0131nda, \u00f6zellikle \u0130slam filozoflar\u0131n\u0131n klasik eserlerinde nas\u0131l i\u015flendi\u011fi de bu yaz\u0131n\u0131n kapsam\u0131ndad\u0131r. Bireyin kendini aramas\u0131, var etmesi bu yap\u0131tlarda ba\u015fat \u00f6\u011fedir. Ayr\u0131ca\u00a0 b\u00fct\u00fcn bunlar bir quest<\/strong> (aray\u0131\u015f) \u00f6yk\u00fcs\u00fc olarak da okunabilirler.<\/p>\n

Bat\u0131 ve Do\u011fu \u00fctopyalar\u0131 aras\u0131ndaki temel fark
\n<\/strong><\/em><\/p>\n

\"\"
Farabi ve Platon. Farabi, Yunan felsefesinin, \u00f6zellikle Platon’un Devlet’inin etkisiyle toplumsal tasar\u0131lar i\u00e7eren eserler vermi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

Bat\u0131 edebiyat\u0131nda da buna benzer \u00fctopyalar g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Don Qu<\/em>ixute<\/em>, Robinson Crouse<\/em> ve Faust<\/em> da asl\u0131nda olmayana, bir \u00fctopyaya do\u011fru yol al\u0131rlar. Don Quixute, alt\u0131n \u00e7a\u011f\u0131 geri getirmek pahas\u0131na sava\u015f\u0131r. Robinson Crouse\u00a0 ise, mimar\u0131 kendisi olan yeni bir\u00a0 d\u00fcnya kurma pe\u015findedir; salt bireyin iktidar oldu\u011fu, kural koydu\u011fu bir d\u00fcnya. Bu y\u00f6n\u00fcyle kurmak istedi\u011fi \u00fctopya totaliterdir, di\u011fer \u00fctopyalar gibi. Ada mekan\u0131n\u0131n se\u00e7ilmesi de bir anlamda\u00a0 iktidar\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in d\u0131\u015f tehlikelere kar\u015f\u0131 al\u0131nm\u0131\u015f \u00f6nlemdir. Marlowe\u2019un Faust<\/em>\u2019unun \u00fctopyas\u0131 onu y\u0131k\u0131ma g\u00f6t\u00fcren bir distopyaya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Buna benzer bir temay\u0131\u00a0 Mary Shelley\u2019nin Frankenstein karakterinin ba\u015f\u0131na gelenlerde de g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Goethe\u2019nin Faust<\/em>\u2019u bir \u015fehir kurma pe\u015findedir; Robinson Crouse<\/em>\u2019u and\u0131ran bir quest \u00f6yk\u00fcs\u00fcd\u00fcr Faust<\/em>. Yine de \u015funu unutmamal\u0131y\u0131z ki, gerek Robinson gerek Faust gerekse Don Quixute\u2019un ideali yine de toplum i\u00e7indir son haddede. \u0130dealleri, d\u00fczeltmeye, bi\u00e7im vermeye y\u00f6nelik oldu\u011fu i\u00e7in her ne kadar toplumsal bir tasar\u0131 olarak sunulmasa da asl\u0131nda bir Thomas More, bir Bacon ve Campanella kadar \u0131srarc\u0131d\u0131r bu kahramanlar.<\/p>\n

Oysa Do\u011fu\u2019daki \u00fctopya say\u0131labilecek yap\u0131tlarda durum \u00e7ok daha farkl\u0131d\u0131r. Bat\u0131\u2019daki kahramanlar kendilerini daha \u00e7ok d\u0131\u015farda var etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, Do\u011fu\u2019daki bireyler bunun tam tersine, kendine d\u00f6n\u00fcp bakmaktad\u0131r. Do\u011fu\u2019daki bireylerin\u00a0 aynay\u0131 kendilerine tutmalar\u0131, dolay\u0131s\u0131yla benli\u011fi kendilerinde ke\u015ffedip d\u0131\u015fa y\u00f6nelmelerinin aksine, Bat\u0131 bireyleri aynay\u0131 d\u0131\u015far\u0131ya do\u011faya tutarak nenle\u015fen, narsistik bir boyuta ta\u015f\u0131maktad\u0131r bu aray\u0131\u015f\u0131n\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla \u015funu demek istiyorum: Bat\u0131 \u00fctopyalar\u0131n\u0131n temelinde devlet ve iktidar projesi vard\u0131r. Do\u011fu\u2019da Yunan felsefesinin etkisiyle k\u0131smen bu tip toplumsal tasar\u0131lar sunulsa da, bu tip bir toplumsal model\/ideal yay\u0131lma imkan\u0131 bulamaz. Far\u00e2b\u00ee, \u0130bn Bacce, hatta \u0130bn Nefis\u2019te toplumsal tasar\u0131lar k\u0131smen olsa bile, bunlar\u0131 yine bireyin kendi kendisini y\u00f6netmesi ba\u011flam\u0131nda ele alabiliriz; hele \u0130bn Bacce de bu \u00e7ok barizdir.\u00a0 \u0130bn Arabi ve Sadrettin Konevi de bu felsefi geli\u015fime ayr\u0131 bir y\u00f6n vererek bir anlamda \u0130slam felsefesinin temel ta\u015flar\u0131 olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Genelde Do\u011fu\u2019da, \u00f6zelde \u0130slam co\u011frafyas\u0131nda yaz\u0131lan \u00fctopyalar\u0131 tek ki\u015filik olarak adland\u0131rabiliriz. Tek ki\u015filik \u00fctopyalarda \u00f6teki kavram\u0131n\u0131n haliyle m\u00fccerret olmas\u0131 gerekmektedir. Ki bu da \u0130slam edebiyat\u0131n\u0131n kendi sanatsal yarat\u0131s\u0131 sonucudur. Bat\u0131 ve Do\u011fu \u00dctopyalar\u0131 aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131k da iki farkl\u0131 alg\u0131 sonucudur. \u0130slam edebiyat\u0131n\u0131n d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lamas\u0131n\u0131n bir yans\u0131mas\u0131 olarak g\u00f6rece\u011fimiz bu metinlerin temel baz\u0131 \u00f6zellikleri vard\u0131r. Bat\u0131 \u00fctopyalar\u0131ndaki otoriter tavra kar\u015f\u0131 bu metinlerde m\u00fcnzevilik karakterini g\u00f6rebiliriz. M\u00fcnzevilik de benli\u011fin kendini ke\u015ffetmesi i\u00e7in gerekmektedir. M\u00fctevahhid<\/em>\u2019i bir prototip olarak ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ard\u0131ndan Hayy bin Yakzan<\/em> ve K\u00e2mil<\/em>\u2019i g\u00f6rmekteyiz. \u0130slam\u2019\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131, do\u011fas\u0131n\u0131 soyut ve metaforik bir \u015fekilde yans\u0131t\u0131r bu \u00fctopyalar. Birey kendi benli\u011fini, \u00f6tekisi olmadan kurmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u00d6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc arayan Gilgame\u015f
\n<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"
Gilgame\u015f’in \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck aray\u0131\u015f\u0131 insanl\u0131k tarihindeki bir \u00fctopik \u00f6zlemi de yans\u0131t\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

K\u0131sa bir giri\u015ften sonra daha detayl\u0131 olarak bakmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsak; Do\u011fu k\u00fclt\u00fcr\u00fcne herhalde S\u00fcmerler\u2019in \u00fcnl\u00fc masal\u0131 Gilgame\u015f ile ba\u015flamak gerekir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Gilgame\u015f\u2019in aray\u0131\u015f\u0131 \u00f6l\u00fcmle y\u00fczle\u015fmesiyle ba\u015flar. \u00c7ok sevdi\u011fi arkada\u015f\u0131 Enkidu\u2019yu kaybedince \u201cBen de \u00f6lmemeliyim ne yap\u0131p edip \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc bulmal\u0131y\u0131m\u201d der ve ondan sonra ba\u015flar aramaya:<\/p>\n

\u201cGilgame\u015f kendisini k\u0131rlara att\u0131. Art\u0131k a\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kimse g\u00f6rmeyecek, y\u00fcre\u011finin ac\u0131s\u0131yla att\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar\u0131 kimse duymayacakt\u0131. Bu ac\u0131lar i\u00e7inde bir taraftan da, \u2018Ben de Enkidu gibi \u00f6lecek miyim? \u00d6l\u00fcmden korkuyorum. Evet, korkuyorum. Bir zamanlar \u00f6l\u00fcm\u00fc istemeyerek \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini feda etmeye kalkan ya\u015fl\u0131lara ne kadar \u015fa\u015fm\u0131\u015f ve ay\u0131plam\u0131\u015ft\u0131m. \u015eimdi ben de onlara benzedim\u2019 diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, k\u0131rlarda ba\u015f\u0131bo\u015f dola\u015f\u0131yordu. Art\u0131k arkada\u015f\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bir yana b\u0131rakm\u0131\u015f, kendi \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olmu\u015ftu. \u00d6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn bir \u00e7aresi olmal\u0131yd\u0131… \u0130nsanlar da Tanr\u0131lar gibi \u00f6l\u00fcms\u00fcz olmal\u0131, sevdiklerinden ayr\u0131lmamal\u0131yd\u0131.\u201d (1)<\/p>\n

Gilgame\u015f\u2019in bu \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n ne kadar bireysel oldu\u011fu apa\u00e7\u0131kt\u0131r. Ancak \u00e7aresiz Gilgame\u015f, bu aray\u0131\u015f\u0131yla asl\u0131nda insanl\u0131k tarihindeki bir \u00fctopik \u00f6zlemi de yans\u0131t\u0131r. Bu aray\u0131\u015f\u0131n bir arketipi olarak Gilgame\u015f\u2019in deformasyona u\u011fram\u0131\u015f hali Faust miti de\u011fil midir?<\/p>\n

Binbirgece Masallar\u0131 <\/em>da belki Do\u011fu\u2019nun gizemli taraf\u0131n\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6nemlidir. Daha \u00e7ok fantastik yolculuklarla \u00f6r\u00fclen \u00f6yk\u00fcler do\u011fa \u00fcst\u00fc bir tak\u0131m varl\u0131klarla kurulu bir d\u00fcnya sunmaktalar bize. Bireyin hayal alemini seyrediyoruz o \u00f6yk\u00fclerin b\u00fct\u00fcn\u00fcnde. Bir Hint masal\u0131 olarak bilinen Kelile ve Dimme<\/em>\u2019deki fabl \u00f6rneklerini bir anlamda birey \u00fcst\u00fcne yaz\u0131lm\u0131\u015f k\u0131ssadan hisseler olarak alg\u0131layabiliriz.<\/p>\n

\u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinde mutluluk aray\u0131\u015f\u0131
\n<\/strong><\/em>Orta\u00e7a\u011f \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na geldi\u011fimizde, ger\u00e7ek bir Do\u011fu kurgusuyla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalmaktay\u0131z. Bir yandan temel kaynaklar Kur\u2019an<\/em> ve s\u00fcnnet, di\u011fer yandan Yunan d\u00fc\u015f\u00fcncesi ve Hint d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle olu\u015fturulan bir birikim, \u0130slam felsefesi diye niteleyece\u011fimiz metinleri yaratm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130lk \u0130slam filozofu Kindi\u00a0 el Felsefetu\u2019l Ula <\/em>(\u0130lk Felsefe) adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda, felsefeyi\u00a0 \u201cinsan g\u00fcc\u00fc nispetinde e\u015fyan\u0131n hakikatlerini bilmek\u201d olarak tan\u0131mlar (2). Bu \u00f6zsel bak\u0131\u015f\u0131 \u0130bn Tufely, Hayy bin<\/em> Yakzan<\/em> roman\u0131nda Hayy\u2019\u0131n \u015fahs\u0131nda \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar: \u201cE\u015fyan\u0131n hakikatine ula\u015fmak onun do\u011fas\u0131nda var.\u201d (3) \u0130slam felsefesinin gayesi olarak alabilece\u011fimiz bu d\u00fc\u015f\u00fcnce, hemen hemen t\u00fcm filozoflar\u0131n ortak paydas\u0131d\u0131r. Kindi, felsefenin kurucusu olarak \u00e7izdi\u011fi \u00e7er\u00e7eveyle sanki \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda beliren yeni olu\u015fumun altyap\u0131s\u0131n\u0131 da kurmak istemektedir. Hayata dair saptamalar\u0131 felsefi bir derinli\u011fin yan\u0131nda filozofun kaderci y\u00f6n\u00fcn\u00fc de ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Nitekim \u0130bn Sina\u2019n\u0131n et<\/em> Tayr <\/em>(Ku\u015f) risalesi de bir anlamda Kindi\u2019nin kaderci bak\u0131\u015f\u0131na ortak olur.<\/p>\n

\u201c\u0130stedi\u011fimizi bulamazsak, buldu\u011fumuzu istemeliyiz; kah\u0131r yolunu de\u011fil s\u00fcrekli kanaat yolunu se\u00e7meliyiz\u201d diyen\u00a0 Kindi, hayatta mutlulu\u011fa ula\u015fman\u0131n yolunun ruhtan ge\u00e7ti\u011fini s\u00f6yleyerek \u201cruha bir yol \u00e7izmek i\u00e7in yap\u0131lmas\u0131 gerekenin sadece al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 s\u00fcfl\u00eeden ba\u015flayarak ulv\u00eeye do\u011fru mertebe mertebe t\u0131rmand\u0131rmak\u201dt\u0131r der (4). Kindi, insan\u0131n bu d\u00fcnyada mutlu olmas\u0131n\u0131n olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fcst\u00fcnde d\u00fc\u015f\u00fcnerek mutluluk i\u00e7in on anahtar verir:<\/p>\n

\u201cKimse beladan muaf olmayaca\u011f\u0131na g\u00f6re, kay\u0131plar\u0131m\u0131za hay\u0131flanarak kendimizi heder\u00a0 etmemeliyiz… Fele\u011fin cevrini e\u015fyan\u0131n tabiat\u0131ndan sayal\u0131m ve kay\u0131ptan kurtulu\u015fun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 r\u0131za ve tevekk\u00fcl ile kabullenelim… Mal m\u00fclk ger\u00e7ekte Allah\u2019tand\u0131r, bir emanettir, geri ald\u0131 diye yerinmek yersizdir… Allah insandan her \u015feyini almaz, alsa bile bize en de\u011ferli varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 b\u0131rak\u0131r; ruhumuzu… H\u00fczn\u00fcn \u00f6n\u00fcn\u00fcn al\u0131nmas\u0131 (yani h\u00fcz\u00fcns\u00fczl\u00fck, h\u00fcz\u00fcns\u00fcz bir hayat anlay\u0131\u015f\u0131) bo\u015f bir aray\u0131\u015ft\u0131r ve kendi i\u00e7inde bir \u00e7eli\u015fkidir. Elde bir \u015feyin olmamas\u0131 da elde olan\u0131n elden gitmesi de h\u00fczn\u00fc tekrar ve tekrar yarat\u0131r… Elden giden, geride kalan h\u00fcz\u00fcn ihtimalinin azalmas\u0131 anlam\u0131na gelebilir.\u201d (5)<\/p>\n

Kindi\u2019nin bu teslimiyet\u00e7i ve somut \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretme aray\u0131\u015f\u0131na kar\u015f\u0131n, Fahreddin-i Razi insan\u0131n gayesinin bu d\u00fcnyada mutlu olmak olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler: \u201cAllah bizi mutlu olal\u0131m, keyifli ve rahat ya\u015fayal\u0131m diye de\u011fil; ilimlenelim ve adalet yapal\u0131m diye yaratt\u0131.\u201d (6)<\/p>\n

\u0130bn Sina da bu mutlulu\u011fun nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnenlerden. Hayy bin<\/em> Yakzan<\/em> risalesinde metaforik \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlarla bu gayesini irfan temelinde aram\u0131\u015ft\u0131r. Fa\u2019al akl bir zirvedir; ulvi bir mertebe, insan akl\u0131n\u0131n kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n en \u00fcst noktas\u0131d\u0131r. Hayy bin Yakzan<\/em>\u2019\u0131n kahraman\u0131 Hace (anlat\u0131c\u0131), etraf\u0131ndaki k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden bilge Hayy\u2019\u0131n yol g\u00f6stericili\u011finde kurtulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u0130bn Sina\u2019n\u0131n Hayy bin Yakzan<\/em> risalesini bir irfan kitab\u0131 olarak okumak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Zira filozofun kendisi de hik\u00e2yede kulland\u0131\u011f\u0131 metaforlarla bunu imler. Filozof, Hayy bin Yakzan<\/em> risalesini Hameden dolaylar\u0131nda Ferdican kalesinde esaret alt\u0131ndayken yazm\u0131\u015ft\u0131r. Fa\u2019al akla nas\u0131l ula\u015f\u0131l\u0131r; esas hik\u00e2ye buna cevap arar. Fa\u2019al akl\u0131n Far\u00e2b\u00ee\u2019de ve \u0130bn Sina\u2019daki kullan\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6nceki kullan\u0131mlardan farkl\u0131 oldu\u011funa dikkat \u00e7eker Henry Corbin:<\/p>\n

\u201cNouus poitekos<\/strong> (intelligentia agens, akl-\u0131 fa\u2019al) sorunu ba\u015flang\u0131c\u0131ndan beri Aristoteles\u2019in eserlerini yorumlayanlar\u0131n birbirinden farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler ileri s\u00fcrmelerine yol a\u00e7m\u0131\u015f idi. \u0130bn Sina burada Far\u00e2b\u00ee\u2019yi izlemekte (burada ayn\u0131 zamanda \u0130smail\u00ee kozmogonisinin onuncu akl\u0131 da hat\u0131rlanmal\u0131d\u0131r) ve (Themistius ve Aquinolu Saint Thomas\u2019tan farkl\u0131 olarak) akl-\u0131 fa\u2019alin ayr\u0131 ve insan akl\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir varl\u0131k oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne kat\u0131lmaktad\u0131r. Akl-\u0131 fa\u2019ali (Aphrodiseli \u0130skender\u2019in veya Augustinus Okulu mensuplar\u0131n\u0131n yapt\u0131klar\u0131 gibi) Tanr\u0131 kavram\u0131 ile de \u00f6zle\u015ftirmez. Farab\u00ee ve \u0130bn Sina bu ak\u0131ldan bir Pl\u00e9roome varl\u0131\u011f\u0131 maydana getirmi\u015flerdir. Bu varl\u0131\u011fa insan akl\u0131 b\u00f6ylece yine akl-\u0131 fa\u2019al vas\u0131tas\u0131yla ile ve do\u011frudan do\u011fruya ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130\u015fte Far\u00e2b\u00ee ve \u0130bn Sina\u2019n\u0131n irfan\u00ee (gnostique) d\u00fc\u015f\u00fcnce a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6zg\u00fcnl\u00fckleri buradad\u0131r.\u201d (7)<\/p>\n

Hayy\u2019\u0131n \u00f6\u011f\u00fctleri
\n<\/strong><\/em><\/p>\n

\"\"
\u0130bn Sina<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130bn Sina\u2019n\u0131n hik\u00e2yesini ben anlat\u0131c\u0131yla anlatmas\u0131 bir anlamda kendisinin fa\u2019al akla nas\u0131l yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 tecrub\u00ee alanda g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. Hik\u00e2ye boyunca \u00e7e\u015fitli g\u00f6stergeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda hik\u00e2ye kahraman\u0131m\u0131z Hace, ihtiyar bilge bir ki\u015fi olan Hayy\u2019\u0131n hayat\u0131n\u0131, sonra da yorumlar\u0131n\u0131 dinler. Fa\u2019al akl\u0131 ke\u015ffetmesini ister ihtiyar adam kendisinden:<\/p>\n

\u201cAd\u0131m Hayy (diri), Yakzan\u2019n\u0131n (uyan\u0131k) o\u011fluyum, \u015fehrim Beyt-i Makdis\u2019tir. Mesle\u011fim seyahat etmektir, b\u00fct\u00fcn halleri bilip anlay\u0131ncaya kadar d\u00fcnyan\u0131n \u00e7evresini dola\u015fmakt\u0131r; y\u00fcz\u00fcm babama d\u00f6n\u00fckt\u00fcr. Babam ise Yakzan\u2019d\u0131r. Ben b\u00fct\u00fcn ilimleri ondan \u00f6\u011frendim, b\u00fct\u00fcn ilimlerin anahtar\u0131n\u0131 bana veren odur. D\u00fcnyan\u0131n \u00e7evresindeki yollar\u0131, gidilecek b\u00fct\u00fcn yollar\u0131 bana o g\u00f6sterdi. Benim d\u00fcnyan\u0131n \u00e7evresini dola\u015fmam i\u00e7in b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyay\u0131 \u00f6n\u00fcme o koymu\u015ftur.\u201d<\/p>\n

\u0130bn Sina, burada irfan yolunu hem deneyimsel hem de entellekt\u00fcel ba\u011flamda ele almaktad\u0131r. Seyahat etmek kavram\u0131n\u0131n \u00e7ift \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m\u0131 vard\u0131r; birincisi, ger\u00e7ekten benli\u011fin (nefs) hallerini anlamak i\u00e7in \u00e7ok\u00e7a gezmek, g\u00f6rmek, tan\u0131mak ve en sonunda akl etmek gere\u011fi. \u0130kincisi, Fa\u2019al akla ula\u015fmak i\u00e7in gereken entellekt\u00fcel ya da irfan\u00ee (gnostik) \u00e7aba. T\u0131pk\u0131 akl kelimesinin hem fikr\u00ee hem de hiss\u00ee \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m\u0131 gibi.<\/p>\n

Hayy\u2019\u0131n tek amac\u0131 seyahat etmektir. Bunu bir eve ya da yurda d\u00f6n\u00fc\u015f olarak alg\u0131lamal\u0131y\u0131z. Hik\u00e2yede en belirgin olan bu yolculuk metaforudur. Fa\u2019al akla ula\u015fmak i\u00e7in durmaks\u0131z\u0131n yol almak gerekmektedir. Bu \u2018evsizlik\u2019 bu d\u00fcnyada asla son bulmayacakt\u0131r. Hayy\u2019\u0131n gen\u00e7 adama, Hace\u2019ye, \u201cgurbet\u00e7i\u201d (garip) olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemesi de bu anlamda anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. Burada yarat\u0131lan birey tipi S\u00fchreverdi\u2019nin Gurbet-i Garbi<\/em>\u2019sine denk d\u00fc\u015fer. Gurbet i\u00e7inde gurbeti se\u00e7mek (S\u2019exiler de l\u2019ekil). Bu \u201cevsizlik\u201d duygusunun olu\u015fturdu\u011fu bo\u015fluk, bir aramay\u0131 zorunlu k\u0131lar. Yaln\u0131z bu bir geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00a0 de\u011fildir, S\u00fchreverdi\u2019nin deyimiyle \u201cgeri d\u00f6n\u00fc\u015f bundan \u00f6nce orada bulunmay\u0131 gerektirir\u201d (8) Dikkat edilirse, bireyin nerede oldu\u011funun pek bir \u00f6nemi yoktur. Nereye y\u00f6nelece\u011fidir esas \u00f6nemli olan. Hayy \u201cy\u00fcz\u00fcm babama d\u00f6n\u00fckt\u00fcr\u201d derken irfan yolunu, fa\u2019al akla ula\u015fma yolunu imler \u015f\u00fcphesiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc, ancak Fa\u2019al akla eri\u015fenler gerekti\u011fi gibi Allah\u2019a y\u00f6nelirler. Hayy, hik\u00e2ye boyunca Hace\u2019ye tavsiyelerde bulunur:<\/p>\n

\u201cAh zavall\u0131 miskin! Seni bu k\u00f6t\u00fc arkada\u015flara ba\u011flam\u0131\u015f, adeta yap\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015flar. \u00d6yle ki onlar\u0131n gelemeyece\u011fi bir \u015fehirde yabanc\u0131, gurbet\u00e7i (garip) olmad\u0131k\u00e7a onlardan ayr\u0131lamazs\u0131n. \u015eu anda ise o gurbetin zaman\u0131 de\u011fil. O \u015fehirlere gidemez, onlardan kopamaz, ellerinden kurtulamazs\u0131n. O halde senin elin onlar\u0131n elinin \u00fcst\u00fcnde olacak, senin hakimiyetin onlar\u0131n hakimiyetinin \u00fczerinde bulunacak \u015fekilde davran. Sak\u0131n dizginini onlar\u0131n eline verme ve boyun e\u011fme. Bunun yerine g\u00fczel tedbirler almakla me\u015fgul ol ve b\u00f6ylece onlar\u0131 yola getir. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00fc\u00e7 ne zaman sende olsa, sen onlar\u0131 h\u00fckm\u00fcn alt\u0131na al\u0131rs\u0131n, onlar seni ku\u015fatamazlar; sen onlar\u0131n \u00fczerine \u00e7\u00f6ker oturursun, onlar senin \u00fczerine \u00e7\u00f6kemezler.\u201d (9)<\/p>\n

Hayy, hik\u00e2ye kahraman\u0131m\u0131za \u201c\u015eu an o gurbetin zaman\u0131 de\u011fil\u201d demekle bu irfana ula\u015fman\u0131n tedrici oldu\u011funu vurgular. \u0130bn Sina\u2019n\u0131n \u015farihi (yorumcu) ve \u00f6\u011frencisi C\u00fczcani, Hace\u2019nin etraf\u0131ndaki k\u00f6t\u00fc insanlar\u0131n benli\u011fin (nefs) de\u011fi\u015fik, sapt\u0131r\u0131c\u0131 halleri oldu\u011funu s\u00f6yler (10). \u0130nsan ar\u0131nabilmek i\u00e7in bu k\u00f6t\u00fcc\u00fcl kuvvetlerin etkisinden s\u0131yr\u0131l\u0131p kendi isteklerini, ihtiraslar\u0131n\u0131 dizginlemelidir.<\/p>\n

Ula\u015f\u0131lamayana duyulan arzu
\n<\/strong><\/em>Fa\u2019al akl, ki\u015fiye nebevi bir kavray\u0131\u015f, bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sundu\u011fu i\u00e7in en ideal bireyler nebiler olmaktad\u0131r. Kindi\u2019den \u0130bn Arabi\u2019ye kadar b\u00fct\u00fcn \u0130slam\u00a0 filozoflar\u0131n\u0131n aray\u0131\u015f\u0131 ideal birey olabilmek i\u00e7in nebevi yetiye ortak olmakt\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin kayna\u011f\u0131 da Hz. Muhammed\u2019in\u00a0 \u201cBana en yak\u0131n olan\u0131n\u0131z en ahlakl\u0131 olan\u0131n\u0131zd\u0131r\u201d hadisidir \u015f\u00fcphesiz. Burada ahlaktan kas\u0131t da irfand\u0131r. Yine \u201cAlimler peygamberlerin varisidirler\u201d hadisi filozoflar\u0131n dayanaklar\u0131n\u0131 daha da peki\u015ftirir.<\/p>\n

Nitekim ayn\u0131 yolculuk metaforunu \u0130bn Sina\u2019n\u0131n et Tayr <\/em>(Ku\u015f) risalesinde de bulmak m\u00fcmk\u00fcn. Benli\u011fin (nefs) kaderle ili\u015fkisini kafes metaforunu kullanarak i\u015fler filozof:<\/p>\n

\u201cBir grup avc\u0131 taraf\u0131ndan tuza\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve bir kafese kapat\u0131lm\u0131\u015f tutsak bir ku\u015f s\u00fcr\u00fcs\u00fc gibi, insan nefsleri kadere raz\u0131 olmazlar, kurtulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ne var ki, onlardan ancak pek az\u0131n\u0131n t\u0131rnaklar\u0131n\u0131 saran zincir halkalar\u0131yla beraber ka\u00e7\u0131p kurtulma \u015fans\u0131 vard\u0131r. Di\u011ferleri geride b\u0131rak\u0131l\u0131r, ama nihayette arkada\u015flar\u0131nca kurtar\u0131l\u0131r. Birlikte, sekiz katl\u0131 Tanr\u0131 Da\u011f\u0131\u2019n\u0131n tepesindeki selameti aramaya koyulurlar. Yedinci kata ula\u015ft\u0131klar\u0131nda dinlenmek i\u00e7in ye\u015fil \u00e7ay\u0131rlar ve \u00e7a\u011flayan dereler aras\u0131nda konaklarlar. Hemen sonra yeni bir \u00f6zlemle canlan\u0131rlar ve sekizinci kata \u00e7\u0131karlar, orada g\u00fczellikte, tatl\u0131l\u0131kta ve nezakette benzerlerini daha \u00f6nce hi\u00e7 g\u00f6rmedikleri bir ku\u015f t\u00fcr\u00fc bulurlar. \u00c7ok ge\u00e7meden onlarla aralar\u0131nda dostluk ba\u011flar\u0131 \u00f6ylesine geli\u015fir ki, mihmandarlar (hosts) ancak \u015fimdi huzurunda dertlerini sergileyecekleri B\u00fcy\u00fck Kral\u2019\u0131n \u015fehrine konuklar\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrmekten memnundurlar. Fakat, hemen onlar\u0131n g\u00f6zleri Kral\u2019\u0131n \u0131\u015f\u0131k sa\u00e7an y\u00fcz\u00fcne tak\u0131l\u0131r ve meftun olurlar. Onlar dertlerini sayarken B\u00fcy\u00fck Kral sempatiyle dinler ve onlara h\u00fcrriyetlerinin tamamen iade edilece\u011fine s\u00f6z verir, onlara selametle gitmelerini buyurur. B\u00f6ylece onlar, zevkleri \u00fcst\u00fcn mutluluk veren bu g\u00fczel g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn \u00e7ok canl\u0131 izlenimleriyle ve kendinden \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 \u2018kader ovas\u0131\u2019nda bir daha tam huzurlu olamayacaklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek giderler.\u201d (11)<\/p>\n

Dikkat edilirse, hep bir arzu (desire) hakimdir bu hik\u00e2yelerde. Ula\u015fmak arzusu, ula\u015f\u0131lamayana duyulan arzu. \u00f6zellikle bu risalede \u00e7ok belirgin olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Lacan\u2019n\u0131n anne arzusuna denk d\u00fc\u015fer bir taraftan da. Arzu nesnesinin B\u00fcy\u00fck Kral (Allah) olmas\u0131 ve insan\u0131n yine\u00a0 kendisine d\u00f6nmesi en son merhalede dairesel bir tefekk\u00fcr bilincini de olu\u015fturmaktad\u0131r. Bir arzu \u00fc\u00e7geni kurdu\u011fumuzda, arzu nesnesi fa\u2019al ak\u0131l, b\u00fcy\u00fck \u00f6teki ise insan\u0131n benli\u011finin (nefs) k\u00f6t\u00fc y\u00f6nelimleri olmaktad\u0131r. \u0130kilem s\u00fcrekli olarak saf benli\u011fini arayan insanla -\u00e7\u00fcnk\u00fc nefsin en y\u00fcksek meretebesine ula\u015fmas\u0131 gerekir ki t\u00fcm hakikatleri yorumlayabilsin- kar\u015f\u0131s\u0131nda onu me\u015fgul eden, as\u0131l gayesinden uzakla\u015ft\u0131ran d\u00fcnyev\u00ee ihtiraslar, k\u00f6t\u00fcl\u00fckler aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

\u0130bn Bacce\u2019nin Mutevahhid\u2019i
\n<\/strong><\/em>\u0130bn Bacce,\u00a0 kendi d\u00f6neminin klasikle\u015fmi\u015f yap\u0131t\u0131 Tedbir\u2019ul Mutevahhid<\/em>\u2019de,<\/em> ilk defa kentli m\u00fcnzevi bir bireyi konu al\u0131r. \u0130bn Sina\u2019n\u0131n prototipini olu\u015fturdu\u011fu \u201cm\u00fcnzevi\u201dyi farkl\u0131 bir boyutta ele almaktad\u0131r. Bu y\u00f6n\u00fcyle \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc hep koruyan \u0130bn Bacce, devletle sorunu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 okura en ba\u015f\u0131ndan s\u00f6yler. \u201cDevlet unsurunun halli ile ilgili konularda Platon\u2019a gidin. Ben tedbir nedir, onu tan\u0131mlayaca\u011f\u0131m. Tedbir, insan\u0131n fiilleriyle ihtiyac\u0131n\u0131n bir gayeye matuf bi\u00e7imde s\u0131ralanmas\u0131d\u0131r.\u201d (12) Ayn\u0131 kitapta amac\u0131n\u0131 ise \u015f\u00f6yle anlat\u0131r:<\/p>\n

\u201cBizim derdimiz o tek ki\u015fiye yol g\u00f6stermektir; onun sorununu \u00e7\u00f6zecek yolu bulmak, onu y\u00f6netmektir. Bunu kendisine buradan seslenerek tecrit \u015fartlar\u0131n\u0131 en iyi ne \u015fekilde de\u011ferlendirebilece\u011fini a\u00e7\u0131klamak istiyoruz. Bu kel\u00e2m, o tek nebat i\u00e7indir? Mutlulu\u011fa nas\u0131l ula\u015fabilir, mutlulu\u011fu engelleyen fakt\u00f6rleri nas\u0131l ortadan kald\u0131racakt\u0131r ve ondan ne kadar nas\u0131l pay alabilir.\u201d (13)<\/p>\n

Bireyin mutlulu\u011funu \u00f6nceleyen\u00a0 filozof, her t\u00fcrl\u00fc k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011fe ra\u011fmen bireyin nas\u0131l ar\u0131naca\u011f\u0131n\u0131n pe\u015findedir. \u201c Bizim derdimiz mutevahhidin g\u00f6lgesinde ger\u00e7ek saadeti bulaca\u011f\u0131 ihtiy\u00e2r\u0131 tan\u0131mlamakt\u0131r\u201ddemekte (14).<\/p>\n

\u0130bn R\u00fc\u015fd, \u0130bn Bacce i\u00e7in \u201cfelsefe tarihinde tek ki\u015filik bir felsefeyi, yani d\u00fcnyay\u0131, yani aksiyon stratejisini ilk defa betimleyen ki\u015fidir\u201d der (15). Far\u00e2b\u00ee\u2019nin tersine birey merkezli bir d\u00fcnya sunan filozof, kentli entelekt\u00fcel m\u00fcnzevi bir birey modeli sunar ve bu bireye de \u015funu telkin eder: \u201c\u0130nsanlardan ka\u00e7abilece\u011fin kadar ka\u00e7arken ak\u0131l yetisini geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131s\u0131n.\u201d \u0130bn Bacce, filozofu da \u015f\u00f6yle tan\u0131mlar:<\/p>\n

\u201cBe\u015feriyetin en f\u00e2z\u0131llar\u0131 (fezil\u2019\u00fcl- insan), bedeni varl\u0131klar\u0131n\u0131 (ihtiya\u00e7 d\u00fczlemini) m\u00fcmk\u00fcn mertebe g\u00f6z ard\u0131 ve ondan s\u0131rf-\u0131 nazar edenlerdir. Hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yok ki, tefekk\u00fcr\u00ee form b\u00f6yle bir \u00f6n \u015farta muhta\u00e7t\u0131r. Gerisi sahte filozoflard\u0131r (feyles\u00fbfu bahret). Ve e\u011fer felsef\u00ee e\u011fitimin menzili kem\u00e2l ise, strateji bu menzili izlemelidir. O nedenle, bedenin isteklerine kulak asanlar, \u015f\u00fcphesiz manevi varl\u0131klar\u0131n\u0131 zayi edeceklerdir; oysa bu, nihai be\u015fer\u00ee gayenin kendisidir. \u0130nsan\u0131 bedenin saiklendirmesi vejetatif bir eylem olur. Ruh ise, insan eylemine as\u00e2let veren melekelerin ifadesidir ve nihayet insan, ak\u0131l\u2019la il\u00e2h\u00ee\/ulv\u00ee olana y\u00fckselir.\u201d (16)<\/p>\n

Yine m\u00fctevahhid yani hikmet sahibi kentli birey (m\u00fcnzevi) i\u00e7in de \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:<\/p>\n

O m\u00fckemmel davran\u0131\u015flar\u0131 tek ba\u015f\u0131na sergileyen ki\u015fidir. Nihai menziline eri\u015fip kozmik ak\u0131l hassalar\u0131n\u0131 i\u00e7eren \u015femaya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, ayn\u0131 zamanda onlarla birle\u015fmi\u015f olur ve art\u0131k onun i\u00e7in ulv\u00ee\/ul\u00fbh\u00ee tabirini kullanmak yerindedir. Bu safhada, bir yandan \u00f6l\u00fcml\u00fc duyular\u0131n, di\u011fer yandan da ruh alemine ait \u00f6zelliklerin tutsakl\u0131\u011f\u0131ndan kurtulmu\u015f olur. Biz bu adam i\u00e7in il\u00e2h\u00ee desek yeridir.\u201d (17)<\/p>\n

\u0130bn Bacce, Tedbir\u2019ul M\u00fctevahhid<\/em>\u2019in sunu\u015funda, m\u00fctevahhidi (m\u00fcnzevi) gureba olarak niteler. \u0130bn Sina\u2019n\u0131n \u201cm\u00fcnzevi\u201d tipinde de ayn\u0131 durum s\u00f6z konusuydu. Bir anlamda m\u00fctevahhid de gurbet i\u00e7inde gurbeti ya\u015famaktad\u0131r.Yar\u0131 sufi bir karakter olarak \u00e7izilir m\u00fctevahhid. \u0130bn Bacce \u201cKi\u015fi, \u00f6\u011frenme olmadan da huzur ve kem\u00e2le erer; ama zikrullahtaki kesintisizlik vazge\u00e7ilmez bir \u015farttir\u201d (18) diyerek irfan yolunu imlemektedir. Ayn\u0131 zamanda sufili\u011fe prim de vermeyen bir tavr\u0131 vard\u0131r: \u201cSufiler -bence- kostaklanmas\u0131nlar; zira zirvedekiler onlar de\u011fildir. Zirvedekiler ancak akl\u00ee melekeleri en geli\u015fmi\u015f olanlard\u0131r.\u201d (19)<\/p>\n

Kendi ba\u015f\u0131na fa\u2019al akla,\u00a0 kem\u00e2le ermeye \u00e7al\u0131\u015fan birisidir M\u00fctevahhid. Kendini toplumdan soyutlayarak var olmaya \u00e7al\u0131\u015fan garip birisi. Orta\u00e7a\u011fdaki asketiklere benzemez. Varolu\u015fu, hakikati yaln\u0131z ba\u015f\u0131na kavramakt\u0131r gayesi. \u0130bn Bacce\u2019nin M\u00fctevahhid\u2019i yukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi ilah\u00ee olana dek aray\u0131\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecektir.<\/p>\n

\u0130bn Bacce\u2019nin \u201cm\u00fcnzevi adam teori\u201dsini\u00a0 yahudi bir filozof \u0130bn Meymuni de Yasaname<\/em> (Mi\u015fne Tora) adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda i\u015fler:<\/p>\n

\u201c\u0130nsan \u015fahsiyet ve stratejisini en yakinen etkileyen fakt\u00f6rler, kom\u015fu ve dostlar ile, sosyal te\u00e2m\u00fcller olacakt\u0131r. Onun i\u00e7in ki\u015fi daima erdemlilerle birlikte bulunmal\u0131 ve hikmet sahipleriyle oturup kalkmal\u0131d\u0131r, ki o hikmetle hikmetlenebilsin; sonra, fena fikriy\u00e2ti ile fikirlenip tehass\u00fcslenmesin\u2026 B\u00f6ylece, e\u011fer sosyal ortam fenal\u0131k kokuyor ve halk genel olarak sa\u011flam bir raya oturtulmu\u015f bulunmuyor ise, o zaman da hicret etmeli, erdemlilerle, kendilerini adalete teslim etmi\u015flerle oturup kalkabilece\u011fi bir mekana gitmelidir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde oldu\u011fu gibi, d\u00f6rt bir yan\u0131 fenal\u0131\u011fa bo\u011fuldu\u011funda da yaln\u0131zl\u0131\u011fa \u00e7ekilmeli; bunu yapam\u0131yor veya k\u00f6t\u00fcler buna icazet vermiyor ise, ma\u011faralara, metrukelere ve \u00e7\u00f6llere s\u0131\u011f\u0131nmal\u0131d\u0131r.\u201d (20)<\/p>\n

Bir ada \u00fctopyas\u0131: \u0130bn Tufeyl\u2019in Hayy bin Yakzan\u2019\u0131
\n<\/strong><\/em><\/p>\n

\"\"
\u0130bn Tufeyl’in \u00fctopyas\u0131, Hayy bin Yakzan<\/figcaption><\/figure>\n

Bireyin tek ba\u015f\u0131na kalmas\u0131n\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc bir ada kurgusunda\u00a0 (Hayy bin Yakzan<\/em>) ilk kez\u00a0 i\u015fleyen filozof \u0130bn Tufeyl\u2019dir. Bir ada \u00fctopyas\u0131 olarak okunabilir bu roman. Hayy\u2019\u0131n adada yaln\u0131z ba\u015f\u0131na verdi\u011fi hayat m\u00fccadelesi \u00e7ok y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr. Bir yandan kendini koruyan, besleyen Hayy, \u00f6te yandan akl\u00ee melekelerini kullanmaya geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Zihinsel bir yolculuktur esas\u0131nda roman\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc. Fa\u2019al akl burada da en ba\u015fat \u00f6\u011fedir. Di\u011fer metinlerden farkl\u0131d\u0131r biraz; \u00e7\u00fcnk\u00fc Hayy\u2019\u0131n yaln\u0131zl\u0131\u011fa \u00e7ekilmesi i\u00e7in bir sebep yoktur. Zaten yaln\u0131zd\u0131r; m\u00fcnzevi de\u011fildir en ba\u015fta. Bu y\u00f6n\u00fcyle\u00a0 \u0130bn Bacce\u2019nin Mutevahhid\u2019ini and\u0131rsa da ger\u00e7ekte \u0130bn Sina\u2019n\u0131n Hayy bin Yakzan\u2019\u0131n\u0131 daha \u00e7ok \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. Hayy, toplumla y\u00fczle\u015ftikten sonra m\u00fcnzevili\u011fi se\u00e7er.<\/p>\n

Bireyin toplumla bar\u0131\u015f\u0131k olmamas\u0131 temas\u0131n\u0131 ilk defa i\u015fleyen \u0130bn Bacce de\u011fildir. \u0130bn Sina\u2019n\u0131n Hayy bin Yakzan karakterinin etraf\u0131ndakileri kendisini amac\u0131ndan\u00a0 sapt\u0131ranlar olarak g\u00f6rmesi asl\u0131nda bireyin toplum kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tavr\u0131n\u0131n da bir prototipidir. \u0130bn Meymuni \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc ma\u011faraya \u00e7ekilmekte bulurken, \u0130bn\u00a0 Tufely de buna benzer olarak adada inzivay\u0131 tercih eder. \u0130bn Bacce\u2019nin M\u00fctevahhid\u2019i ve \u0130bn Nefis\u2019in K\u00e2mil\u2019i daha direngen ve kararl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u0130bn Tufeyl\u2019in ada metaforunu kullanmas\u0131 da ilgin\u00e7tir. Ada \u00f6tekisi olmayan\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. Nitekim Hayy, zihinsel geli\u015fimi tamamlay\u0131ncaya; fa\u2019al akla var\u0131ncaya kadar kimseyle y\u00fczle\u015fmez. Bununla \u0130bn Tufely, birey kendi melekelerini kullanarak rahatl\u0131kla Tanr\u0131 fikrini kabul etti\u011fi gibi farkl\u0131 ulv\u00ee mertebeleri de ke\u015ffedebilece\u011fini s\u00f6ylemek ister. Ada metaforunun akla tekab\u00fcl etti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, roman\u0131 akl\u0131n bir \u00fctopyas\u0131 alarak okuyabiliriz.<\/p>\n

Roman boyunca bir yolculuktas\u0131n\u0131z; ancak buradaki yolculuk karakter olarak \u00f6ncekilerden farkl\u0131d\u0131r. Bilimin devreye girmesiyle bir\u00e7ok ayr\u0131nt\u0131n\u0131n bilimsel olmas\u0131 da ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla roman\u0131 okumakla bir anlamda o g\u00fcn\u00fcn bilimsel geli\u015fimlerini de tarars\u0131n\u0131z. Bir bilimkurgu roman\u0131 olarak okumak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr eseri. Hayy\u2019\u0131\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 her \u015fey bilimseldir. Roman\u0131 akl\u0131n adas\u0131na yolculuk olarak okursak, akl\u0131n de\u011fi\u015fik i\u015flevlerine tekab\u00fcl eden a\u015famalardan s\u00f6z edebiliriz. Altyap\u0131s\u0131n\u0131 bilimin olu\u015fturdu\u011fu roman, sona do\u011fru felsefeye (hikmet) kayar. Bilim adam\u0131 vasf\u0131yla m\u00fcnzevili\u011fi tercih eder Hayy. Ali Bula\u00e7, \u0130bn Bacce\u2019nin akl\u0131 \u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131mda ele ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler: \u0130nsan\u00ee akl, Fa\u2019al akl ve K\u00fcll\u00ee akl. Esas olan insan\u00ee ak\u0131lla fa\u2019al akl\u0131n birle\u015fmesidir\u201d der (21). Bu romanda da Hayy\u2019\u0131n insan\u00ee ak\u0131ldan\u00a0 fa\u2019al akla ge\u00e7i\u015fi temsil etti\u011fini rahatl\u0131kla g\u00f6rebiliriz. Roman\u0131, insan\u0131n mekandan\/ toplumdan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak varolu\u015f maceras\u0131 olarak okuyabiliriz.<\/p>\n

\u0130bn Tufeyl, roman\u0131n giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde amac\u0131n\u0131 s\u00f6yle a\u00e7\u0131klar: \u201cE\u015fyan\u0131n hakikatini oldu\u011fu gibi anlamak isteyenlerin bu gibi s\u0131rlar\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmas\u0131 i\u00e7in fazlaca u\u011fra\u015fmas\u0131 gereklidir. Bu s\u0131rlar\u0131 g\u00fcc\u00fcm yetti\u011fi kadar a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.\u201d<\/p>\n

Yazar, Hayy bin Yakzan\u2019\u0131n do\u011fumuyla ba\u015flar anlatmaya. Ancak Hayy\u2019\u0131n do\u011fumu s\u0131radan bir olay olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u0130bn Tufely, uzunca bir a\u00e7\u0131klama yapar: \u201cAdada b\u00f6yle al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k insan do\u011fmas\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca sebebi o adan\u0131n hava \u015fartlar\u0131 itibariyle d\u00fcnyan\u0131n en \u0131l\u0131ml\u0131 ve g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131 almaya en uygun noktas\u0131 olmas\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn filozoflar ve hekimlerce d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc iklim en \u0131l\u0131man yer olarak kabul edilmi\u015ftir.\u201d<\/p>\n

Hayy, do\u011fduktan sonra yavrusunu kaybetmi\u015f bir ceylan taraf\u0131ndan beslenir ve b\u00fcy\u00fct\u00fcl\u00fcr. \u0130ki ya\u015f\u0131na kadar ceylan s\u00fct\u00fcyle serpilip geli\u015fen Hayy, daha sonra y\u00fcr\u00fcmeye ba\u015flar. Yazar\u0131n tabiriyle \u201cHayy, her \u015feyi \u00f6\u011frenecek kadar istidat ve kabiliyet sahibi oldu\u011fu i\u00e7in ku\u015flar\u0131 ve di\u011fer hayvanlar\u0131n seslerini \u00e7\u0131karmay\u0131 \u00f6\u011frenir.\u201d \u00d6nce hayvanlar\u0131 taklit eden Hayy, sonra kendisiyle onlar aras\u0131ndaki farklar\u0131n ay\u0131rd\u0131na var\u0131r:<\/p>\n

\u201cYemi\u015f al\u0131rken sald\u0131r\u0131lara u\u011frar, kendisini koruyamaz, ka\u00e7\u0131p kurtulamazd\u0131. Ceylan yavrular\u0131 boynuzsuz do\u011fmalar\u0131na ra\u011fmen bir s\u00fcre sonra ba\u015flar\u0131nda iki\u015fer boynuz \u00e7\u0131kard\u0131. Do\u011fduklar\u0131nda ko\u015famazlarsa da k\u0131sa bir s\u00fcre sonar ko\u015fabilecek g\u00fcce eri\u015firlerdi. Hayy b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 g\u00f6zlemledi\u011fi halde bu hallerin hi\u00e7birini kendinde g\u00f6rememi\u015fti. Hayvanlar yarad\u0131l\u0131\u015flar\u0131 gere\u011fi \u00f6rt\u00fcl\u00fcyd\u00fcler. Mahrem yerleri kuyrukla, y\u00fcn ve benzeri \u015feylerle gizlenmi\u015fti. Kendisi ise b\u00f6ylesi f\u0131tr\u00ee \u00f6rt\u00fclerden yoksundu. Bu durum onu \u00fczer, h\u00fcz\u00fcnlendirirdi.\u201d<\/p>\n

Hayy, yedi ya\u015f\u0131na geldi\u011finde yava\u015f yava\u015f kendisiyle di\u011ferleri aras\u0131ndaki fark\u0131 kavrad\u0131\u011f\u0131 gibi kendisini koruma yollar\u0131n\u0131 yine hayvanlar\u0131n derisini y\u00fczerek bulur. Hayy\u2019\u0131n as\u0131l ara\u015ft\u0131rmas\u0131 anne ceylan\u0131n \u00f6lmesinden sonra olur. Can denen \u015feyin ne oldu\u011funun pe\u015fine d\u00fc\u015fer. Ceylan\u0131n b\u00fct\u00fcn uzuvlar\u0131n\u0131n bir anda cans\u0131z kesilmesi Hayy\u2019\u0131 can denen \u015feyin nerede oldu\u011funu ara\u015ft\u0131rmaya sevk eder. Ceylan\u0131n eski haline gelebilme \u00fcmidiyle ceylan\u0131n g\u00f6\u011fs\u00fcn\u00fc a\u00e7maya karar verir. Tek tek organlar\u0131 inceleyerek sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na\u00a0 karar verir ve bedeni canland\u0131ran o \u015feyi aramaya karar ba\u015flar. Hayy, belli bir s\u00fcre anatomik incelemelerde bulunduktan sonra, teorik d\u00fc\u015f\u00fcnceyle u\u011fra\u015fmaya ba\u015flar. Sonunda hayvanlar\u0131n ruhunun ger\u00e7ekte tek ruh oldu\u011funa karar verir. Bundan sonra de\u011fi\u015fik bitki t\u00fcrlerini incelemeye ba\u015flar:<\/p>\n

\u201cBitkilerden her bir t\u00fcr\u00fc ve bu t\u00fcrlerin ferdlerini inceledi. Bitkilerin dallar\u0131n\u0131, \u00e7i\u00e7eklerini, meyvelerini ve (yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, yenildi\u011finde, kokland\u0131\u011f\u0131nda, kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda) ne t\u00fcrl\u00fc etki yapt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemledi. Birbirlerine benzer g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden bitkileri hayvanlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131rd\u0131. Hayvan t\u00fcrlerinin bireyleri aras\u0131nda ortak bir ruh oldu\u011funu ve bu ruh arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla her bir t\u00fcr bir tek \u015fey haline geldi\u011fi gibi bitki t\u00fcrlerinin ferdleri aras\u0131nda da hayvan\u00ee ruha benzeyen bir ortak ruh vard\u0131. Bu ortak ruh arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bitki cinsinin dah\u00ee bir tek ruh oldu\u011funu bildi.\u201d<\/p>\n

Hayy daha sonra cisimlerle, g\u00f6kbilimle ilgilenmeye ba\u015flar. Evrenin sonlu mu sonsuz mu oldu\u011fu \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Bir ilk yaratan fikrine kanaat getirdikten sonra, O\u2019nu aramaya ba\u015flar; \u00f6nce y\u0131ld\u0131zlara \u00f6zenir, sonra vazge\u00e7er: \u201cKainatta cisim olmayan bir Yarat\u0131c\u0131 gereklidir. O Yarat\u0131c\u0131 cisim olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in be\u015f duyunun hi\u00e7biri ile alg\u0131lanamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc, his sadece cisimleri ve cisimlerim vas\u0131flar\u0131n\u0131 hissedebilir.\u201d<\/p>\n

Hayy akl\u00ee melekeleri kulland\u0131k\u00e7a e\u015fyay\u0131 daha farkl\u0131 alg\u0131lar. Zamanla e\u015fyadan Yarat\u0131c\u0131ya do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flar:<\/p>\n

\u201cZamanla \u00f6yle bir seviyeye ula\u015ft\u0131 ki, e\u015fyadan herhangi bir \u015feye g\u00f6z\u00fc ili\u015fse o \u015feyde bir sanat izi g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Hemen ard\u0131ndan g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu\u011fu o san\u2019atla yarat\u0131lm\u0131\u015f bir yarat\u0131\u011f\u0131 b\u0131rak\u0131r, her \u015feyi e\u015fsiz bir sanatla yaratana (Sani\u2019) ge\u00e7erdi. Kalbi b\u00fct\u00fcn hissedilir baya\u011f\u0131 \u00e2lemden so\u011fuyarak, akledilir y\u00fcksek \u00e2leme ba\u011fland\u0131.\u201d<\/p>\n

Hayy\u2019\u0131n e\u015fyadan, dolay\u0131s\u0131yla d\u00fcnyadan kopu\u015fu onu ma\u011faraya kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fcr: \u201cKendi zat\u0131 da dahil olmak \u00fczere, g\u00f6kler ve bunlar\u0131n i\u00e7erdikleri \u015feyler, ruh\u00e2n\u00ee suretler, cisman\u00ee kuvvetler ve maddeden ayr\u0131 t\u00fcm kuvvetler -ki bunlar Maruf olan varl\u0131\u011f\u0131 bilen zatlard\u0131r- zihninden tamamen silininceye dek Hakk\u2019\u0131 m\u00fc\u015fahade etmek i\u00e7in verdi\u011fi u\u011fra\u015flar\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc.\u201d Hayy\u2019\u0131n as\u0131l inzivaya \u00e7ekili\u015fi arkada\u015f\u0131 Absal ile geldi\u011fi adaya gidip toplumun i\u00e7inde bulundu\u011fu gafleti g\u00f6rd\u00fckten sonrad\u0131r. Belki bundan \u00f6nce \u015funu s\u00f6ylemek gerekir; Absal ile Hayy bulu\u015fmas\u0131 yazar\u0131n deyimiyle \u201cAkl\u00ee ve nakl\u00ee ilimlerin birbirleriyle \u00f6rt\u00fc\u015fmesi\u201ddir. En sonunda iki ki\u015finin birden inzivaya \u00e7ekilmesi \u0130bn Tufely\u2019in birey i\u00e7in sundu\u011fu -nerede olursa olsun bunun pek \u00f6nemli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da anl\u0131yoruz- nihai \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olarak g\u00f6r\u00fclebilir (22).<\/p>\n

\u0130bn Nefis\u2019in toplumcu \u00fctopyas\u0131
\n<\/strong><\/em>\u0130bn Nefis\u2019in Risalet\u00fcl K\u00e2milliyye<\/em> adl\u0131\u00a0 eseri, Hayy bin Yakzan<\/em>\u2019dan y\u00fcz y\u0131l sonra yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130bn Tufeyl\u2019in ele\u015ftirisinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ada metaforu burada kullan\u0131l\u0131r, di\u011fer \u00fctopyalar gibi. \u0130bn Nefis risaleti y\u00fcklenen K\u00e2mil\u2019e toplumsal y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck verir. M\u00fcnzevili\u011fi de\u011fil de toplumculu\u011fu tercih eden Kamil, bireyin kendi ke\u015ffini toplumla sa\u011flamay\u0131 ama\u00e7layan ilk tip olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u0130bn Nefis\u2019in eseri politik bir metin olarak da g\u00f6r\u00fclebilir. Hayy bin Yakzan<\/em> roman\u0131n zeminini toplumsal bir alana \u00e7eker. Bireyin toplumcu y\u00f6n\u00fcn\u00fc \u00f6nceler. M\u00fcdahil bir tip \u00e7izmekle \u0130bn Nefis, bireyin \u00f6devinin toplumu de\u011fi\u015ftirmek oldu\u011funu da imler. Bu y\u00f6n\u00fcyle Kamil, irfan\u0131 de\u011fil akl\u0131 esas alm\u0131\u015f olur. Akl\u0131n i\u015flevselli\u011fini de bireyin toplumculuk y\u00f6n\u00fcyle aktar\u0131r.<\/p>\n

Fa\u2019al akl, daha sonra \u0130bn Arabi taraf\u0131ndan insan-\u0131 kamil projesi olarak sunulacakt\u0131r. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n bu y\u00f6ne gitmesi gerekti\u011fini huzurun burada oldu\u011funun belirten bu g\u00f6r\u00fc\u015f,\u00a0 \u0130bn Arabi\u2019nin \u00f6\u011frencisi Sadretdin Konevi taraf\u0131ndan da i\u015flenir. Hem hem \u0130bn Arabi hem de Konevi insan\u0131n as\u0131l gayesinin Allah\u2019a yakla\u015fmak oldu\u011funu s\u00f6ylerler. \u0130bn Arabi\u2019nin d\u00fc\u015f\u00fcnceyi \u00f6nceleyen tutumunu \u015fu s\u00f6zleriyle daha iyi anlar\u0131z: \u201cDini ibadetlerden feyz olunan (maksad), bu hususta d\u00fc\u015f\u00fcnmektir, laklaka de\u011fil.\u201d (23)<\/p>\n

Far\u00e2b\u00ee\u2019nin Fa\u2019al akl teorisi bir anlamda de\u011fi\u015fmeden \u0130slam filozoflar\u0131nca s\u00fcrekli i\u015flenmi\u015ftir; \u0130bn Sina\u2019n\u0131n Fa\u2019al akla \u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc m\u00fcnzevilik de bunun as\u0131l karakterini olu\u015fturarak var olmu\u015ftur. Fa\u2019al akl nas\u0131l bir zirveye ula\u015fmak ise insan-\u0131 kamil olmak ayn\u0131 zirveye oturmak demektir.<\/p>\n

Dikkat edilirse, genelde bir birey tasar\u0131s\u0131 \u00e7izilmektedir bu metinlerin hemen hepsinde. Bireyin mutluluk aray\u0131\u015f\u0131, hayat m\u00fccadelesi ve gayesi \u00fcst\u00fcne kurulan bu metinlerin hepsi de bir do\u011fu bireyinin karakteristi\u011fini veriyor bize. Bir toplum tasar\u0131s\u0131n\u0131n olamay\u0131\u015f\u0131n\u0131 temelde \u0130slam dinine ba\u011flayabiliriz; bireyin tek ba\u015f\u0131na sorumluluk y\u00fcklenmesi, s\u00fcrekli ara\u015ft\u0131rmaya, do\u011fruyu aramaya y\u00f6nlendirilmesi, i\u015fte filozoflar\u0131n hikmeti ke\u015ffetmelerine sebep olmu\u015ftur.<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR
\n1) Gilgame\u015f, Muazzez \u0130lmiye \u00c7\u0131\u011f, \u0130stanbul: Kaynak Yay\u0131nlar\u0131, 2000, s.55.
\n2) Al\u0131nt\u0131land\u0131\u011f\u0131 yer: Macit Fahri, \u0130slam Felsefesi Tarihi, \u00e7ev. Do\u00e7 Dr. Kas\u0131m Turhan\u00a0 (\u0130stanbul: \u0130klim Yay\u0131nlar\u0131,\u00a0 1992), s.69.
\n3) \u0130bn Sina-ibn Tufely, Hayy \u0130bn Yakzan, Babanzade Re\u015fid\u2019ten \u00e7evrimyaz\u0131: Sekan \u00d6zburun \u0130stanbul: \u0130nsan Yay\u0131nlar\u0131, 2000, s.34.
\n4) Charles Butterworth, \u201cKindi: \u0130slam Felsefesinde Siyasetin \u0130zleri\u201d; \u0130slam Felsefesinde Siyasi D\u00fc\u015f\u00fcncenin Geli\u015fimi i\u00e7inde, yay. haz. Charles Butterworth, \u00e7ev. Selahattin Ayaz, \u0130stanbul: P\u0131nar Yay\u0131nlar\u0131,1999, s.37.
\n5) A.g.e., 39-40.
\n6) Paul E. Walker, \u201c Razi\u2019de D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ve Siyaset\u201d, \u0130slam Felsefesinde Siyasi D\u00fc\u015f\u00fcncenin Geli\u015fimi i\u00e7inde, s.70.
\n7) Henry Corbin , \u0130slam Felsefesi Tarihi, cilt I, \u00e7ev. Prof. Dr. H\u00fcseyin Hatemi, \u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2001, s.306-7.
\n8) A.g.e., s.291.
\n9) A.g.e., s.291.
\n10) A.g.e., s.292-3
\n11) Al\u0131nt\u0131land\u0131\u011f\u0131 yer: Macit Fahri, \u0130slam Felsefesi Tarihi, s.142.
\n12) Steven Harvey, \u201c\u0130bn Bacce: Bireyin kendi kaderi Tayin hakk\u0131\u201d,\u00a0 \u0130slam Felsefesinde Siyasi D\u00fc\u015f\u00fcncenin Geli\u015fimi i\u00e7inde, s.176.
\n13) A.g.e., s.177.
\n14) A.g.e., s.178.
\n15) A.g.e., s.190.
\n16) A.g.e., s.185.
\n17) A.g.e., s.185.
\n18) A.g.e.,\u00a0 s.186.
\n19) A.g.e., s.187.
\n20) A.g.e., s. 171.
\n21) Ali Bula\u00e7, Din-Felsefe; Ak\u0131l \u2013 Vahiy \u0130li\u015fkisi, \u0130stanbul: \u0130z Yay\u0131nlar\u0131, 2000, s.193.
\n22) Bkz. Ahmet Sait Ak\u00e7ay, \u201cRobinsonad m\u0131, Yakzanad m\u0131?\u201d\u00a0 Par\u015f\u00f6men 2 (K\u0131\u015f 2000).
\n23) Sadreddin Konevi\u2019nin Felsefesinde Allah-Kainat ve \u0130nsan, haz. Prof Dr. Nihat Keklik, \u0130stanbul: \u00c7\u0131\u011f\u0131r Yay\u0131nlar\u0131, 1977, s.141.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00dctopya Do\u011fu\u2019da toplumsal bir proje olarak g\u00f6r\u00fclmez, daha \u00e7ok birey ekseninde varolur. Bunu yine do\u011funun kendi i\u00e7kin k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ba\u011flayabiliriz. Bireyin kendini toplumsall\u0131ktan koparamad\u0131\u011f\u0131 bir gelenekte, olsa olsa birey, bu i\u00e7kinlikten a\u015fk\u0131n olana y\u00f6nelir. Bu anlamda Do\u011fu \u00fctopyas\u0131 kendine hast\u0131r. Kendi kendine bakan bir d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015fa nas\u0131l bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir Do\u011fu\u2019daki \u00fctopyalar. \u00dctopyan\u0131n Do\u011fu\u2019da toplumsal bir proje […]<\/p>\n","protected":false},"author":50,"featured_media":9119,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[43,221,222],"tags":[584,414,237,586,585,415,587,583],"class_list":["post-9114","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-5-sayi","category-felsefe","category-tarih","tag-dogu","tag-farabi","tag-felsefe","tag-ibn-nefs","tag-ibn-tufeyl","tag-ibn-i-sina","tag-platon","tag-utopya"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t