{"id":9144,"date":"2004-07-01T01:59:20","date_gmt":"2004-06-30T22:59:20","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=9144"},"modified":"2018-02-27T12:00:49","modified_gmt":"2018-02-27T09:00:49","slug":"eski-doguda-utopya-bir-utopya-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2004\/07\/01\/eski-doguda-utopya-bir-utopya-mi","title":{"rendered":"Eski Do\u011fu\u2019da \u00fctopya, bir \u00fctopya m\u0131?"},"content":{"rendered":"

Eski Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n tarihi, hem k\u00f6kl\u00fc uygarl\u0131klar\u0131n hem de say\u0131s\u0131z devrimci at\u0131l\u0131mlar\u0131n tarihidir. Ve bu dinamik tarih, son derece zengin bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fcnya yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Hem y\u00f6neten aristokrat s\u0131n\u0131flar\u0131n hem de ezilen kitlelerin binlerce y\u0131lda birikmi\u015f zengin bir edebiyat, sanat, siyaset, felsefe ve bilim k\u00fclliyat\u0131 olu\u015fmu\u015ftur. Bu k\u00fclliyat, Bat\u0131-merkezli bir g\u00f6zle de\u011fil, bir \u201cd\u00fcnyal\u0131\u201d g\u00f6z\u00fcyle incelendi\u011finde, felsefenin ve siyaset biliminin oldu\u011fu kadar, \u00fctopya listelerimizin de kabaraca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/em><\/p>\n

Bu dosyada ortaya bir tez de\u011fil, soru at\u0131yoruz: Eski Do\u011fu toplumlar\u0131nda \u00fctopya var m\u0131yd\u0131?<\/strong> Amac\u0131m\u0131z \u00f6ncelikle bu soruyu form\u00fcle edebilmek, s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7izebilmek. \u00c7\u00fcnk\u00fc soru do\u011fru sorulmad\u0131\u011f\u0131 zaman, yan\u0131t \u00e7abalar\u0131 bir karga\u015faya neden olur. Bir sonraki ad\u0131m\u0131m\u0131z ise, yan\u0131ta do\u011fru yol alacaklar i\u00e7in baz\u0131 temel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 \u00f6nermek ve son olarak baz\u0131 verileri sunmak. K\u0131sacas\u0131 bu dosyan\u0131n amac\u0131, kap\u0131y\u0131 aralamak. Bilim ve Gelecek<\/em>\u2019in sonraki say\u0131lar\u0131nda bu kap\u0131dan girece\u011fiz ve g\u00f6rd\u00fcklerimizi tart\u0131\u015fmaya-yorumlamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n

\u201cDo\u011fu\u201d ve \u201c\u00fctopya\u201d kavramlar\u0131 \u00fczerine
\n<\/strong><\/p>\n

\"\"
Platon’un Devlet’i ilk \u00fctopya olarak de\u011ferlendirilir.<\/figcaption><\/figure>\n

Ortaya att\u0131\u011f\u0131m\u0131z soruda iki zorlu kavram var: \u201cDo\u011fu\u201d ve \u201c\u00fctopya\u201d. Daha yolun ba\u015f\u0131nda t\u00f6kezlememek i\u00e7in bu kavramlar\u0131n i\u00e7eri\u011fi hakk\u0131nda anla\u015fmak gerekiyor.<\/p>\n

\u201cDo\u011fu\u201dyu tabii ki bir co\u011frafi kavram olarak kullanm\u0131yoruz. Kald\u0131 ki, Say\u0131n K\u00fcc\u00fckayd\u0131n\u2019\u0131n da vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, d\u00fcnya yuvarlak oldu\u011funa g\u00f6re asl\u0131nda her yer Do\u011fu\u2019dur ve ayn\u0131 zamanda Bat\u0131\u2019d\u0131r; bu tamamen referans sisteminize ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u201cDo\u011fu\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullan\u0131rken bir kabala\u015ft\u0131rma yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n, \u00fcretim ili\u015fkilerini i\u00e7ermeyen bir kavram kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n fark\u0131nday\u0131z. Ama bu, yaz\u0131y\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmay\u0131 ama\u00e7layan zorunlu bir kabala\u015ft\u0131rmad\u0131r. Yoksa her c\u00fcmlemizde \u201ckapitalizm \u00f6ncesi toplumlar\u201d, \u201cfeodal uygarl\u0131klar\u201d diye yazmak; bu da yetmez, kastetti\u011fimiz uygarl\u0131klar\u0131 s\u00fcrekli s\u0131ralamak zorunda kal\u0131r\u0131z. Do\u011fu-Bat\u0131, Kuzey-G\u00fcney gibi kabala\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kavramlar s\u00fcrekli kullan\u0131l\u0131yor ve herkes de ne kastedildi\u011fini anl\u0131yor. T\u0131pk\u0131 \u201cKahrolsun Amerika\u201d dendi\u011fi zaman, Brezilya\u2019n\u0131n, Kanada\u2019n\u0131n, K\u00fcba\u2019n\u0131n veya ABD\u2019li emek\u00e7ilerin kastedilmedi\u011finin hemen anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi.<\/p>\n

\u0130kincisi, \u201cDo\u011fu\u201dnun Avrupamerkezci bir kavram oldu\u011funu da biliyoruz. Neye g\u00f6re Do\u011fu? Tabii ki, kapitalist merkezlerin referans sistemlerine g\u00f6re. Ama bu \u00e7arp\u0131kl\u0131\u011f\u0131n d\u00fczelmesi tarihin i\u015fidir. Nas\u0131l 500 sene \u00f6nce bu kavramlar yok idiyse, 500 sene sonra da olmayacakt\u0131r belki. Ama bug\u00fcn i\u00e7in bu tan\u0131mlar\u0131 kullanmamaya kalkarsak, b\u0131rakal\u0131m yaz\u0131 yazmay\u0131, takvime ve saate bile bakamaz duruma geliriz.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir sak\u0131nca, \u00f6rne\u011fin Japonya\u2019n\u0131n neredeyse en do\u011fuda olmas\u0131na kar\u015f\u0131n Bat\u0131 i\u00e7inde, veya Fas\u2019\u0131n olduk\u00e7a bat\u0131da olmas\u0131na kar\u015f\u0131n Do\u011fu i\u00e7inde de\u011ferlendirilmesinin getirdi\u011fi kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131kt\u0131r. Ama bu karma\u015faya da, kavram\u0131 co\u011frafi anlamda kullanmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 vurgulayarak \u00e7al\u0131m atmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz ki, okurumuz bizi anlayacakt\u0131r.<\/p>\n

Son olarak, \u201cDo\u011fu\u201d kavram\u0131 bir zaman boyutu i\u00e7ermeme sak\u0131ncas\u0131n\u0131 da ta\u015f\u0131yor. Tabii ki g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Do\u011fu\u2019sunu kastetmiyoruz. Ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6nem esas olarak Orta\u00e7a\u011f\u2019d\u0131r, kapitalist \u00e7a\u011f\u0131n \u00f6ncesidir.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131 \u201cDo\u011fu\u201d derken kastetti\u011fimiz, kapitalizm \u00f6ncesi toplumlar\u0131n ve uygarl\u0131klar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Somutlarsak, 16-17. y\u00fczy\u0131l \u00f6ncesi Arap, Fars, T\u00fcrk, Hint ve \u00c7in uygarl\u0131klar\u0131d\u0131r. Kapitalizm \u00f6ncesi merkezi feodal uygarl\u0131klar da diyebiliriz. Samir Amin Avrupamerkezcilik<\/em> adl\u0131 eserinde, kapitalizm \u00f6ncesi i\u00e7in \u201chara\u00e7l\u0131 toplumlar\u201d genel tan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6neriyor. Belki bu daha tutarl\u0131 bir kavram ama hen\u00fcz genel kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f de\u011fil, dolay\u0131s\u0131yla konumuzla ilgisi olmayan ek tart\u0131\u015fmalara yol a\u00e7mamak i\u00e7in bu kavram\u0131 kullanm\u0131yoruz. Zaafl\u0131 ama, zaaflar\u0131 herkes taraf\u0131ndan bilindi\u011fi i\u00e7in ne kastedildi\u011fi kolayca anla\u015f\u0131lan bir kavram\u0131 kullanmak \u015fimdilik en iyisi.<\/p>\n

\u0130kinci tart\u0131\u015fmal\u0131 kavram ise \u201c\u00fctopya\u201d. Bu dosyada \u201c\u00dctopya\u201dy\u0131 bir edebiyat t\u00fcr\u00fc ba\u011flam\u0131nda ele almad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 hemen belirtelim; bir bilim dergisi olarak harc\u0131m\u0131z da de\u011fil. Asl\u0131nda en iyi tan\u0131m s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn k\u00f6keninde, yani Grek\u00e7e\u2019sinde yat\u0131yor: \u201colmayan yer\u201d. Fakat bu \u201chi\u00e7 olmayacak yer\u201d olarak anla\u015f\u0131lmamal\u0131. \u00c7o\u011fu \u00fctopya yazar\u0131 ve kurucusu, eserlerini, hi\u00e7bir zaman olamayacak bir \u015fey olarak kurgulamad\u0131lar. Dolay\u0131s\u0131yla her tasar\u0131m gibi \u00fctopyalar\u0131n da bug\u00fcnle ve ge\u00e7mi\u015fle bir ba\u011flant\u0131s\u0131 vard\u0131r ve tarihseldirler. \u00dctopya yazarlar\u0131, ya\u015fad\u0131klar\u0131 d\u00f6nemin kendilerine rahats\u0131zl\u0131k veren olgular\u0131ndan hareketle, bu rahats\u0131zl\u0131klar\u0131n yok oldu\u011fu bir toplum ve co\u011frafya tasarlad\u0131lar.<\/p>\n

Fakat bu noktada tersten bir savrulmaya kap\u0131lmamak, varolan olumsuz durumun nas\u0131l d\u00fczeltilebilece\u011fine ili\u015fkin her t\u00fcrl\u00fc siyasi analizi ve alternatif toplum \u00f6nerilerini de \u00fctopya saymamak gerekir. Yoksa siyaset bilimi ve f\u00fct\u00fcroloji (gelecek bilimi) ile \u00fctopya aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131r\u0131 buland\u0131rm\u0131\u015f oluruz. \u00dctopya, bir gelecek tasar\u0131m\u0131 yapar, \u00e7o\u011fu zaman ideal bir toplum projesi koyar; ama o projeye nas\u0131l ula\u015f\u0131laca\u011f\u0131n\u0131n \u00fczerinde durmaz. Tasarlad\u0131\u011f\u0131 yap\u0131ya atlay\u0131verir. Siyaset bilimi ve gelecek bilimi, olas\u0131 s\u00fcre\u00e7leri tart\u0131\u015f\u0131r ve modeller kurgular. \u00dctopyada ise s\u00fcre\u00e7 yoktur; \u00fctopya, i\u015fte t\u00fcm \u00f6zellikleriyle oradad\u0131r.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131, \u00fctopya kavram\u0131n\u0131, gelece\u011fe ili\u015fkin ideal birey ve toplum projeleri (d\u00fc\u015fleri demek belki daha do\u011fru) kurgulamak anlam\u0131nda kullan\u0131yoruz. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u00e7er\u00e7eveyi olduk\u00e7a geni\u015f \u00e7iziyoruz; bug\u00fcn anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bi\u00e7imde bir \u00fctopyaya rastlamasak bile, \u00fctopik unsurlar ta\u015f\u0131yan metinleri ka\u00e7\u0131rmamak i\u00e7in.<\/p>\n

Do\u011fu toplumlar\u0131na \u00fctopyay\u0131 yasaklamak<\/strong><\/p>\n

\u015eu ana kadar yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00fctopyalar\u0131 listeleyen \u00e7o\u011fu \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6z att\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, ilk s\u0131ray\u0131 \u00fctopyaya isim babal\u0131\u011f\u0131 da yapan Thomas Morus\u2019un Utopia<\/em>\u2019s\u0131n\u0131n (1516) ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Liste, Campanella (G\u00fcne\u015f \u00dclkesi<\/em>), Francis Bacon (Yeni Atlantis<\/em>) diye devam eder. Baz\u0131 listelerde, \u00fcnl\u00fc Antik Yunan filozofu Platon\u2019un Devlet<\/em>\u2019ine \u00f6zel bir yer bi\u00e7ilir ve ilk \u00fctopya olarak de\u011ferlendirilir. Yani M\u00d6 500 civar\u0131nda ilk \u00fctopya yaz\u0131lm\u0131\u015f ve 2000 y\u0131l sonra (R\u00f6nesans-Yeniden Do\u011fu\u015f ile birlikte) \u00fctopya yeniden ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu listeler, uygarl\u0131k damar\u0131n\u0131 Antik Yunan-Bat\u0131 \u00e7izgisiyle s\u0131n\u0131rlayan Avrupamerkezci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n tipik bir yans\u0131mas\u0131d\u0131r. Onlara g\u00f6re \u00fctopyay\u0131 ancak dinamik Bat\u0131 toplumlar\u0131 \u00fcretebilir, arada kalan toplumlar\u0131n b\u00f6yle bir yetene\u011fi yoktur; ancak kapitalist Bat\u0131 Uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kozas\u0131 say\u0131labilecek Antik Yunan\u2019da \u00fctopik unsurlara rastlanabilir. B\u00f6ylece \u00fctopya Do\u011fu toplumlar\u0131na yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, Do\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesinde \u00fctopya olamayaca\u011f\u0131n\u0131 savlayan \u00dcnsal \u00d6zkay, bunun, Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n monistik, istikrar\u0131 fazilet sayan, de\u011fi\u015fmezli\u011fi esas alan yap\u0131s\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Ona g\u00f6re, \u201cTopra\u011f\u0131n kullan\u0131m\u0131 devlet b\u00fcrokrasisinin kriterlerine, ama\u00e7lar\u0131na g\u00f6re belirlendi\u011fi i\u00e7in devlet b\u00fcrokrasisinin egemen oldu\u011fu ve y\u00f6netici ile tap\u0131na\u011f\u0131n monistik bir yap\u0131 olu\u015fturdu\u011fu Do\u011fu toplumlar\u0131nda, verili toplumsal sistemi de\u011fi\u015ftirmek olanaks\u0131zd\u0131r, olanaks\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. De\u011fi\u015fiklikler, verili toplumsal sistemin etkile\u015fimde bulunmak zorunda kald\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f\/yabanc\u0131 toplumsal sistemlerin etkisiyle olmaktad\u0131r. Bu nedenle, de\u011fi\u015fiklikler\/yenilikler, pe\u015finen,\u00a0 i\u00e7inde ya\u015fanan kendi d\u00fcnyalar\u0131na d\u0131\u015f\/yabanc\u0131 olan bir d\u00fcnyaya ait say\u0131lmakta; me\u015fru say\u0131labilme \u015fans\u0131n\u0131 yitirmi\u015f olmaktad\u0131r. B\u00f6yle bir ekonomik ve politik ortamda \u00fctopik d\u00fc\u015f\u00fcncenin maddi ortam\u0131, maddi temelleri olu\u015famamaktad\u0131r. Ya\u015fanmakta olan tarih d\u00f6nemini ele\u015ftirebilmek i\u00e7in yap\u0131labilen tek uslamlama da, hali haz\u0131r bozuk durumu, bozulma \u00f6ncesindeki sa\u011fl\u0131kl\u0131 durumla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmakt\u0131r.\u201d (1)<\/p>\n

Yine \u00d6zkay\u2019a g\u00f6re, \u00fctopya, \u201cDo\u011fu toplumlar\u0131nda, bu toplumlar\u0131n de\u011fi\u015fmezli\u011fi esas alan yap\u0131lar\u0131ndan kaynaklanan k\u00fclt\u00fcrleri gere\u011fi, g\u00f6r\u00fclmemektedir\u201d. Ancak \u201cregressive (sonu\u00e7tan ilkeye giden, geriye y\u00f6nsemeci) ve moralist esasl\u0131 kitaplar g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Moralist olu\u015funun nedeni ise, \u2018\u015earktaki tek \u00f6zne olan h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u2019 siyasal iradesinin ancak bu iradenin sahibi olan \u00f6znenin kendi moral anlay\u0131\u015f\u0131ndaki d\u00fczelme ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131labilecek olu\u015fudur. Bu iradeyi s\u0131n\u0131rland\u0131racak bir d\u0131\u015fsal iradenin dinde ve siyasal k\u00fclt\u00fcrde me\u015fru say\u0131lmamas\u0131d\u0131r. \u00c7o\u011fulcu (monistik olmayan) bir siyasal ya\u015fam\u0131n ve b\u00f6yle bir toplumun hukukunun bulunmay\u0131\u015f\u0131d\u0131r.\u201d (2)<\/p>\n

Do\u011fu\u2019da da ya\u015fanan toplumsal d\u00f6nemi ele\u015ftirenlerin g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyen \u00d6zkay \u015f\u00f6yle devam eder: \u201cFakat \u00f6zellikle Do\u011fu k\u00fclt\u00fcrlerinde bu t\u00fcr ele\u015ftiriler, ele\u015ftirilmesi gereken hayat\u0131n yeniden d\u00fczeltilmesi i\u00e7in ge\u00e7mi\u015f iyi zamanlara d\u00f6n\u00fclmesini d\u00fc\u015fler, savunur. T\u0131pk\u0131, \u0130mparatorluk \u00c7ini\u2019nin y\u00fcksek devlet memurlar\u0131n\u0131n Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs\u00e7\u00fc metinleri, bu metinler \u00fczerinde yap\u0131lm\u0131\u015f eski \u015ferh ve tefsirleri, bu \u015ferh ve tefsirler \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f daha sonraki \u015ferh ve tefsirleri okuyarak bilgilenip hali haz\u0131r durumun d\u00fczeltilmesi i\u00e7in yap\u0131lmas\u0131 gereken \u0131slahat\u0131n esaslar\u0131n\u0131 g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131karma \u00e7abalar\u0131nda, gelene\u011finde oldu\u011fu gibi…\u201d (3)<\/p>\n

Say\u0131n \u00d6zkay, tam da ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z konuyu tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve tipik savlar ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in uzun aktarmalar yapt\u0131k. Tart\u0131\u015fmaya ge\u00e7meden \u00f6nce, Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs\u00e7\u00fc rituelleri anlatan Ritueller \u00dczerine Notlar<\/em> adl\u0131 bir kitaptan al\u0131nan 2000 y\u0131ll\u0131k bir metni, \u00d6zkay\u2019\u0131n ve okurlar\u0131n de\u011ferlendirmesine sunuyoruz:<\/p>\n

\u201cB\u00fcy\u00fck yol izlendi\u011finde, t\u00fcm d\u00fcnya ortak m\u00fclk olur. En kudretli ve en faal olan lider se\u00e7ilir; hakikat s\u00f6ylenir ve dirlik d\u00fczenlik sa\u011flan\u0131r. B\u00f6ylece insanlar yaln\u0131z kendi ailelerine, aileleri ve yaln\u0131z kendi \u00e7ocuklar\u0131na \u00e7ocuklar\u0131 olarak muamele etmekle kalmazlar. Ya\u015fl\u0131lara ya\u015famlar\u0131n\u0131n sonuna kadar s\u00fckunetle ya\u015fayacaklar\u0131, g\u00fcc\u00fc kuvveti yerinde olan adamlara \u00e7al\u0131\u015facaklar\u0131 ve gen\u00e7lere kendilerini daha fazla geli\u015ftirecekleri bir yer bulmaya \u00f6zen ve gayret g\u00f6sterirler. Dul erkekler ve dul kad\u0131nlar\u0131n, yetimler, \u00f6ks\u00fczler ve \u00e7ocuksuzlar\u0131n ve hatta hastalar\u0131n, bunlar\u0131n hepsinin ia\u015feleri toplum taraf\u0131ndan sa\u011flan\u0131r. Erkekler i\u015finde g\u00fcc\u00fcnde, kad\u0131nlar evlerindedir. E\u015fyalar yararl\u0131 \u015fekilde kullan\u0131lmadan battal hale gelsin istenmez; fakat onlar\u0131n her durum ve ko\u015fulda bizzat kendileri i\u00e7in, yani s\u00fcs olsun diye bir kenarda kullan\u0131lmadan tutulmalar\u0131 da istenmez. Ki\u015finin g\u00fc\u00e7lerinin i\u015flevsiz kalmas\u0131 istenmez; fakat onlar\u0131n ki\u015fisel yarar i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131 da istenmez. T\u00fcm hile ve entrikalar sona erer; onlara gereksinim duyulmaz. Haydutluk ve tahrip edicilik art\u0131k s\u00f6kmez. Hatta \u00f6yle ki; d\u0131\u015far\u0131da h\u00e2l\u00e2 deliler dola\u015fsa da, onlar\u0131 bir yere t\u0131kmaya gereksinim kalmaz. Bu b\u00fcy\u00fck toplum (da tong) \u00e7a\u011f\u0131d\u0131r.\u201d (4)<\/p>\n

\"\"
Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs an\u0131t\u0131<\/figcaption><\/figure>\n

\u0130\u015fte Do\u011fu\u2019nun da Do\u011fu\u2019su olan \u0130mparatorluk \u00c7ini\u2019nde, tam 2000 y\u0131l \u00f6nce yaz\u0131lm\u0131\u015f Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs\u00e7\u00fc metinlerden bir \u00f6rnek. Bu metinde olduk\u00e7a sa\u011flam bir \u00fctopya kurulmu\u015f. Her \u015fey ortak, \u00f6zel m\u00fclkiyet yok. Y\u00f6netici, o mevkiye soyuyla de\u011fil yetene\u011fiyle ve se\u00e7imle geliyor. \u00c7ocuklar\u0131n bak\u0131m\u0131, hastalar\u0131n ve \u00f6z\u00fcrl\u00fclerin ya\u015fam\u0131 toplum taraf\u0131ndan garanti alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f. \u0130htiya\u00e7 fazlas\u0131 t\u00fcketim kalmam\u0131\u015f. S\u00f6m\u00fcr\u00fc yok (\u201cki\u015filerin g\u00fc\u00e7leri ki\u015fisel yarar i\u00e7in kullan\u0131lamaz\u201d). Hile, entrika, haydutluk yok. T\u0131marhane bile yok. Konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan en \u00f6nemlisi, bu metin ge\u00e7mi\u015fteki bir \u201calt\u0131n \u00e7a\u011f\u201da g\u00f6nderme yapm\u0131yor, \u201cB\u00fcy\u00fck yol\u201d ile var\u0131lacak gelecekteki bir \u201cb\u00fcy\u00fck toplum\u201ddan, \u201cda tong\u201ddan s\u00f6z ediyor. K\u0131sacas\u0131, \u00d6zkay\u2019\u0131n \u201cDo\u011fu toplumlar\u0131nda olamaz\u201d dedi\u011fi her \u015fey vard\u0131r bu metinde. Eski \u00c7in ve Hint metinleri bu g\u00f6zle incelendi\u011finde, daha pek \u00e7ok \u00fctopik metnin bulunabilme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n

Teori ile olgu \u00e7eli\u015fti\u011fi zaman, teori de\u011fi\u015ftirilir<\/strong><\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, Do\u011fu\u2019da \u00fctopya olamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyenler, eski Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131 Bat\u0131l\u0131 toplumlardan \u00e7ok farkl\u0131 bir yere koyuyorlar. Neredeyse buralarda, toplum bilimlerinin yasalar\u0131 ge\u00e7erli de\u011fildir. Esas olarak Avrupal\u0131 toplumlar\u0131n geli\u015fim \u00e7izgisini inceliyorlar, buradan bir toplum bilimi ve onun kavramlar\u0131n\u0131 \u00fcretiyorlar, daha sonra bu g\u00f6zl\u00fck ile eski Do\u011fu toplumlar\u0131na bak\u0131p ayn\u0131 olgu ve s\u00fcre\u00e7leri g\u00f6remediklerinde bu toplumlar\u0131 tarihin ve sosyolojinin d\u0131\u015f\u0131na itiyorlar. Avrupal\u0131 toplumlar ve ayn\u0131 \u00e7izgiye bir \u015fekilde girenler, tarihsel s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7inde k\u00f6lecidirler, feodaldirler, kapitalisttirler ve sosyalisttirler. Bu \u00e7izginin d\u0131\u015f\u0131nda kalan toplumlar ise bu t\u00fcr temel sosyolojik kavramlarla a\u00e7\u0131klanamazlar; onlar\u0131n sistemi Asya Tipi \u00dcretim Tarz\u0131 (AT\u00dcT)\u2019d\u0131r, onlar Do\u011fu toplumlar\u0131d\u0131r. Oysa bu noktada, geli\u015ftirilen burjuva toplum biliminin yetersizli\u011fi s\u00f6z konusu de\u011fil midir? \u00d6yle bir toplum bilimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki, d\u00fcnya toplumlar\u0131n\u0131n d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klayam\u0131yor; a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de AT\u00dcT ve \u201cDo\u011fu Toplumlar\u0131\u201d gibi asl\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey anlatmayan kavramlar geli\u015ftiriyor. Eski Do\u011fu toplumlar\u0131nda de\u011fi\u015fimin, s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin, ezen-ezilen ve y\u00f6neten-y\u00f6netilen \u00e7eli\u015fkisinin, gelecek tasar\u0131m\u0131n\u0131n, giderek \u00fctopyan\u0131n, bilimin, felsefenin olamayaca\u011f\u0131 savlar\u0131, hep bu \u00e7arp\u0131k, yetersiz ve Avrupamerkezci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcnleridir.<\/p>\n

Teori olguyu a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131 zaman, olguyu de\u011fi\u015ftiremeyece\u011finize g\u00f6re, teoriyi de\u011fi\u015ftirirsiniz. Sosyalist teorinin kurucular\u0131 Marx ve Engels\u2019in giri\u015ftikleri i\u015f de buydu. Tarihsel Materyalizm ad\u0131n\u0131 verdikleri kuramla d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn toplumlar\u0131 i\u00e7in ge\u00e7erli evrensel yasalar\u0131 geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar, daha do\u011frusu bu \u00e7abay\u0131 ba\u015flatt\u0131lar. Bu nedenle sosyalizm, 20. y\u00fczy\u0131lda, ye\u015ferdi\u011fi co\u011frafyan\u0131n \u00e7ok d\u0131\u015f\u0131ndaki ve farkl\u0131 b\u00f6lgelerde, Rusya\u2019da, \u00c7in\u2019de, Hindi \u00c7ini\u2019nde, K\u00fcba\u2019da d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm isteyenlerin bayra\u011f\u0131 olabildi. Ama bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2, ger\u00e7ekten evrensel bir toplum bilim olu\u015fturman\u0131n hen\u00fcz ilk ad\u0131mlar\u0131n\u0131 atabilmi\u015ftir insanl\u0131k.<\/p>\n

O halde, tamamen Avrupal\u0131 toplumlar\u0131n tarihsel deneyiminden \u00fcretilmi\u015f y\u00f6ntem ve kavramlarla di\u011fer toplumlara bak\u0131p o kavramlar bulunulamad\u0131\u011f\u0131nda \u201cyokmu\u015f\u201d demek yerine; o toplumlar\u0131n kendi \u00f6zg\u00fcll\u00fcklerinden yola \u00e7\u0131karak daha evrensel bir senteze ve daha geli\u015fmi\u015f ve kapsay\u0131c\u0131 kavramlara ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fmak gerekir. Elimizde ba\u015far\u0131yla denenmi\u015f bir de y\u00f6ntem var: Tarihsel Materyalizm.<\/p>\n

Eski Do\u011fu\u2019nun tarihini, devrimler tarihi olarak okumak<\/strong><\/p>\n

\u00d6rne\u011fin Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n tarihine \u00e7ok kaba bir g\u00f6z at\u0131\u015f bile, bu tarihin hi\u00e7 de dura\u011fan, istikrar abidesi ve imparatorlar\u0131n tek \u00f6zne oldu\u011fu, s\u0131n\u0131f \u00e7eli\u015fmelerinin bulunmad\u0131\u011f\u0131 bir tarih olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in yeterlidir. Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015fi, b\u00fcy\u00fck alt \u00fcst olu\u015flarla, sava\u015flarla, koca koca hanedanl\u0131klar\u0131n devrilip yerine yenilerinin olu\u015fmas\u0131yla, ba\u015far\u0131l\u0131-ba\u015far\u0131s\u0131z say\u0131s\u0131z halk ayaklanmalar\u0131yla, k\u00f6kl\u00fc devrimlerle, b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7lerle doludur; son derece dinamik ve de\u011fi\u015fken bir tarihtir eski Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n tarihi.<\/p>\n

Bir kere Antik d\u00f6nemin ve Orta\u00e7a\u011f\u2019\u0131n en geli\u015fmi\u015f uygarl\u0131klar\u0131 bu co\u011frafyada kurulmu\u015ftur. Bunlar\u0131n her birinin kurulu\u015fu bir b\u00fcy\u00fck devrimdir ve dinamizmi, geli\u015fmi\u015fli\u011fi g\u00f6sterir. Bu n\u00fcfusu kalabal\u0131k d\u00fcnya par\u00e7as\u0131n\u0131n her bir toplulu\u011fu, ya miad\u0131n\u0131 doldurmu\u015f ve \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f hanedanl\u0131klar\u0131 devire devire ya da varolan uygarl\u0131klara gen\u00e7lik a\u015f\u0131lar\u0131 yaparak yukar\u0131 barbarl\u0131ktan uygarl\u0131\u011fa ge\u00e7mi\u015fler, tarih sahnesine ad\u0131m atm\u0131\u015flard\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu uygarl\u0131k at\u0131l\u0131mlar\u0131 birer devrimdir. Ortado\u011fu\u2019da \u00e7\u0131kan say\u0131s\u0131z peygamber, asl\u0131nda bu at\u0131l\u0131mlar\u0131n \u00f6nderleridir. En ba\u015far\u0131l\u0131 olanlar\u0131n\u0131 h\u00e2l\u00e2 an\u0131yoruz. Dr. Hikmet K\u0131v\u0131lc\u0131ml\u0131, bu devrimlere \u201ctarihsel devrimler\u201d ad\u0131n\u0131 verir. Avrupal\u0131 halklar\u0131n tarihinde de bu t\u00fcr devrimler vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin Bat\u0131 Roma\u2019n\u0131n barbar halklar\u0131n ak\u0131nlar\u0131yla y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 b\u00f6yle bir devrimdir. Daha sonralar\u0131 kapitalizmi kuracak olan bu barbar halklar\u0131n uygarl\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015fleri ve Avrupa feodalizminin kurulu\u015fu bu devrimci at\u0131l\u0131mla ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Antik Do\u011fu\u2019da bu t\u00fcr devrimlerin say\u0131s\u0131z \u00f6rneklerini g\u00f6rebiliriz. Ama \u201cdevrim\u201d kavram\u0131n\u0131 son \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131l\u0131n Avrupa\u2019s\u0131na bakarak olu\u015fturanlar, bu b\u00fcy\u00fck tarihsel s\u0131\u00e7ramalar\u0131 topluluklar\u0131n sava\u015f\u0131 san\u0131rlar, tarihi ilerletici ve \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici y\u00f6n\u00fcn\u00fc kavrayamazlar.<\/p>\n

Eski Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n tarihi, sadece \u201ctarihsel devrimler\u201d a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil \u201csosyal devrimler\u201d a\u00e7\u0131s\u0131ndan da son derece zengindir. E\u011fer lise tarih kitaplar\u0131n\u0131n ilkel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan kurtulabilirsek, \u00c7in tarihini, Hint tarihini, Arap ve Fars imparatorluklar\u0131n\u0131n tarihini, Sel\u00e7uklu ve Osmanl\u0131 tarihini birer halk ayaklanmalar\u0131 tarihi olarak da okuyabiliriz. Bu ayaklanmalar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015f, ama Bedreddin \u00f6rne\u011finde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi toplumun genlerine i\u015flemi\u015f ve esintileri t\u00fcrk\u00fclerle, \u00f6yk\u00fclerle bug\u00fcne kadar gelmi\u015ftir. Baz\u0131lar\u0131 ise ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015f ve yeni-gen\u00e7 devletlerin do\u011fu\u015funa yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin kurulu\u015f s\u00fcreci, Anadolu halk\u0131n\u0131n \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f Bizans\u2019a kar\u015f\u0131 -\u0130stanbul\u2019un fethi ile noktalanan- bir devrim hareketidir. 13. y\u00fczy\u0131l, Anadolu i\u00e7in her a\u00e7\u0131dan ilgin\u00e7 bir tarih kesitidir, hatta \u201c\u00fctopik pratikler\u201dle doludur. \u00c7in tarihinin en b\u00fcy\u00fck hanedanlar\u0131ndan Han ve Ming hanedanlar\u0131 ile \u201cBe\u015f S\u00fclale\u201dnin ilki, aristokrat s\u0131n\u0131flara kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck k\u00f6yl\u00fc ayaklanmalar\u0131 ile kurulmu\u015ftur. Han Hanedan\u0131\u2019n\u0131n (M\u00d6 206-MS 220) kurucusu Liu Pang ile Ming Hanedan\u0131\u2019n\u0131n (1368-1644) kurucusu Chu Y\u00fcanchang birer k\u00f6yl\u00fc \u00f6nderidir ve ba\u015far\u0131l\u0131 birer ayaklanma \u00f6rg\u00fctleyip \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f aristokrat yap\u0131y\u0131 y\u0131karak kendi devletlerini kurmu\u015flard\u0131r (5). Yani Liu ile Chu, ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015f Spartak\u00fcs\u2019lerdir. Spartak\u00fcs de ba\u015far\u0131l\u0131 olsayd\u0131, en iyi olas\u0131l\u0131kla yeni Roma \u0130mparatoru olabilirdi. Arap ve Fars tarihi de, birbiri ard\u0131na gelen sultanlar\u0131n ve s\u00fclalelerin de\u011fil, halk ayaklanmalar\u0131n\u0131n tarihidir asl\u0131nda. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 dergimizde tek tek ele alaca\u011f\u0131z. Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n tarihi, Avrupamerkezcilikten s\u0131yr\u0131larak yeniden yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n i\u00e7 dinamiklerle de\u011fil, ancak d\u0131\u015f etkilerle de\u011fi\u015febilecekleri tezi de o d\u00f6nemi kavrayamamaktan kaynaklan\u0131yor. Yine burjuva toplum biliminin yetersizli\u011fi. Yukarda da s\u00f6yledi\u011fimiz gibi \u201cd\u0131\u015f etki\u201d denenler uygarl\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015f devrimleridir ve \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f aristokrat y\u00f6netimin zulm\u00fcnden b\u0131kan i\u00e7teki halk taraf\u0131ndan desteklenmi\u015ftir. Kald\u0131 ki \u00e7o\u011fu zaman \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f y\u00f6netimler k\u00f6yl\u00fc ayaklanmalar\u0131 ile y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f, ama tarihi s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klardan dolay\u0131 yeni bir feodal y\u00f6netimle sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Asl\u0131nda \u00e7a\u011fda\u015f Bat\u0131 devrimleri de (burjuva demokratik devrimler) bu a\u00e7\u0131dan farkl\u0131 de\u011fildir. Frans\u0131z Devrimi\u2019nin sonucunda, iktidar\u0131 bald\u0131r\u0131\u00e7\u0131plaklar de\u011fil, Frans\u0131z burjuvazisi alm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lgin\u00e7tir, bald\u0131r\u0131\u00e7\u0131plaklar\u0131n, yani ezilen s\u0131n\u0131flar\u0131n, ancak 20 y\u00fczy\u0131lda ger\u00e7ekle\u015fen, iktidar\u0131 kendi adlar\u0131na ald\u0131klar\u0131 at\u0131l\u0131mlar, geli\u015fmi\u015f Bat\u0131 toplumlar\u0131nda de\u011fil, yine Do\u011fu toplumlar\u0131nda olu\u015fmu\u015ftur: Sovyet Devrimi ve \u00c7in Devrimi.<\/p>\n

Kald\u0131 ki Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n dura\u011fan ve gelece\u011fe de\u011fil ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6n\u00fck oldu\u011fu tezi, bir 19. y\u00fczy\u0131l mitidir. Kapitalizmin Avrupa\u2019da hakim sistem olarak kendini kabul ettirdi\u011fi, d\u00fcnyan\u0131n kapitalist merkezler taraf\u0131ndan s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirildi\u011fi d\u00f6nemde, bu yap\u0131n\u0131n bir ihtiyac\u0131 olarak \u00fcretilen Avrupamerkezci tarih anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n t\u00fcrevidir. \u201cDo\u011fu toplumlar\u0131nda, verili toplumsal sistemi i\u00e7 dinamiklerle de\u011fi\u015ftirmenin olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131; de\u011fi\u015fikliklerin ancak, verili toplumsal sistemin etkile\u015fimde bulunmak zorunda kald\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f\/yabanc\u0131 toplumsal sistemlerin etkisiyle olabilece\u011fi\u201d anlay\u0131\u015f\u0131, bize bu tezin kayna\u011f\u0131 i\u00e7in bir ip ucu da sa\u011fl\u0131yor. Bu d\u0131\u015f\/yabanc\u0131 etken kapitalist s\u00f6m\u00fcrgecilerdir, onlar bu dura\u011fan toplumlar\u0131 uygar d\u00fcnyaya ba\u011flamaktad\u0131rlar. Bu tez s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi ve emperyalizmi olumlamak, kabul ettirmek i\u00e7in \u00fcretilmi\u015ftir ve de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de etkisini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n

Madalyonun di\u011fer taraf\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da, son y\u00fczy\u0131llarda, bu teze destek sa\u011flayacak bir yap\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Osmanl\u0131 tarihinden de \u00e7ok iyi bildi\u011fimiz gibi, \u00f6zellikle 17-18. y\u00fczy\u0131llardan sonra, kapitalist sisteme ge\u00e7en Bat\u0131 toplumlar\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131n ve geli\u015fmenin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenirken, Do\u011fu toplumlar\u0131 bir dura\u011fanl\u0131k ve giderek \u00e7\u00fcr\u00fcme d\u00f6nemine girmi\u015flerdir. Samir Amin Avrupamerkezcilik<\/em> adl\u0131 eserinde bu geli\u015fmenin nedenlerini uzun uzun inceliyor ve \u015fu sonuca var\u0131yor:<\/p>\n

\u201cSistemin (hara\u00e7l\u0131 tarz\u0131n-EH) merkezinde, yani \u00fcretim ili\u015fkilerinin daha yerle\u015fik oldu\u011fu yerde, bu ili\u015fkilerce y\u00f6nlendirilen \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin y\u00fckseli\u015fi sistemin b\u00fct\u00fcn\u00fcnde tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131rken, sistemin \u00e7evresinde, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin yeterince geli\u015fmemi\u015f olmas\u0131 ona daha b\u00fcy\u00fck bir esneklik kazand\u0131rmakta, bu da erken bir devrimin g\u00fcndeme gelmesini a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.\u201d (6)<\/p>\n

Yani Avrupa\u2019n\u0131n avantaj\u0131, gerili\u011findedir. Avrupa feodalizmi, Do\u011fu feodalizmine g\u00f6re daha ilkel, tamamlanmam\u0131\u015f ve \u00e7evreseldir. Fakat bu dezavantajlar, ileride avantaja d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Do\u011fu\u2019nun ilerili\u011fi, yani avantaj\u0131 ise s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde bir dezavantaja d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Tarihe e\u015fitsiz geli\u015fim yasas\u0131n\u0131n mant\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Avrupamerkezcilerin \u201cBat\u0131\u2019n\u0131n ebedi ilerili\u011fi, Do\u011fu\u2019nun ebedi gerili\u011fi ve dura\u011fanl\u0131\u011f\u0131\u201d iddias\u0131 dayanaks\u0131z kalmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bat\u0131l\u0131 ideologlar 3-4 y\u00fczy\u0131ll\u0131k bir durumu b\u00fct\u00fcn bir tarihe yay\u0131yorlar. Oysa b\u00fct\u00fcn bir Orta\u00e7a\u011f boyunca (Antik \u00e7a\u011f\u0131 da katabiliriz) uygarl\u0131\u011f\u0131n, ilerili\u011fin, felsefenin, bilimin, sanat\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u015fimdi Do\u011fu denilen toplumlar taraf\u0131ndan yap\u0131l\u0131yordu ve bu bir tart\u0131\u015fma konusu de\u011fildi.<\/p>\n

Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc toparlarsak: eski Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n tarihi, hem k\u00f6kl\u00fc uygarl\u0131klar\u0131n hem de say\u0131s\u0131z devrimci at\u0131l\u0131mlar\u0131n tarihidir. Ve bu dinamik tarih, son derece zengin bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fcnya yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Hem y\u00f6neten aristokrat s\u0131n\u0131flar\u0131n hem de ezilen kitlelerin binlerce y\u0131lda birikmi\u015f zengin bir edebiyat, sanat, siyaset, felsefe ve bilim k\u00fclliyat\u0131 olu\u015fmu\u015ftur. Bu k\u00fclliyat, Bat\u0131-merkezli bir g\u00f6zle de\u011fil, bir \u201cd\u00fcnyal\u0131\u201d g\u00f6z\u00fcyle incelendi\u011finde, felsefenin ve siyaset biliminin oldu\u011fu kadar, \u00fctopya listelerimizin de kabaraca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Baz\u0131 ip u\u00e7lar\u0131na dikkat \u00e7ekerek yaz\u0131m\u0131z\u0131 sonland\u0131ral\u0131m.<\/p>\n

Eski Do\u011fu\u2019da siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011fi
\n<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Eski Do\u011fu toplumlar\u0131nda \u00fctopyan\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusuna haz\u0131rl\u0131k i\u00e7in, bu toplumlardaki siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce k\u00fclliyat\u0131na g\u00f6z atmak gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce ve siyaset bilimi, \u00fctopyan\u0131n kozas\u0131d\u0131r. \u0130kincisi ayn\u0131 gerek\u00e7elerle Do\u011fu\u2019da siyasal d\u00fc\u015f\u00fcncenin de olmad\u0131\u011f\u0131 iddia edilebilir. Dura\u011fanl\u0131\u011f\u0131n, de\u011fi\u015fmezli\u011fin, s\u00fcrekli istikrar\u0131n hakim oldu\u011fu, tek \u00f6zne olarak h\u00fck\u00fcmdar\u0131n bulundu\u011fu, s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin olmad\u0131\u011f\u0131 toplumlarda siyaset bilimi de ne aras\u0131n ki. Oysa eski Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihine g\u00f6z att\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, son derece zengin ve hacimli bir siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce k\u00fclliyat\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu k\u00fclliyat, hem hakim s\u0131n\u0131flar\u0131n ideologlu\u011funu yapan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin hem de bu s\u0131n\u0131flara kar\u015f\u0131 m\u00fccadele eden kesimlerin temsilcilerinin yazd\u0131klar\u0131n\u0131 kapsar.<\/p>\n

\u0130ki y\u0131l \u00f6nce Bilim ve \u00dctopya<\/em> dergisini \u00e7\u0131kar\u0131rken \u201cMakyavel\u2019in Ustalar\u0131\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir kapak dosyas\u0131 haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131k (7). \u00dc\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u00f6rne\u011fi dikkat \u00e7ekmi\u015ftik: \u00c7inli komutan Sun Tzu<\/strong>\u2019nun Sava\u015f Sanat\u0131<\/em> (M\u00d6 400 civar\u0131), Hintli vezir Kautilya<\/strong>\u2019n\u0131n Artha\u015fastra<\/em> (M\u00d6 300 civar\u0131), Sel\u00e7uklu veziri Nizam\u00fclm\u00fclk<\/strong>\u2019\u00fcn Siyasetname<\/em> (11. y\u00fczy\u0131l) adl\u0131 eserleri. Bunlar \u00fcnleri g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek ula\u015fan doruk eserlerdir. Hem ge\u00e7mi\u015f birikimleri toparlad\u0131klar\u0131 hem de gelecekte bir\u00e7ok eserle devam eden bir gelenek yaratt\u0131klar\u0131 biliniyor. Yine Antik \u00c7in\u2019de, bug\u00fcn \u201cdiktat\u00f6rl\u00fck ve militarizmin ilk ele\u015ftirmenlerinden biri\u201d olarak an\u0131lan Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs<\/strong>\u2019\u00fcn (M\u00d6 500 civar\u0131) \u00e7o\u011fu \u00f6\u011frencileri taraf\u0131ndan derlenen eserleri; onun yaratt\u0131\u011f\u0131 gelene\u011fi izleyen bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn \u00fcretti\u011fi eserler, i\u00e7erdikleri siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnceler a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelenmesi gereken son derece zengin kaynaklard\u0131r. Alman ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Harro von Senger\u2019in iki ciltlik Sava\u015f Hileleri-Strategemler<\/em> adl\u0131 eseri (8) \u00c7in gelene\u011findeki 36 sava\u015f hilesini (strategemler) tarihsel ve g\u00fcncel \u00f6yk\u00fcleriyle birlikte anlat\u0131r. Bu eser de \u00c7in\u2019in siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011fine ula\u015fmak i\u00e7in \u00e7ok zengin bir ba\u015fvuru kayna\u011f\u0131d\u0131r. Yine b\u00fcy\u00fck ve k\u00f6kl\u00fc bir uygarl\u0131k kayna\u011f\u0131 olan Antik Hint\u2019de siyaset bilimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelenecek say\u0131s\u0131z eser \u00fcretilmi\u015ftir.<\/p>\n

\u0130slamiyet d\u00f6nemine gelirsek, en ba\u015fta hareketin ilk \u00f6nderi Hz. Muhammed<\/strong>\u2019in Kuran<\/em>\u2019\u0131n\u0131 siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinin ba\u015fyap\u0131tlar\u0131ndan biri olarak de\u011ferlendirmek gerekir. Kuran<\/em>, on y\u0131llara yay\u0131lan yaz\u0131l\u0131\u015f s\u00fcreci g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, devrimci \u00f6nder Hz. Muhammed\u2019in ve ilk M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u201cideolojik m\u00fccadele organ\u0131\u201d olarak da nitelenebilir. \u0130slam\u2019\u0131n sonraki d\u00f6nemlerine gelirsek: W. Montgomary Watt \u0130slam\u2019da Siyasal D\u00fc\u015f\u00fcncenin Olu\u015fumu<\/em> adl\u0131 eserinde (9) \u0130slam tarihindeki siyaset teorisyenleri i\u00e7in bize bir anahtar liste sunar. \u0130\u00e7lerinde Farabi<\/strong>, \u0130bn Sina<\/strong>, Ebu Yusuf<\/strong>, el-Maturidi<\/strong>, el-Ba\u011fdadi<\/strong>, Gazzali<\/strong>, Tusi<\/strong> ve \u0130bn Haldun<\/strong>\u2019un \u00fcnl\u00fc eserlerinin de bulundu\u011fu bir \u00f6n listedir bu. Watt, bu listenin sadece Arap ve T\u00fcrk k\u00f6kenlileri kapsad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7ok eksik oldu\u011funu s\u00f6yler. Watt eserinde, \u0130ran siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce gelene\u011fini ayr\u0131 olarak inceler ve bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ile eserlerine vurgu yapar.\u00a0 Erwin Rosenthal ise Orta\u00e7a\u011f\u2019da \u0130slam Siyaset D\u00fc\u015f\u00fcncesi<\/em> adl\u0131 eserinde, yukardakilerin yan\u0131 s\u0131ra Maverdi<\/strong>, \u0130bn Cema\u2019a<\/strong>, \u0130bn Temiyye<\/strong>, \u0130bn Bacce<\/strong>, \u0130bn R\u00fc\u015fd<\/strong> ve Devvani<\/strong> adlar\u0131na vurgu yapar. Rosenthal, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n olgun d\u00f6nemine ait \u00fc\u00e7 eserin \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir: \u201cOsmanl\u0131 Devleti\u2019nin gerilemesi konusunda Ko\u00e7i Bey<\/strong>\u2019in 1630\u2019da yazd\u0131\u011f\u0131 eser; sultan\u0131n devlet i\u015fleri hususunda bilgi istemesi dolay\u0131s\u0131yla 1640\u2019ta ad\u0131 bilinmeyen bir yazarca yaz\u0131lan Nasihatname<\/em>; ve me\u015fhur tarih\u00e7i ve ya\u015fam \u00f6yk\u00fcc\u00fcs\u00fc Hac\u0131 Halife<\/strong>\u2019nin \u00f6nemli eseri Dusturu\u2019l Amel<\/em>.\u201d (10)<\/p>\n

Tabii, hakim sistem ile s\u00fcrekli \u00e7eli\u015fmi\u015f ve m\u00fccadele etmi\u015f Alevi gelene\u011finin \u00fcrettiklerini daha da \u00f6nem vererek incelemek gerekir. Son olarak, biraz da duygusal bi\u00e7imde ayr\u0131 olarak vurgulanmas\u0131n\u0131 istedi\u011fimiz \u015eeyh Bedreddin<\/strong>\u2019in Varida<\/em>t\u2019\u0131n\u0131 da belirtelim.<\/p>\n

Burada sadece, muazzam bir k\u00fclliyat\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015f \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne dikkat \u00e7ektik. 5 bin y\u0131ll\u0131k dinamik bir uygarl\u0131k damar\u0131, do\u011fal olarak m\u00fcthi\u015f bir birikime sahiptir. Siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnceye ili\u015fkin bu eserlerin \u00fctopik unsurlar ta\u015f\u0131mas\u0131 kuvvetle olas\u0131d\u0131r; \u015fimdiye kadar pek yap\u0131lmayan bu a\u00e7\u0131dan incelenmeleri ve de\u011ferlendirilmeleri gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc o d\u00f6nemlerde, felsefe ve bilim, siyaset ve \u00fctopya g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki gibi ayr\u0131\u015fmam\u0131\u015ft\u0131; dolay\u0131s\u0131yla bu inceleme, b\u00fcy\u00fck bir hazine i\u00e7indeki konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferli m\u00fccevherleri ayr\u0131\u015ft\u0131rmak anlam\u0131na gelecektir.<\/p>\n

Farabi\u2019nin \u201cErdemli Kent\u201di
\n<\/strong><\/p>\n

\"\"
Farabi<\/figcaption><\/figure>\n

Platon (Eflatun) \u00fczerine yorumlar\u0131yla da tan\u0131nan \u00fcnl\u00fc filozof Farabi (870-950) siyaset \u00fczerine iki eser yazm\u0131\u015ft\u0131r: Kit\u00e2b \u00c2r\u00e2\u2019 Ehl el-Med\u00eenet el-F\u00e2z\u0131la<\/em> (Erdemli \u015eehir Halk\u0131n\u0131n San\u0131lar\u0131) ve Kit\u00e2b es-Siy\u00e2set el-Medenniye<\/em> (Medeni Siyaset). Geni\u015f \u00e7evrelerce ilk \u00fctopya olarak da de\u011ferlendirilen Platon\u2019un Devlet<\/em> adl\u0131 eseri, Farabi i\u00e7in esin kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur. D\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u201cErdemli Kent\u201di uzun uzun anlatan Farabi\u2019nin bu eserleri konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelenmeye de\u011fer. Hilmi Ziya \u00dclken \u0130slam Felsefesi<\/em> adl\u0131 eserinde Farabi\u2019nin d\u00fc\u015f\u00fcncelerine ili\u015fkin \u015fu de\u011ferlendirmede bulunur:<\/p>\n

\u201cSiyasette Farab\u00ee Efl\u00e2tun\u2019un yolunu tutar. Efl\u00e2tun\u2019un \u2018Devlet\u2019 diyalogunu ba\u015fka diyaloglariyle tamamlar ve \u0130sl\u00e2m inanc\u0131 ile uzla\u015ft\u0131r\u0131r. Farab\u00ee siyasette bir nevi utopiste<\/strong>\u2019dir. Fakat onun utopie<\/strong>\u2019sini Thomas Morus\u2019e ve Campanella\u2019ya benzetmemelidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc utopique toplumun yan\u0131nda filozof ger\u00e7ek toplumu da kabul eder. Ayr\u0131ca o humaniste\u2019dir. Onun yetkin devleti b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131 ku\u015fatan bir d\u00fcnya devletidir. Metafizik ve psikolojik insanl\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ayni zamanda siyasette prensip vazifesini g\u00f6r\u00fcr. Farab\u00ee buradan dayand\u0131\u011f\u0131 Yunan filozoflar\u0131n\u0131 a\u015far (\u015eu kadar ki, Zenon\u2019da da d\u00fcnya hem\u015fehrili\u011fi=cosmopolitisme fikri vard\u0131r). Bu ilerlemenin sebebini eskilerin site toplumu yerine \u0130sl\u00e2m\u0131n \u00fcniversel toplumunda aramal\u0131d\u0131r.\u201d (11)<\/p>\n

Selahattin Hilav da Platon\u2019un Devlet<\/em> adl\u0131 eserine yazd\u0131\u011f\u0131 \u00d6ns\u00f6z\u2019de Farabi\u2019nin s\u00f6z konusu eserlerine de\u011finerek benzer bir de\u011ferlendirme yap\u0131yor:<\/p>\n

\u201cF\u00e2r\u00e2bi, Aristoteles\u2019in de etkisinde kalmakla birlikte, devlet felsefesinde, genellikle, Platon\u2019u izler. \u0130slam filozofunun amac\u0131, Devlet<\/em>\u2019teki g\u00f6r\u00fc\u015fleri, M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k\u2019\u0131n temel ilkeleriyle uzla\u015ft\u0131rmakt\u0131r. Toplumun kurulmas\u0131, s\u0131n\u0131flar\u0131n ve z\u00fcmrelerin \u00f6zel g\u00f6revleri, ideal devletin g\u00f6revi, uyum ve yard\u0131mla\u015fma, toplum i\u00e7inde insan\u0131n mutlu hayat\u0131, belli bir d\u00fczene uyma ve buyruk alt\u0131nda bulunma, y\u00f6neticinin (kral\u0131n) \u00f6zellikleri ve yeti\u015fme tarz\u0131, k\u00f6t\u00fc devlet ve erdemli devlet aras\u0131ndaki farklar konusunda, Platon\u2019un F\u00e2r\u00e2bi \u00fczerinde kesin bir etki yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. F\u00e2r\u00e2bi\u2019nin, ger\u00e7ek toplumu g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutan bir \u00fctopya kurdu\u011funu ve \u00fcstelik \u015fehir-devlet s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fan geni\u015f kapsaml\u0131 insanc\u0131l bir ideal devlet tasarlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz.\u201d (12)<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u00f6nde gelen iki felsefecimiz de Farabi\u2019nin s\u00f6z konusu fikirlerinin bir \u00fctopya say\u0131labilece\u011fini ve Platon\u2019un Devlet<\/em>\u2019ini a\u015fan bir kapsay\u0131c\u0131l\u0131\u011fa sahip oldu\u011funu vurguluyorlar. Par\u015f\u00f6men<\/em> dergisinin G\u00fcz 2001 tarihli say\u0131s\u0131nda Do\u011fu \u00fctopyalar\u0131 konusunu tart\u0131\u015fan B\u00fclent Somay ve Ahmet Saik Ak\u00e7ay da Farabi\u2019nin eserinin \u201c\u00fctopya\u201d olarak de\u011ferlendirilebilece\u011fi \u00fczerinde hemfikirdirler. B\u00fclent Somay, \u00fctopyac\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan Orta\u00e7a\u011f H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 ile M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak, M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131n \u00fctopyaya daha a\u00e7\u0131k oldu\u011funu iddia eder:<\/p>\n

\u201c\u00dctopya tasarl\u0131yorsan, kilise \u00f6rg\u00fctlenmesine alternatif bir \u00f6rg\u00fctlenme tasarl\u0131yor olmal\u0131s\u0131n. Buna izin verilemezdi bir. \u0130kincisi \u00fctopyan\u0131n bir di\u011fer anlam\u0131 yery\u00fcz\u00fc cennetidir. Halbuki H\u0131ristiyanl\u0131kta \u00e7ok net bir cennet tan\u0131m\u0131 var. Buna alternatif bir yery\u00fcz\u00fc cenneti tasarlaman m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Dolay\u0131s\u0131yla Ortodoks H\u0131ristiyanl\u0131k d\u00f6nemi, yani Orta\u00e7a\u011f, \u00fctopyaya izin vermez. Oysa M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k \u00fctopyaya izin verebilir. M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131kta \u00fctopya \u00e7ok b\u00fcy\u00fck yer tutmayacak tarih i\u00e7inde. Ama M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k bunun \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mez, \u00e7\u00fcnk\u00fc M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131n \u00e7ok detayl\u0131 bir cennet tasar\u0131m\u0131 yoktur. M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131n \u00e7ok detayl\u0131 cehennem tasar\u0131m\u0131 da yoktur. M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k daha ziyade bu d\u00fcnyayla ilgili, bu d\u00fcnyadaki kurallarla ilgili bir din oldu\u011fu i\u00e7in bize tasarlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fctopyan\u0131n din d\u0131\u015f\u0131, sek\u00fcler olmas\u0131 zorunlulu\u011funu getirmez. (…) Dolay\u0131s\u0131yla son derece d\u00fcnyev\u00ee bir yan\u0131 var. D\u00fcnyev\u00ee oldu\u011fu i\u00e7in de \u00fctopyaya kar\u015f\u0131 de\u011fil. Tabii kalk\u0131p Kuran\u2019daki ya\u015fam tarz\u0131na kar\u015f\u0131 alternatif bir ya\u015fam tarz\u0131 \u00e7izmeye kalkarsan o zaman sana \u2018dinsiz\u2019 der, engel olmaya kalkar, ama \u00f6nden yolunu kesmez. Halbuki H\u0131ristiyanl\u0131k daha ba\u015ftan yolunu kesiyor.\u201d (13)<\/p>\n

Do\u011fu\u2019nun kendine has bir \u00fctopyas\u0131 oldu\u011funu, daha \u00e7ok bireyin \u00fctopyas\u0131 olarak yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 savlayan Ahmet Sait Ak\u00e7ay da, Farabi\u2019nin ad\u0131 ge\u00e7en eserleri ile \u0130bn Bacce\u2019nin Tedbir\u2019\u00fcl Mutevahhid<\/em> (Tek Kalan\u0131n Y\u00f6netimi) adl\u0131 eserini farkl\u0131 bir yere koyar. (14)<\/p>\n

Sembolik \u00f6yk\u00fcler<\/strong><\/p>\n

Konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir di\u011fer \u00f6nemli k\u00fclliyat da eski Do\u011fu ve \u00f6zellikle \u0130slam felsefesindeki sembolik \u00f6yk\u00fclerdir. En \u00fcnl\u00fcleri \u0130bni Sina<\/strong>\u2019n\u0131n Ris\u00e2le-i Hayy ibn<\/em> Yakz\u00e2n<\/em>\u2019\u0131, yine \u0130bni Sina<\/strong>\u2019n\u0131n Ris\u00e2letu\u2019t-Tayr<\/em>\u2019\u0131 (Ku\u015flar\u0131n \u00d6yk\u00fcs\u00fc), S\u00fchreverdi<\/strong>\u2019nin K\u0131ssatu\u2019l Gurbetu\u2019l Garbiyye<\/em>\u2019si (Ruhun Yolculu\u011fu), \u0130bn Tufeyl<\/strong>\u2019in Hayy ibn Yakz\u00e2n<\/em>\u2019\u0131, Gazzal\u00ee<\/strong>\u2019nin Ris\u00e2letu\u2019t-Tuy\u00fbr<\/em>\u2019u ve Necm-i R\u00e2z\u00ee<\/strong>\u2019nin Ris\u00e2letu\u2019t-Tuy\u00fbr<\/em>\u2019u, \u0130bn Bacce<\/strong>\u2019nin Tedbir\u2019ul Mutevahhid<\/em>\u2019i ve \u0130bn\u00fc\u2019n-Nefis<\/strong>\u2019in er-Risalet\u00fc\u2019l K\u00e2miliye<\/em>\u2019sidir. Ayr\u0131ca bu eserlerin ba\u015fka d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015f bir\u00e7ok yorumu bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u00d6zellikle \u0130bn Tufeyl\u2019in (1106-1186) adasal roman t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ilk \u00f6rne\u011fi olarak nitelenen Hayy ibn Yakz\u00e2n<\/em> adl\u0131 eserinin Bat\u0131 yaz\u0131n\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkiledi\u011fi s\u00f6ylenir. Hilmi Ziya \u00dclken \u0130slam Felsefesi<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda, \u0130bn Tufeyl\u2019in Bat\u0131\u2019daki etkisine ili\u015fkin \u015f\u00f6yle yazar: \u201cBat\u0131da tesiri \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oldu. Onun bir\u00e7ok taklitleri yaz\u0131ld\u0131. En tan\u0131nm\u0131\u015flar\u0131 aras\u0131nda \u00e7a\u011fda\u015f felsefeyi a\u00e7anlardan Francis Bacon\u2019un Atlantis adl\u0131 felsefi roman\u0131n\u0131 zikretmelidir.\u201d (15) Bilindi\u011fi gibi Bacon\u2019\u0131n Yeni Atlantis<\/em> adl\u0131 eseri, Thomas Morus\u2019un Utopia<\/em>\u2019s\u0131 ve Campanella\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f \u00dclkesi<\/em> ile birlikte klasik Bat\u0131 \u00fctopyalar\u0131n en \u00fcnl\u00fclerindendir. \u0130bn Tufeyl\u2019in eserinin, Rousseau\u2019nun Emil<\/em>\u2019ine, Thomas Morus\u2019un Utopia<\/em>\u2019s\u0131na ve Daniel Dafoe\u2019nun Robinson<\/em> Crusoe<\/em>\u2019suna esin kayna\u011f\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyen ki\u015fi \u00e7oktur (16). Ahmet Sait Ak\u00e7ay da, bu sembolik \u00f6yk\u00fclerin hepsinin Do\u011fu \u00fctopyalar\u0131 \u00f6rnekleri oldu\u011funu belirtir.<\/p>\n

Bu eserlerin (17) ve tabii Binbir Gece Masallar\u0131<\/em> ile di\u011fer anonim Do\u011fu \u00f6yk\u00fclerinin, Hint masallar\u0131n\u0131n ve say\u0131s\u0131z efsane ve destan\u0131n konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelenmesi gerekir.<\/p>\n

Ve di\u011ferleri…<\/strong><\/p>\n

Daha pek \u00e7ok ip ucu say\u0131labilir. \u00dc\u00e7 b\u00fcy\u00fck din Ortado\u011fu\u2019dan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu dinlerin kitaplar\u0131ndaki cennet tasvirleri konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelenebilir. Hasan Ayd\u0131n bu say\u0131m\u0131zda Kuran<\/em>\u2019\u0131n cennet tasvirini irdeliyor. \u00d6te yandan Hikmet K\u0131v\u0131lc\u0131ml\u0131\u2019n\u0131n Tarih Tezi I\u015f\u0131\u011f\u0131nda Allah, Peygamber ve Kitap<\/em> adl\u0131 eseri (18), Hz. Muhammed\u2019e ve eseri Kuran<\/em>\u2019a ili\u015fkin \u00e7ok ilgin\u00e7 ve farkl\u0131 yorumlar getiriyor. Bu yorumlardan yola \u00e7\u0131karak yap\u0131lacak bir inceleme konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a verimli olabilir. 13. y\u00fczy\u0131l Anadolusu ve bu d\u00f6nemde ya\u015fayan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ortaya \u00fctopik fikirler atm\u0131\u015flar, baz\u0131 pratikler de geli\u015ftirmi\u015flerdir. Yine elinizdeki say\u0131da \u00d6mer Tuncer, bu ilgin\u00e7 ve verimli d\u00f6nemin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na bir giri\u015f yap\u0131yor. Halk Edebiyat\u0131m\u0131z \u00fctopik unsurlarla doludur. Hemen akl\u0131m\u0131za \u201cYarin yana\u011f\u0131ndan gayr\u0131 her \u015fey ortak olmal\u0131\u201d ve \u201cg\u00fcl\u00fc g\u00fcl ile tartmak\u201d dizeleri geliyor. Marx bu dizelerden haberdar olsayd\u0131, san\u0131r\u0131m Manifesto<\/em>\u2019nun ba\u015f\u0131na koyard\u0131. Do\u011fu tarihindeki b\u00fcy\u00fck halk ayaklanmalar\u0131 ve onlar\u0131n ayn\u0131 zamanda birer d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olan liderlerinin yazd\u0131klar\u0131 \u00fctopik d\u00fc\u015f\u00fcncenin unsurlar\u0131 olarak de\u011ferlendirilebilir. Dosyam\u0131zda yer alan, Nedim G\u00fcrsel\u2019in, Alman k\u00f6yl\u00fc ayaklanmas\u0131n\u0131n lideri Thomas M\u00fcnzer ile \u015eeyh Bedreddin\u2019i kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran makalesi bu konuya bir giri\u015f niteli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Eski \u00c7in ve Hint metinleri de bu a\u00e7\u0131dan g\u00f6zden ge\u00e7irilmelidir.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131 eski Do\u011fu\u2019nun tarihi \u00fctopik d\u00fc\u015f\u00fcnce ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece zengin unsurlar ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Yeter ki bu g\u00f6zle bakmay\u0131 becerebilelim. Do\u011fu\u2019da \u00fctopya bulamayanlar, \u00fctopya kavramlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmelidirler. Bizce eski Do\u011fu metinleri \u00fctopya kaynamaktad\u0131r. Bilim ve Gelecek<\/em>\u2019in \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki say\u0131lar\u0131nda bu metinleri tek tek ele al\u0131p incelemeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Elinizdeki dosya bir kap\u0131y\u0131 aralamakta ve konunun uzmanlar\u0131na bir davet yapmaktad\u0131r.<\/p>\n

D\u00fcnyal\u0131 olmak…<\/strong><\/p>\n

\u0130nsanl\u0131k g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u201cd\u00fcnyal\u0131\u201d olabilmenin e\u015fi\u011fine geldi. Tabii ki emperyalist k\u00fcreselle\u015fmeyi kastetmiyoruz; tam tersine, d\u00fcnyal\u0131 olabilmenin \u00f6n\u00fcndeki en b\u00fcy\u00fck engeldir kapitalistlerin k\u00fcreselle\u015fmesi. Bizim kastetti\u011fimiz eme\u011fin d\u00fcnyas\u0131d\u0131r. Ancak s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc ve her t\u00fcrden e\u015fitsizli\u011fi a\u015fan bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ve onun prati\u011fi, insanl\u0131\u011f\u0131n farkl\u0131 co\u011frafyalarda ve farkl\u0131 d\u00f6nemlerde olu\u015fturdu\u011fu birikimleri bir potada eritebilir, dam\u0131tabilir, sentezini olu\u015fturabilir ve ger\u00e7ek bir d\u00fcnya uygarl\u0131\u011f\u0131na ula\u015fabilir. Bu pratik i\u00e7inde olu\u015facak bilim, sanat, felsefe, siyaset ve \u00fctopya kavramlar\u0131 \u00e7ok \u00e7e\u015fitli renklerin bir c\u00fcmb\u00fc\u015f\u00fc olacakt\u0131r. Bu c\u00fcmb\u00fc\u015f toplumuna, \u201cda tong\u201da, ger\u00e7ek yery\u00fcz\u00fc \u201ccennet\u201dine, \u201cErdemli Kent\u201de, \u201cg\u00fcl\u00fcn g\u00fcl ile tart\u0131ld\u0131\u011f\u0131 toplum\u201da, \u201cyarin yana\u011f\u0131ndan gayr\u0131 her \u015feyin ortak oldu\u011fu toplum\u201da, \u201cUtopia\u201dya, \u201cG\u00fcne\u015f \u00dclkesi\u201dne, \u201cYar\u0131n\u201da, \u201cEkotopya\u201dya, \u201ckom\u00fcnizm\u201de ula\u015facakt\u0131r insanl\u0131k. Bu bir \u00fctopya de\u011fil; insanl\u0131\u011f\u0131n gelece\u011fi…<\/p>\n

Dipnotlar<\/b><\/p>\n

1) \u00dcnsal \u00d6zkay, Y\u0131kanmak \u0130stemeyen \u00c7ocuklar Olal\u0131m, YKY, 4. bask\u0131, Nisan 2001, s.234.
\n2) A.g.e., s.233.
\n3) A.g.e., s.231.
\n4) Aktaran Harro von Senger, Sava\u015f Hileleri-Strategemler II, \u00c7ev.: Mekin \u00d6zbalta, Anahtar Kitaplar, Kas\u0131m 2003, s.17.
\n5) Dr. Wolfram Eberhard, \u00c7in Tarihi, TTK Yay\u0131nlar\u0131, 3. bask\u0131, \u0130stanbul 1995.
\n6) Samir Amin, Avrupamerkezcilik, \u00c7ev.: Mehmet Sert, Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, Temmuz 1993, s.180.
\n7) Bilim ve \u00dctopya, Nisan 2002, Say\u0131: 94.
\n8) Harro von Senger\u2019in \u201cSava\u015f Hileleri-Strategemler\u201d adl\u0131 eserinde ge\u00e7en 36 strategemin ilk 27\u2019si Anahtar Kitaplar taraf\u0131ndan iki cilt halinde bas\u0131ld\u0131. Son 9 strategemi i\u00e7eren \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc cilt yak\u0131nda ayn\u0131 yay\u0131nevinden bas\u0131lacak.
\n9) W. Montgomary Watt, \u0130slam\u2019da Siyasal D\u00fc\u015f\u00fcncenin Olu\u015fumu, \u00c7ev.: Ulvi Murat K\u0131lavuz, Birey Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, Kas\u0131m 2001, s.159.
\n10) Erwin I. J. Rosenthal, Orta\u00e7a\u011f\u2019da \u0130slam Siyaset D\u00fc\u015f\u00fcncesi, \u00c7ev.: Ali \u00c7aksu, \u0130z Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul 1996, s.326.
\n11) Hilmi Ziya \u00dclken, \u0130slam Felsefesi, \u00dclken Yay\u0131nlar\u0131, Aral\u0131k 1983, s.63.
\n12) Platon, Devlet, Selahattin Hilav\u2019\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fc, \u00c7ev.: H\u00fcseyin Demirhan, Sosyal Yay\u0131nlar, 2002, s.13.
\n13) Par\u015f\u00f6men dergisi, B\u00fclent Somay ile Edebiyat ve \u00dctopya \u00dczerine, G\u00fcz 2001, Cilt: 2, Say\u0131: 3, s.5.
\n14) A.g.e., s.39.
\n15) Hilmi Ziya \u00dclken, \u0130slam Felsefesi, \u00dclken Yay\u0131nlar\u0131, Aral\u0131k 1983, s.216.
\n16) \u0130bn Tufeyl, Ruhun Uyan\u0131\u015f\u0131, N. Ahmet \u00d6zalp\u2019\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fc, \u0130nsan Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1985, s.18.
\n17) Ara\u015ft\u0131rmak isteyenler i\u00e7in \u015fu kitaplar\u0131 \u00f6nerebiliriz: \u201c\u0130slam Felsefesinde Sembolik Hikayeler, \u0130nsan Yay\u0131nlar\u0131, Ocak 2003. \u201cRuhun Uyan\u0131\u015f\u0131-Hayy \u0130bn Yakzan\u201d, \u0130bn Tufeyl-\u0130bn Sina, \u0130nsan Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2002. \u201cHay bin yakzan\u201d, YKY.
\n18) Dr. Hikmet K\u0131v\u0131lc\u0131ml\u0131, Allah-Peygamber-Kitap, Bumerang Yay\u0131nevi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Eski Do\u011fu toplumlar\u0131n\u0131n tarihi, hem k\u00f6kl\u00fc uygarl\u0131klar\u0131n hem de say\u0131s\u0131z devrimci at\u0131l\u0131mlar\u0131n tarihidir. Ve bu dinamik tarih, son derece zengin bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fcnya yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Hem y\u00f6neten aristokrat s\u0131n\u0131flar\u0131n hem de ezilen kitlelerin binlerce y\u0131lda birikmi\u015f zengin bir edebiyat, sanat, siyaset, felsefe ve bilim k\u00fclliyat\u0131 olu\u015fmu\u015ftur. Bu k\u00fclliyat, Bat\u0131-merkezli bir g\u00f6zle de\u011fil, bir \u201cd\u00fcnyal\u0131\u201d g\u00f6z\u00fcyle incelendi\u011finde, […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":20312,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[43,221,222],"tags":[594,584,414,729,587,536,593,583],"class_list":["post-9144","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-5-sayi","category-felsefe","category-tarih","tag-campanella","tag-dogu","tag-farabi","tag-felsefe-tarihi","tag-platon","tag-siyaset","tag-thomas-more","tag-utopya"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t