{"id":9403,"date":"2009-07-01T00:37:25","date_gmt":"2009-06-30T21:37:25","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=9403"},"modified":"2017-07-18T10:03:17","modified_gmt":"2017-07-18T07:03:17","slug":"bilincin-evrimi-ve-noral-darwincilik-bilincimizin-ne-kadar-bilincindeyiz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2009\/07\/01\/bilincin-evrimi-ve-noral-darwincilik-bilincimizin-ne-kadar-bilincindeyiz","title":{"rendered":"Bilincin evrimi ve N\u00f6ral Darwincilik Bilincimizin ne kadar bilincindeyiz?"},"content":{"rendered":"

S\u0131cak bir oca\u011fa dokununca parmaklar\u0131n\u0131z\u0131 hemen geri \u00e7ekersiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc ac\u0131n\u0131n bilincine varm\u0131\u015fs\u0131n\u0131zd\u0131r. Buradaki sorun \u015fu: Parma\u011f\u0131n\u0131z\u0131 geri \u00e7ekmenize sebep olan \u015fey bilin\u00e7 de\u011fil. Burada bir dizi refleks i\u015flemektedir. Bilin\u00e7, dersinizi alman\u0131z\u0131 sa\u011flayan \u015feydir. Bir daha s\u0131cak bir oca\u011fa dokunmazs\u0131n\u0131z. Bilin\u00e7 bir varl\u0131k de\u011fil, bir s\u00fcre\u00e7tir. Hayvanlarda da bilin\u00e7 var, ama insanlardaki daha \u00fcst d\u00fczeyde bir bilin\u00e7. Dahas\u0131, yapay bilin\u00e7 olu\u015fturma konusunda da ad\u0131mlar atmaya ba\u015flad\u0131k. <\/em><\/p>\n

Gerald Edelman ile s\u00f6yle\u015fi<\/strong><\/p>\n

\u00c7eviren: Deniz Gedizlio\u011flu<\/strong><\/p>\n

Sunu\u015f<\/strong><\/p>\n

(Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc biyolog Gerald Edelman ile yap\u0131lan s\u00f6yle\u015fi, Discover<\/em> dergisinin sitesinde 16 Ocak 2009 tarihinde yay\u0131nland\u0131. Dergi edit\u00f6rlerinden Susan Kruglinski taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen s\u00f6yle\u015fiyi arkada\u015f\u0131m\u0131z Deniz Gedizlio\u011flu T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirdi. Ba\u015fl\u0131\u011f\u0131, araba\u015fl\u0131klar\u0131 ve spotu biz koyduk.)<\/p>\n

Bilimde en derin sorulardan bir tanesi, ayn\u0131 zamanda en az somut olan\u0131d\u0131r. Hisli olmak ne anlama gelir? \u0130nsan\u0131n \u00f6z\u00fc nedir? Tart\u0131\u015f\u0131lan hususlar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fclmesi g\u00fc\u00e7le\u015ftik\u00e7e \u00e7o\u011fu ara\u015ft\u0131rmac\u0131 duraksar, ancak Gerald Edelman teredd\u00fct etmeksizin konunun tam i\u00e7ine dal\u0131yor.<\/p>\n

Bir fizik\u00e7i ve antikorlar\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturdu\u011fu i\u00e7in 1972 y\u0131l\u0131nda Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc alm\u0131\u015f bir h\u00fccre biyolo\u011fu olan Edelman\u2019\u0131n \u015fimdiki g\u00f6zdesi insan bilincinin esrar\u0131. Edelman\u2019\u0131n zihin kuram\u0131nda, bilin\u00e7 biyolojik bir olgu olarak ele al\u0131n\u0131yor ve beynin do\u011fal se\u00e7ilime benzer bir s\u00fcre\u00e7ten ge\u00e7erek geli\u015fti\u011fi ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. N\u00f6ronlar bebeklikte \u00e7o\u011falarak birbirleriyle ba\u011f kurar, daha sonra deneyim ile kullan\u0131\u015fl\u0131 olan ve olmayanlar birbirinden ayr\u0131larak yeti\u015fkin beyni \u00e7evreyle uyumlu h\u00e2le gelir.<\/p>\n

Edelman bu modeli ilk defa 1977 y\u0131l\u0131nda, Z\u00fcrih havaalan\u0131nda beklerken zaman \u00f6ld\u00fcrmek i\u00e7in k\u00e2\u011f\u0131da d\u00f6km\u00fc\u015f. O zamandan bu yana ise bu konuda tam sekiz kitap yazm\u0131\u015f. (Bunlardan sonuncusu i\u00e7in bkz: Second Nature: Brain Science and Human Knowledge<\/em><\/a>) Edelman San Diego\u2019daki Scripps Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde n\u00f6robiyolojinin ba\u015f\u0131. Ayr\u0131ca La Jolla – California\u2019daki N\u00f6robilimler Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn kurucusu ve y\u00f6neticisi.<\/p>\n

Discover<\/em> dergisi edit\u00f6rlerinden Susan Kruglinski ile ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi s\u00f6yle\u015fide Edelman, daha \u00f6nce girilmemi\u015f bir b\u00f6lgede derinlere inerek bilincin evrimini, haf\u0131zan\u0131n anlat\u0131m g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve insan zihnini taklit eden bir yapay bilin\u00e7 olu\u015fturma hedefini a\u00e7\u0131kl\u0131yor.<\/p>\n

\u00a0<\/strong>Bilin\u00e7 asla tekrarlamaz<\/em><\/strong><\/p>\n

Bu y\u0131l T\u00fcrlerin K\u00f6keni<\/em>\u2019nin 150. y\u0131l\u0131 kutlan\u0131yor ve pek \u00e7ok insan Charles Darwin\u2019in fikirlerinin modern yorumlar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yor. Sizin de kendinize ait, \u201cN\u00f6ral Darwincilik\u201d dedi\u011finiz bir yorumunuz var. Bu nedir?<\/strong><\/p>\n

\"\"
Gerals Edelman<\/figcaption><\/figure>\n

Pek \u00e7ok bili\u015fsel psikolog beyni bir bilgisayar gibi g\u00f6r\u00fcr. Fakat her beyin, hem \u00e7evresinden hem de d\u00fcnyayla ili\u015fkisinden \u00f6t\u00fcr\u00fc kesinlikle kendine \u00f6zg\u00fcd\u00fcr. Beynimiz kendi bireysel ge\u00e7mi\u015fine ba\u011fl\u0131 olarak geli\u015fir. Beynimizde olup bitenler ve ya\u015fam boyunca s\u00fcregelen bilin\u00e7 asla tekrarlamaz; tek yumurta ikizlerinde dahi bu b\u00f6yledir. T\u00fcm evren tarihinde beynimiz tektir. N\u00f6ral Darwincilik ise bu engin \u00e7e\u015fitlili\u011fi biyokimyadan tutun da davran\u0131\u015f\u0131n anatomisine kadar her d\u00fczeyde incelemektedir.<\/p>\n

Peki bu anlatt\u0131klar\u0131n\u0131z Darwin\u2019in do\u011fal se\u00e7ilim ilkesiyle nas\u0131l ba\u011flan\u0131yor?<\/strong><\/p>\n

E\u011fer muazzam bir hayvan n\u00fcfusu varsa ve her biri bir di\u011ferinden farkl\u0131ysa rekabet durumunda baz\u0131 farkl\u0131l\u0131klar di\u011ferlerinden daha kullan\u0131\u015fl\u0131 olacakt\u0131r. Bu farkl\u0131l\u0131klara sahip canl\u0131lar do\u011fal se\u00e7ilimde \u00f6ne \u00e7\u0131kacak ve genleri genel n\u00fcfus i\u00e7inde daha y\u00fcksek bir orana sahip olacakt\u0131r. Benzer bir s\u00fcre\u00e7 beynimizde de ya\u015fan\u0131r. Beyin embriyodan ba\u015flayarak bi\u00e7imlenirken, beraber olu\u015fan n\u00f6ronlar birbirleriyle ba\u011flant\u0131 kurar. Her birey i\u00e7in, beyin i\u00e7inde n\u00f6rondan n\u00f6rona kurulan mikroba\u011flant\u0131lar, bu olu\u015fumu tetikleyen \u00e7evresel fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131d\u0131r. Beynimizdeki s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 \u00e7e\u015fitlilik asl\u0131nda \u00e7evremizdeki s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 \u00e7e\u015fitlili\u011fe bir tepkidir. Rakamlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz zaman \u2013tek bir kortekste en az 30 milyar n\u00f6ron ve \u00e7ok daha fazla ba\u011flant\u0131- en \u00e7ok i\u015fe yarayan ba\u011flant\u0131lar\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in se\u00e7ici bir sistem kullanmam\u0131z gerekir. Ba\u011flant\u0131lar\u0131n ya da sinapslar\u0131n g\u00fcc\u00fc deneyime ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterebilir. De\u011fi\u015fken hayvanlardan ziyade, beyinde de\u011fi\u015fken mikrodevreler vard\u0131r.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla, az \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fimi tekrarl\u0131yorum: Beynimizde olup bitenler ve ya\u015fam boyunca s\u00fcregelen bilin\u00e7 asla tekrarlamaz.<\/p>\n

Bilin\u00e7 nedir ve nas\u0131l bir evrimsel avantaj sa\u011flar?<\/em><\/strong><\/p>\n

Bunun bilin\u00e7le ilgisini konu\u015fmadan \u00f6nce, bilinci nas\u0131l tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6\u011frenmek istiyorum. Bilim insanlar\u0131 bu konuda uzla\u015fmakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekiyorlar.<\/strong><\/p>\n

William James, b\u00fcy\u00fck bir psikolog ve filozof olarak, bilincin \u015fu \u00f6zelliklerini tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r: S\u00fcrekli bir s\u00fcre\u00e7tir ve fark\u0131ndal\u0131k i\u00e7erir. Derin, r\u00fcyas\u0131z bir uykuya dald\u0131\u011f\u0131n\u0131zda kaybetti\u011finiz ve uyand\u0131\u011f\u0131n\u0131zda geri kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131z bir \u015feydir. Son olarak, bilin\u00e7 dikkat yoluyla de\u011fi\u015fime u\u011frar, yani t\u00fcketici bir s\u00fcre\u00e7 de\u011fildir. Baz\u0131lar\u0131 bilin\u00e7 halinin nitelikli olarak hissedilmesinden s\u00f6z ederler (\u00c7.N: Bilincin bu vas\u0131fl\u0131 olma durumu \u201cqualia\u201d terimiyle tan\u0131mlan\u0131r). Bir yarasa olmak nas\u0131l bir histir? Ya da siz ya da ben olmak nas\u0131l bir \u015feydir? \u0130nsanlar\u0131n bitmez \u015fekilde \u00fczerinde tart\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 soru budur: \u201cS\u00fcngere benzeyen bir dizi n\u00f6ron ile kendin olarak d\u00fcnyay\u0131 deneyimleme s\u00fcreci nas\u0131l alg\u0131lanabilir?\u201d<\/p>\n

Bilincin evrimsel avantaj\u0131 nedir?<\/strong><\/p>\n

Evrimsel avantaj\u0131 olduk\u00e7a a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bilin\u00e7 size planlama kapasitesi sa\u011flar. Di\u015fi bir aslan\u0131n bir antilopa sald\u0131rmak \u00fczere oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Aslan \u00e7\u00f6melip av\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr. Av\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve h\u0131z\u0131na dair zihninde bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc olu\u015fturur ve bu s\u0131rada elbette \u00fczerine atlamay\u0131 planlamaktad\u0131r. Bir de elimde iki hayvan oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bir tanesi bilin\u00e7 dedi\u011fimiz \u015feye sahipken, di\u011feri yaln\u0131zca i\u015faretleri almaktad\u0131r. S\u00f6zgelimi, g\u00fcn batmak \u00fczeredir, birden r\u00fczg\u00e2r de\u011fi\u015fir ve ortaya bir kaplan\u0131n otlar aras\u0131nda ilerlerken \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131na benzer bir ses \u00e7\u0131kar. Bilinci olan hayvan deliler gibi ko\u015farken di\u011feri bir \u015fey yapmaz. Bilin bakal\u0131m neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc bilinci olan hayvan zihninde kaplan\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc olu\u015fturmu\u015ftur. Alternatif g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri de\u011ferlendirme kapasitesi kesinlikle evrimsel a\u00e7\u0131dan bir avantajd\u0131r.<\/p>\n

Bilincin bilincine varmak<\/em><\/strong><\/p>\n

\u015eahsen, n\u00f6robilimciler aslan ya da k\u00f6pek gibi bir hayvan\u0131n bilinci olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulad\u0131klar\u0131nda daima buna \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f\u0131md\u0131r.<\/strong><\/p>\n

K\u00f6peklerin bilince sahip olduklar\u0131n\u0131n her t\u00fcrl\u00fc dolayl\u0131 belirtisi mevcuttur. Anatomileri ve sinir sistemlerindeki d\u00fczen bizimkine \u00e7ok benzer. Onlar da uyurken, REM uykusu s\u0131ras\u0131nda g\u00f6z kapaklar\u0131 titrer. Yani bilin\u00e7leri var gibi hareket etmektedirler, de\u011fil mi? Fakat iki t\u00fcr bilin\u00e7li olma h\u00e2li vard\u0131r; hayvanlardaki ise benim birincil bilin\u00e7 dedi\u011fim \u015feydir. Bu, saniyelerle \u00f6l\u00e7\u00fclecek bir zaman diliminin -ben buna \u201chat\u0131rlanabilen \u015fimdiki zaman\u201d diyorum- b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc \u015fekilde deneyimlenmesidir. Siz de \u015fu anda birincil bilin\u00e7 h\u00e2lindeyseniz, kal\u00e7an\u0131z oturdu\u011funuz koltu\u011fu hisseder, sesimi duyar ve havan\u0131n kokusunu al\u0131rs\u0131n\u0131z. Ancak bilincinizin bilincine varamaz, ge\u00e7mi\u015fi anlatamaz, gelece\u011fe dair planlar yapamazs\u0131n\u0131z.<\/p>\n

Bu birincil bilin\u00e7 dedi\u011finiz \u015fey, insanlar\u0131 tan\u0131mlayan kendinin bilincinde olmaktan nas\u0131l ayr\u0131l\u0131r?<\/strong><\/p>\n

\u0130nsanlar bilin\u00e7li olman\u0131n bilincindedirler. An\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n, bir dil gibi, kendi i\u00e7inde bir dizilimi ve anlam\u0131 vard\u0131r. Ger\u00e7ek bir dile sahip tek t\u00fcr insanlard\u0131r ve sahip oldu\u011fumuz bu y\u00fcksek bilin\u00e7 d\u00fczeyi en \u00fcst\u00fcn bi\u00e7imdedir. Bir k\u00f6pe\u011fi tekmelerseniz, k\u00f6pek sizi bir dahaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde ya \u0131s\u0131r\u0131r ya da sizden ka\u00e7ar, fakat aradaki s\u00fcrede sizden intikam\u0131n\u0131 almak i\u00e7in planlar kurmaz, de\u011fil mi? Uzun s\u00fcreli haf\u0131zas\u0131 vard\u0131r, sizi hat\u0131rlay\u0131p ka\u00e7abilir, fakat arada \u201cKruglinski\u2019yi nas\u0131l yenerim?\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnmez. \u00c7\u00fcnk\u00fc ona anlat\u0131msal imkan\u0131 tan\u0131yacak dilin olanaklar\u0131ndan yoksundur. Sizin bilinciniz gibi bir bilince sahip de\u011fildir.<\/p>\n

Bilin\u00e7, bir s\u00fcre\u00e7tir<\/em><\/strong><\/p>\n

Peki bilincin bu de\u011fi\u015fik seviyeleri nas\u0131l evrildi?<\/strong><\/p>\n

Yakla\u015f\u0131k 250 milyon y\u0131l \u00f6nce, s\u00fcr\u00fcngenler ku\u015flar ve memelilerin evrilmesinin yolunu a\u00e7t\u0131. Muhtemelen, hayvanlar\u0131n baz\u0131lar\u0131nda, n\u00f6ronlardan olu\u015fan, sinir sistemindeki alg\u0131sal kategorizasyonu d\u00fczenleyen ve haf\u0131zan\u0131n korundu\u011fu k\u0131s\u0131mlar\u0131n etkile\u015fime ge\u00e7mesini sa\u011flayan bir yap\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu noktada \u201cqualia\u201d dedi\u011fimiz olgu geli\u015ferek, hayvanlar \u00e7evrelerine dair bir dizi ayr\u0131m yapabilir h\u00e2le geldiler. Yani, alg\u0131lad\u0131klar\u0131yla zihinlerinde bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc olu\u015fturup bunu ge\u00e7mi\u015f an\u0131lar\u0131na ba\u011flayabilmeye ba\u015flad\u0131lar. Birincil bilin\u00e7 b\u00f6ylece devreye girmi\u015f oldu. Fakat bu, anlat\u0131m g\u00fcc\u00fcn\u00fc beraberinde getirmiyordu. Uzun s\u00fcreli haf\u0131za hayvan\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 etkilemesine ra\u011fmen, hayvan bu haf\u0131zay\u0131 kullanarak ge\u00e7mi\u015fe dair bir \u00f6yk\u00fc anlatam\u0131yordu. Bundan \u00e7ok daha sonra, insan evriminde yeni bir olay meydana geldi. Ba\u015fka n\u00f6ral ba\u011flant\u0131lar kavramsal sistemi etkileyerek bizim anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z manada dilin olu\u015fumuna ve y\u00fcksek d\u00fczeydeki bilincin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na neden oldu. Birincil bilincin beraberinde getirdi\u011fi hat\u0131rlanabilen \u015fimdiki zamandan b\u00f6ylece kurtularak, her t\u00fcr g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, hayal ve anlat\u0131ma sahip olmu\u015f olduk.<\/p>\n

\u00d6yleyse alg\u0131dan par\u00e7alar \u00e7\u0131kar\u0131rsak bu bilincin kavramsal \u00f6zelliklerini de \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131m\u0131z anlam\u0131na gelmiyor.<\/strong><\/p>\n

Belki biraz fazla basit\u00e7e olacak fakat size bunu tam olarak \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131m: Korteksinizden par\u00e7alar \u00e7\u0131kar\u0131rsam, s\u00f6zgelimi korteksin g\u00f6rsel k\u0131sm\u0131n\u0131, k\u00f6r olursunuz; fakat bilinciniz yerinde durur. Ya da i\u015fitsel korteksinizi beyninizden ay\u0131r\u0131rsam art\u0131k duyamazs\u0131n\u0131z fakat bilinciniz h\u00e2l\u00e2 oradad\u0131r.<\/p>\n

Bu durumda bilin\u00e7 yine de beyinde duruyor. Peki, bilinci ya da \u201cqualia\u201dy\u0131 korurken insan duyusunda kaybedebileceklerimizin bir s\u0131n\u0131r\u0131 yok mu?<\/strong><\/p>\n

Elbette bilincin i\u00e7eri\u011finin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131ndan korteks sorumludur. Dolay\u0131s\u0131yla korteksten \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir k\u0131s\u0131m \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131rsa sonunda bilincin yerinde kal\u0131p kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n tart\u0131\u015fmal\u0131 olaca\u011f\u0131 bir noktaya gelinecektir.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin baz\u0131lar\u0131, hidranansefali denilen bozukluktan dolay\u0131 korteksleri yeterince geli\u015fmemi\u015f olarak do\u011fan bebeklerin orta beyinleri oldu\u011fu i\u00e7in bilince sahip olduklar\u0131n\u0131 savunurlar. Fakat bu pek olas\u0131 g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor, zira beyinde korteks ve sinir u\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda \u00f6zel bir etkile\u015fim vard\u0131r. F\u0131nd\u0131k b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki bu sistem koku d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm duyular\u0131 saptayarak kortekse aktar\u0131r. E\u011fer bu sistemin belli k\u0131s\u0131mlar\u0131 imha edilirse bitkisel hayata ge\u00e7ersiniz ve bilinciniz olmaz. Fakat bu, bilincin bu sinir u\u00e7lar\u0131nda korundu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor.<\/p>\n

Bir ba\u015fka \u00f6rnek vereyim: S\u0131cak bir oca\u011fa dokununca parmaklar\u0131n\u0131z\u0131 hemen geri \u00e7ekersiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc ac\u0131n\u0131n bilincine varm\u0131\u015fs\u0131n\u0131zd\u0131r, de\u011fil mi? Buradaki sorun \u015fu: Kimse parma\u011f\u0131n\u0131z\u0131 geri \u00e7ekmenize sebep olan \u015feyin bilin\u00e7 oldu\u011funu s\u00f6ylemiyor. Burada bir dizi refleks i\u015flemektedir. Bilin\u00e7 ise dersinizi alman\u0131z\u0131 sa\u011flayan \u015feydir. Bir daha s\u0131cak bir oca\u011fa dokunmazs\u0131n\u0131z. William James\u2019in belirtti\u011fi gibi, bilin\u00e7 bir varl\u0131k de\u011fil bir s\u00fcre\u00e7tir.<\/p>\n

Yapay bilin\u00e7 nas\u0131l bir \u015fey olurdu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Yapay olarak bilin\u00e7 yarat\u0131labilir mi?<\/strong><\/p>\n

Bir g\u00fcn insan yap\u0131m\u0131 bir bilin\u00e7 olu\u015fturulaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum. Fakat bunun belli baz\u0131 gerekleri var. \u00d6rne\u011fin, bu bilinci ta\u015f\u0131yan yap\u0131n\u0131n kendince de olsa bir dil kullanarak geri bildirim yapabilmesi \u015fartt\u0131r, ki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u00fczerinde bir tak\u0131m testler yapabilsin. Bu arada neyin test edildi\u011finin bu yap\u0131ya a\u00e7\u0131klanmamas\u0131 ve s\u00fcrekli farkl\u0131 testler uygulanmas\u0131 gerekir. E\u011fer de\u011fi\u015fen bu testlerin her biri i\u00e7in farkl\u0131 tepki alabilirlerse ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar yap\u0131n\u0131n ger\u00e7ekten bilin\u00e7li oldu\u011fundan gayet emin olabilirler.<\/p>\n

Bu t\u00fcr bir yap\u0131n\u0131n bilinci hangi d\u00fczeyde olacakt\u0131r? S\u00f6zgelimi bir fareninkine e\u015fde\u011fer seviyede bilinci olan bir yap\u0131 \u00fcretmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?<\/strong><\/p>\n

Bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fc ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yapmaktan ka\u00e7\u0131n\u0131yorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc konunun paradoksal k\u0131sm\u0131 da budur: Bizim makinemiz canl\u0131 olmayacak.<\/p>\n

Evet ama canl\u0131 olmak burada ne anlama geliyor?<\/strong><\/p>\n

Canl\u0131 olmak, nas\u0131l s\u00f6ylesem, DNA\u2019n\u0131n do\u011fal bir se\u00e7ilim ile kendini kopyalamas\u0131 s\u00fcrecidir. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim bilin\u00e7li yap\u0131y\u0131 \u00fcretebilsek bile canl\u0131 olmayacakt\u0131r. Bunun baz\u0131 insanlar\u0131 deh\u015fete d\u00fc\u015f\u00fcrmesi muhtemeldir. Canl\u0131 olmayan bir \u015feyin i\u00e7inde nas\u0131l bilin\u00e7 olabilir ki? D\u00fcalistler de bilinci, bilimin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde anla\u015f\u0131lamayacak, maddesel olmayan, \u00f6zel bir vas\u0131taya -yani ruha atfederler.<\/p>\n

\u015e\u00f6yle diyen insanlar \u00e7\u0131kabilir: \u201cO \u015feye bilin\u00e7 kazand\u0131rmak yaln\u0131zca d\u00fcnyada \u00e7ekilen ac\u0131 miktar\u0131n\u0131 art\u0131racakt\u0131r.\u201d Bu insanlar bizi di\u011ferlerinden ay\u0131ran ya da inan\u00e7 ve de\u011ferlerimizin olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan \u015feyin bilin\u00e7 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedirler. Fakat bizim olu\u015fturaca\u011f\u0131m\u0131z makinenin beyin veya v\u00fccudunun insan olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendimize hat\u0131rlatmam\u0131z gerek. Bu \u015feyin kendine has bir bedeni ve beyni olaca\u011f\u0131 i\u00e7in bizden olduk\u00e7a farkl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

Bilin\u00e7li makineyi sentetik bir biyolojik sistemle birle\u015ftirebilseydiniz, ayn\u0131 zamanda canl\u0131 olan yapay bir bilin\u00e7 elde edebilir miydiniz?<\/strong><\/p>\n

Kim bilir? Olduk\u00e7a makul g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Gelecekte n\u00f6robilimciler bilin\u00e7 ve mekanizmas\u0131na dair \u00e7ok daha fazlas\u0131na vak\u0131f olduklar\u0131nda, neden bunun taklidini yapmayal\u0131m ki? S\u00f6yledi\u011finiz ger\u00e7ekle\u015firse bu, insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn zihinsel tarihinde \u00f6nemli bir d\u00f6neme\u00e7 olacakt\u0131r.<\/p>\n

Bilinci olan bir insan yap\u0131s\u0131n\u0131n, bir canl\u0131 kadar de\u011fer ta\u015f\u0131yaca\u011f\u0131na inan\u0131yor musunuz?<\/strong><\/p>\n

Umar\u0131m \u00f6yle olur. Sonu\u00e7ta canl\u0131 olmasa da bilinci olacak. E\u011fer bilin\u00e7li bir makineye sahip olsayd\u0131m, canl\u0131 olmasa bile fi\u015fini \u00e7ekmek konusunda kendimi k\u00f6t\u00fc hissederdim. Ama tabi bu ki\u015fisel bir bak\u0131\u015f.<\/p>\n

Beyin bir mant\u0131k arac\u0131 de\u011fil, \u015fekil tan\u0131mlama yap\u0131s\u0131d\u0131r<\/em><\/strong><\/p>\n

Yapay bilin\u00e7 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerek insan beynini bilgisayar ile mi k\u0131yasl\u0131yorsunuz?<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Hay\u0131r. D\u00fcnya \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez bir yerdir, dolay\u0131s\u0131yla bilgisayar\u0131n \u00fczerine kurulu oldu\u011fu, kesinliklerden olu\u015fan bir i\u015flemler s\u00fcreci de\u011fildir. Beyniniz ald\u0131\u011f\u0131 sinyalleri nas\u0131l d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrece\u011fi konusunda yarat\u0131c\u0131 olmak zorundad\u0131r. Bilgisayarlar bunu yapmaz. \u0130nsan beyni sadece s\u00f6z dizimine h\u00e2kim de\u011fildir, ayn\u0131 zamanda sembolik referanslar kurabilir. Bilgisayarda oldu\u011fu gibi sadece bir \u015feyleri d\u00fczenlemekle kalmaz, ayn\u0131 zamanda istendi\u011finde bu \u015feylerin anlamlar\u0131n\u0131 da d\u00fczenler.<\/p>\n

\u0130talya\u2019da Milan \u00dcniversitesi\u2019nde Edoardo Bisiach ad\u0131nda, anosognozi olarak bilinen n\u00f6ropsikolojik hastal\u0131k konusunda uzman bir n\u00f6rolog g\u00f6rev yapmaktad\u0131r. Anosognazisi olan hastalar\u0131n s\u0131kl\u0131kla sa\u011f tarafta, paryetal kortekslerinde fel\u00e7 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu hastalar \u201chemineglect\u201d denilen durumdan \u00f6t\u00fcr\u00fc etraflar\u0131ndakilerin sol taraf\u0131n\u0131 fark edemez ve bu durumun da ay\u0131rd\u0131na varamazlar. Y\u00fczlerinin tek taraf\u0131n\u0131 t\u0131ra\u015f eder veya bir evi resmederken sadece sa\u011f k\u0131sm\u0131n\u0131 \u00e7izerler vb. Hastan\u0131n zek\u00e2s\u0131nda bir gerileme yoktur ve d\u00fczg\u00fcn bi\u00e7imde konu\u015fabilir. Bisiach bir hastas\u0131na \u015f\u00f6yle talimat verir: \u201cBurada iki k\u00fcp var. Birini senin, di\u011ferini kendi sol elime koyaca\u011f\u0131m. Sen de benim yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131 tekrar edeceksin.\u201d Sonra da dedi\u011fini yapar.<\/p>\n

Hasta: \u201cTamam doktor bey, yapt\u0131m.\u201d<\/p>\n

Bisiach: \u201cHay\u0131r yapmad\u0131n.\u201d<\/p>\n

Hasta: \u201cYapt\u0131m i\u015fte.\u201d<\/p>\n

Bunun \u00fczerine Bisiach hastan\u0131n sol elini sa\u011f taraftan g\u00f6rebilece\u011fi bir noktaya getirir ve sorar: \u201cBu kimin eli?\u201d<\/p>\n

Hasta: \u201cSizin eliniz.\u201d<\/p>\n

Bisicah: \u201cAma benim \u00fc\u00e7 elim olamaz.\u201d<\/p>\n

Hasta gayet sakin bir \u015fekilde \u015f\u00f6yle s\u00f6yler: \u201cDoktor bey, bana makul g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. E\u011fer \u00fc\u00e7 eliniz var gibi duruyorsa \u00fc\u00e7 eliniz olmas\u0131 gerek.\u201d Bu anekdottan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, beyin asl\u0131nda bir mant\u0131k arac\u0131 de\u011fil, \u015fekil tan\u0131mlama yap\u0131s\u0131d\u0131r. Net olmayan durumlarda ise bunu bo\u015fluklar\u0131 tamamlayarak yapar.<\/p>\n

Beyin temelli aletler<\/em><\/strong><\/p>\n

N\u00f6robilimler Enstit\u00fcs\u00fc\u2019ndeki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131zda bilin\u00e7li makineler \u00fcretmekle ilgili ne gibi \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcyorsunuz? <\/strong><\/p>\n

Beyin temelli aletler (BBD: Brain-based device) dedi\u011fimiz yap\u0131lar olu\u015fturuyoruz. Bu yap\u0131lar beynin nas\u0131l i\u015fledi\u011fini anlamada ve beynin modellenmesinde gittik\u00e7e daha kullan\u0131\u015fl\u0131 hale gelecek. Ayr\u0131ca ger\u00e7ek anlamda zekaya sahip makinelerin tasar\u0131m\u0131 i\u00e7in de bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olabilir.<\/p>\n

Beyin temelli alet tam olarak nedir?<\/strong><\/p>\n

Bir robota benziyor, a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 R2-D2 gibi. Fakat bir robot de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc yapay zeka kullanan bir mant\u0131k program\u0131yla i\u015flemiyor. Bir omurgal\u0131 ya da memeli beyninden modellenmi\u015f yapay bir beyinle \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ger\u00e7ek bir beyinden fark\u0131, bir bilgisayarda simule edilmesinin d\u0131\u015f\u0131nda, n\u00f6ronlar\u0131n say\u0131s\u0131nda yat\u0131yor. Tek bir insan beynindeki 30 milyar n\u00f6ron ve bunlar\u0131n aras\u0131ndaki milyarlar ve milyarlarca ba\u011flant\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, en karma\u015f\u0131k BBD hali haz\u0131rda bir milyondan az n\u00f6rona ve ancak 10 milyon civar\u0131nda sinapsa (sinir uyar\u0131lar\u0131n\u0131n bir n\u00f6rondan \u00f6tekine aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bo\u015fluk) sahiptir.<\/p>\n

Beyin temelli aletimiz \u00f6rne\u011fin bir topu al\u0131p kar\u015f\u0131s\u0131ndaki insana geri atmay\u0131 \u00f6\u011frendi. Yani yaln\u0131zca i\u015flem yapm\u0131yor.<\/p>\n

BBD\u2019ler hakk\u0131nda esas ilgi \u00e7ekici olan \u015fey, ger\u00e7ek d\u00fcnyaya adapte olup \u00f6rnekler toplamalar\u0131d\u0131r. G\u00f6z\u00fcn i\u015flevini g\u00f6recek kameralar\u0131 var. Kulak yerine onlara mikrofon tak\u0131yoruz. Tat iletkenli\u011fi i\u00e7in yine bir eklentileri bulunuyor. B\u00f6ylece sizin diliniz, g\u00f6zleriniz ve kulaklar\u0131n\u0131zla yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z gibi beyne veri giri\u015fi yapabiliyorlar. Hatta \u201cDarwin 7\u201d ad\u0131ndaki BBD\u2019miz ko\u015fullanabiliyor. Bir tak\u0131m kal\u0131plar\u0131 al\u0131p \u201ctadabiliyor\u201d. Bu kal\u0131plar tad\u0131 iyi olanlar ve k\u00f6t\u00fc olanlar olarak tan\u0131mlanabilir. Tad\u0131 k\u00f6t\u00fc olan kal\u0131plar\u0131n \u00fczerlerinde \u015ferit yerine damla \u015fekilleri var. Bu sayede Darwin 7, damla \u015fekilli kal\u0131plar\u0131 al\u0131p tatmaktan ka\u00e7\u0131n\u0131yor. Bunu yapmay\u0131 tamamen kendi ba\u015f\u0131na \u00f6\u011frendi.<\/p>\n

Bu t\u00fcr bir makine, bilinen yapay zeka program\u0131yla kontrol edilen bir robottan neden daha iyi olsun?<\/strong><\/p>\n

Yapay zeka program\u0131 algoritmiktir: Ko\u015fullu bir dizi talimat yazars\u0131n\u0131z ve b\u00f6ylece ne t\u00fcr sorunlar \u00e7\u0131kabilece\u011fini az \u00e7ok tahmin edersiniz. Yapay zekaya sahip futbolcu robotlar\u0131n hata yapmas\u0131n\u0131n nedeni saha \u00fczerinde ya\u015fanabilecek her senaryoyu \u00f6ng\u00f6rememenizdir. BBD\u2019lerde ise i\u015flemler yazmak yerine \u00f6rnek olu\u015fturmak i\u00e7in oyunu oynay\u0131p \u00f6\u011frenmelerine m\u00fcsaade ederiz, t\u0131pk\u0131 bir k\u00f6pe\u011fe numaralar \u00f6\u011fretmek gibi.<\/p>\n

Bir defas\u0131nda b\u00f6yle bir beyni bir Segway ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131na entegre ettik ve yapay zeka temelli Segway\u2019lerle \u00e7al\u0131\u015fan Carnegie Mellon \u00dcniversitesi\u2019yle bir futbol ma\u00e7\u0131 yapt\u0131k. Be\u015f ma\u00e7\u0131n be\u015finde de biz kazand\u0131k. Bu da bizim aletimizin topu al\u0131p tan\u0131d\u0131k insana f\u0131rlatmay\u0131, tak\u0131m arkada\u015flar\u0131n\u0131n rengini ve bu gibi \u015feyleri \u00f6\u011frenmesi sayesinde oldu. Sadece i\u015flemler yapan bir alet ile bu m\u00fcmk\u00fcn olamazd\u0131.<\/p>\n

Yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 tam olarak kavramak do\u011frusu zor. Sizin beyin temelli aletlerinizde n\u00f6rona kar\u015f\u0131l\u0131k gelen \u015fey ne?<\/strong><\/p>\n

Biyolojik bir n\u00f6ronun, dendrit denilen, h\u00fccrenin merkezindeki bir k\u0131s\u0131mdan ayr\u0131lm\u0131\u015f dallar ve uzun tek bir yol olan aksondan olu\u015fan karma\u015f\u0131k bir \u015fekli vard\u0131r. Bir n\u00f6ronu uyard\u0131\u011f\u0131n\u0131zda sodyum, potasyum ve klorid gibi iyonlar ileri veya geri hareket ederek aksiyon potansiyeli olu\u015ftururlar. Aksiyon potansiyeli n\u00f6ronun i\u00e7inde akson boyunca ilerleyerek sinapsa ula\u015f\u0131r. Sinapsta n\u00f6ron taraf\u0131ndan sinir ileticileri (n\u00f6rotransmitter) salg\u0131lan\u0131r. \u0130leticiler bir sonraki n\u00f6rona y\u00f6nelir, burada tekrar ate\u015flenir ve b\u00f6ylece s\u00fcre\u00e7 devam eder. BBD\u2019lerde biz bu sistemi simule etmek i\u00e7in bilgisayar kullan\u0131yoruz. Ger\u00e7ek bir n\u00f6ronun yapt\u0131\u011f\u0131 her \u015feyi bilgisayardaki tan\u0131mlar serisi ile taklit ediyoruz. Bir dizi basit e\u015fitlik ile n\u00f6ronun ate\u015flemesini o kadar iyi tan\u0131ml\u0131yoruz ki, bir uzman bile bizim yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z simulasyon ile ger\u00e7e\u011fi aras\u0131ndaki fark\u0131 anlayamaz.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu simulasyonlar ve e\u015fitlikler kula\u011fa \u015fimdiye kadar ba\u015far\u0131 g\u00f6sterememi\u015f yapay zeka fikirlerine olduk\u00e7a benzer gibi geliyor. Sizin yapay bilin\u00e7 kavram\u0131n\u0131z bundan nas\u0131l farkl\u0131l\u0131k g\u00f6steriyor?<\/strong><\/p>\n

Beyin bir bilgisayarda simule edilebilir, fakat BBD\u2019yi ger\u00e7ek d\u00fcnyayla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirdi\u011fimizde bildi\u011fimiz o eski sorun kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar: Girdiler mu\u011flak ve karma\u015f\u0131kt\u0131r. \u00d6yleyse BBD\u2019nin tepki vermesinin en iyi yolu nedir? N\u00f6ral Darwincilik bu sorunun nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fine a\u00e7\u0131kl\u0131k getiriyor. BBD\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 herhangi bir \u015fey esnas\u0131nda olu\u015fan, simule edilmi\u015f n\u00f6ronlar aras\u0131 ba\u011flant\u0131lar\u0131n hepsini bilgisayardan takip edebiliyoruz. Her hareketten 200 milisaniye sonra, neler ate\u015flendi, hangi ba\u011flant\u0131lar kuruldu, hepsine bak\u0131yoruz. Tabi ki ger\u00e7ek bir beyin \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yoruz, fakat b\u00f6ylece ger\u00e7ek beyni anlamak i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 elde etmi\u015f oluyoruz.<\/p>\n

Peki laboratuvar\u0131n\u0131zdan \u00e7\u0131kacak, bilince sahip ilk makineyi ne zaman g\u00f6rece\u011fiz?<\/strong><\/p>\n

Eugene Izhikevitch (N\u00f6robilim Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nden bir matematik\u00e7i) ile birlikte bir milyon simule n\u00f6rona ve neredeyse yar\u0131m milyar sinapsa sahip, sinapslar\u0131 bir kedinin beynine e\u015fde\u011fer bir anatomiyle ba\u011fl\u0131 bir model yapt\u0131k. Memnuniyetle g\u00f6zlemledi\u011fimiz \u00fczere, modelin i\u00e7sel aktivitesi mevcut. \u015eu ana dek BBD\u2019ler yaln\u0131zca d\u0131\u015f d\u00fcnyayla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirildiklerinde ve girdi sinyali g\u00f6rd\u00fcklerinde aktivite sergiliyorlard\u0131. Sinyaller aras\u0131nda ise adeta karanl\u0131\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcyorlard\u0131. Bu son yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z modelde ise n\u00f6ronlar s\u00fcrekli kendi ba\u015flar\u0131na ate\u015fleniyorlar. \u0130kincisi, t\u0131pk\u0131 bildi\u011fimiz korteks gibi beta ve gama dalgalar\u0131na sahip. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, dinlenme durumuna ge\u00e7ebiliyor. Yani, uyar\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 zaman, bilim insanlar\u0131n\u0131n o an hi\u00e7bir \u015fey d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen insanlarda oldu\u011funu tespit etti\u011fi gibi, n\u00f6ronlar ileri geri geziniyor.<\/p>\n

Ba\u015fka bir deyi\u015fle, aletimiz bilin\u00e7li bir yap\u0131 \u00fcretme fikri i\u00e7in gerekli olan, \u00e7ok ho\u015f bir tak\u0131m \u00f6zelliklere sahip. Kal\u0131c\u0131 aktivite yetene\u011fi var, yani kendi kendiyle konu\u015fabiliyor. Bilin\u00e7 ad\u0131na bu \u00e7ok \u00f6nemli bir olgu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S\u0131cak bir oca\u011fa dokununca parmaklar\u0131n\u0131z\u0131 hemen geri \u00e7ekersiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc ac\u0131n\u0131n bilincine varm\u0131\u015fs\u0131n\u0131zd\u0131r. Buradaki sorun \u015fu: Parma\u011f\u0131n\u0131z\u0131 geri \u00e7ekmenize sebep olan \u015fey bilin\u00e7 de\u011fil. Burada bir dizi refleks i\u015flemektedir. Bilin\u00e7, dersinizi alman\u0131z\u0131 sa\u011flayan \u015feydir. Bir daha s\u0131cak bir oca\u011fa dokunmazs\u0131n\u0131z. Bilin\u00e7 bir varl\u0131k de\u011fil, bir s\u00fcre\u00e7tir. Hayvanlarda da bilin\u00e7 var, ama insanlardaki daha \u00fcst d\u00fczeyde bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":331,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[102,19],"tags":[461,200],"class_list":["post-9403","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-65-sayi","category-bilim-gundemi","tag-darwin","tag-evrim"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9403","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/331"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9403"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9403\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9403"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9403"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9403"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}