Satran\u00e7 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 \u015fampiyonu Fischer, s\u00f6z konusu kad\u0131nlar olunca egemen ideolojinin s\u0131radan tezlerinin etkisinden kurtulamaz ve kad\u0131nlar\u0131n iyi satran\u00e7 oynayamayaca\u011f\u0131n\u0131 \u015fu s\u00f6zlerle ifade eder: \u201cD\u00fcnyan\u0131n en iyi kad\u0131n satran\u00e7 oyuncusunu getirin, bir at eksik oynar\u0131m.\u201d
\nKasparov ise daha ileri gider. Toplumun kad\u0131nlara bi\u00e7ti\u011fi rol\u00fc bir kez daha hat\u0131rlatarak Judit Polgar i\u00e7in \u015fu s\u00f6zleri sarfeder: \u201cBu k\u0131z sirk kuklas\u0131. Onun satran\u00e7 oynamak yerine, \u00e7ocuk do\u011furmas\u0131 laz\u0131m.\u201d
\nSatran\u00e7 baz\u0131lar\u0131nca zek\u00e2n\u0131n g\u00f6stergesi olarak de\u011ferlendirilir ve erkeklerin daha zeki oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnenler, bu tezlerini kimi zaman satran\u00e7 \u00fczerinden temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ger\u00e7ekten de t\u00fcm d\u00fcnya \u015fampiyonlar\u0131 erkektir ve ilk y\u00fcz oyuncu aras\u0131nda sadece bir kad\u0131n satran\u00e7 oyuncusunun bulunmas\u0131, erkeklerin satran\u00e7ta do\u011fal olarak daha ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kuvvetlendirmektedir. D\u00fcnyan\u0131n en ba\u015far\u0131l\u0131 kad\u0131n satran\u00e7 oyuncusu Judit Polgar bu tarz bir ayr\u0131m\u0131 reddetse de, kad\u0131nlar i\u00e7in ayr\u0131 bir kategori s\u00f6z konusudur ve bayanlara \u00f6zg\u00fc turnuvalar\/\u015fampiyonalar d\u00fczenlenmektedir. Ayr\u0131ca satran\u00e7, bilim insanlar\u0131 i\u00e7in uygun bir labaratuvar ortam\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Kad\u0131nlar\u0131n ve erkeklerin entelekt\u00fcel yetilerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak nesnel \u00f6l\u00e7\u00fctlerin her zaman uygulanamamas\u0131 nedeniyle kolay olmamaktad\u0131r. Satran\u00e7ta uygulanan rating sistemi ise bu konuyla ilgilenen ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara \u00f6nemli olanaklar sunmaktad\u0131r (1). Bu ba\u011flamda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar,
\n– Erkeklerin kad\u0131nlara g\u00f6re, satranca kar\u015f\u0131 do\u011fu\u015ftan bir yetenekleri mi vard\u0131r?
\n– Erkekler neden daha iyi satran\u00e7 oynamaktad\u0131r?
\n– Gelecekte, kad\u0131nlar, erkekler kadar iyi satran\u00e7 oynayabilecek midir?
\nsorular\u0131n\u0131 y\u00f6neltirken, \u00e7o\u011fu zaman satranc\u0131 a\u015fan niyetler de ta\u015f\u0131maktad\u0131r: Erkekler biyolojik olarak daha m\u0131 zeki?
\nErkeklerin biyolojik olarak daha zeki oldu\u011funu ya da satranca kar\u015f\u0131 erkek do\u011fas\u0131 ile a\u00e7\u0131klanacak bir yeteneklerinin oldu\u011funu iddia edebilmek i\u00e7in elimizde \u201cistatistikler\u201d d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir bilimsel kan\u0131t yoktur. \u0130statistikler \u00fczerinden yap\u0131lan de\u011ferlendirmelerle farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler savunulabilmektedir.
\nOxford \u00dcniversitesi\u2019nden Dr Peter McLeod\u2019a (2) g\u00f6re erkeklerin satran\u00e7ta daha \u00fcst\u00fcn bir ba\u015far\u0131 sergilemesinin nedeni, kad\u0131n ve erkek aras\u0131ndaki zek\u00e2 fark\u0131 de\u011fil, satran\u00e7 oynayan kad\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n az olmas\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca, m\u00fchendislik ve bilim alanlar\u0131nda \u00fcnl\u00fc kad\u0131nlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n az olmas\u0131ndan yola \u00e7\u0131k\u0131larak kad\u0131n beyninin bu alanlara uygun olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemeyece\u011fi gibi kad\u0131n beyninin erkek beynine g\u00f6re satran\u00e7ta daha dezavantajl\u0131 oldu\u011fu da s\u00f6ylenemez. Son yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, McLeod\u2019u destekler niteliktedir. Bu ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re, erkek satran\u00e7 oyuncular\u0131yla kad\u0131n oyuncular aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131k, biyolojik bir farkl\u0131l\u0131ktan \u00e7ok toplumsal niteliktedir.
\n\u00d6rne\u011fin, Almanya Satran\u00e7 Federasyonu\u2019nun 120000\u2019den fazla \u00fcyesi \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015ftirilen ara\u015ft\u0131rmada erkek satran\u00e7 oyuncular\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n kad\u0131n oyuncular\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n 16 kat\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, erkeklerin ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131, say\u0131lar\u0131n\u0131n kad\u0131nlara g\u00f6re daha fazla olmas\u0131yla ili\u015fkilendirmi\u015ftir. \u0130statistiksel ara\u015ft\u0131rmalar, geni\u015f \u00f6rneklemlerin, dar \u00f6rneklemlere g\u00f6re daha fazla a\u015f\u0131r\u0131 u\u00e7 i\u00e7erdi\u011fini g\u00f6stermektedir.
\nAncak, New South Wales \u00dcniversitesi\u2019nden Dr Robert Howard, erkek ve kad\u0131n satran\u00e7 oyuncular\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131n yaln\u0131zca niceliksel kat\u0131l\u0131mla a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir. Howard, son zamanlarda yap\u0131lan analizleri geni\u015f bir zaman dilimine yaymakta ve kad\u0131n satran\u00e7 oyuncular\u0131n\u0131n say\u0131lar\u0131ndaki art\u0131\u015fla d\u00fcnya satranc\u0131nda oynad\u0131klar\u0131 rol aras\u0131nda do\u011frudan bir ili\u015fki olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamaktad\u0131r. Howard, do\u011fu\u015ftan gelen fakt\u00f6rlerin kad\u0131n ve erkek oyuncular\u0131n performanslar\u0131nda daha belirleyici olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir (3).
\nChabris ve Glickman da, erkeklerin satranca kar\u015f\u0131 do\u011fal bir yatk\u0131nl\u0131klar\u0131 olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekte, ancak bunu farkl\u0131 zek\u00e2 d\u00fczeylerine ba\u011flamamaktad\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re, iki cinsin satran\u00e7 yetenekleri aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131k k\u00fclt\u00fcrel etkenlerden beslenmektedir. \u00d6rne\u011fin, erkekler kad\u0131nlara g\u00f6re daha rekabet\u00e7i olabilmekte ve saatlerini \u2018sadece bir oyun\u2019u kazanmak i\u00e7in harcayabilirken, kad\u0131nlar i\u00e7in bu tarz bir u\u011fra\u015f gereksiz olabilmektedir.
\nBu ba\u011flamda, as\u0131l sorgulanmas\u0131 gereken kad\u0131nlar\u0131n m\u0131 yoksa erkeklerin mi satranca daha yetenekli oldu\u011fu de\u011fil, kad\u0131nlar\u0131n satranca neden erkekler kadar ilgi g\u00f6stermedi\u011fidir. Kad\u0131n ustalar\u0131m\u0131zdan Perihan Me\u015feli\u2019nin belirtti\u011fi gibi:
\n\u201cSatran\u00e7 e\u011fitimindeki mask\u00fclen y\u00f6ntem, eril satran\u00e7 d\u00fcnyas\u0131nda kad\u0131n\u0131n kendini \u00f6zne olarak hissetmemesi, toplumsal cinsiyet rolleri gibi fakt\u00f6rler kad\u0131nlar\u0131n \u2018ilgisizli\u011finin\u2019 nedenleri aras\u0131nda say\u0131labilir. Ta\u015flar\u0131 dizilmi\u015f satranca tahtas\u0131na ilk defa bakan bir k\u0131z \u00e7ocu\u011funun ilk g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u015fey sava\u015fmaya haz\u0131r iki ordudur ve bu orduda kendisiyle \u00f6zde\u015fle\u015ftirebilece\u011fi bir fig\u00fcr yoktur.
\n\u201cBu ilk izlenimden sonra \u2018sald\u0131r\u0131\u2019, \u2018sava\u015f\u2019 gibi kavramlarla satranc\u0131n \u00f6\u011fretilmesi -militarist model- elbette satranc\u0131 \u00e7ekici k\u0131lmayacakt\u0131r.\u201d (4)
\nAyr\u0131ca, Me\u015feli\u2019nin s\u00f6zlerinden de anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi, satran\u00e7ta zek\u00e2 karma\u015f\u0131k bir olgudur ve kimi insanlar\u0131n satranca daha yatk\u0131n olmas\u0131 zek\u00e2 d\u0131\u015f\u0131 fakt\u00f6rlerle de ili\u015fkilidir. Susan Polgar da, Me\u015feli gibi bir kad\u0131n satran\u00e7\u00e7\u0131 g\u00f6z\u00fcyle kad\u0131n ve erkek satran\u00e7\u00e7\u0131lar aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ortaya koymaktad\u0131r: Kad\u0131nlar\u0131n ve erkeklerin zek\u00e2 d\u00fczeylerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmadan \u00f6nce di\u011fer biyolojik ve toplumsal etkenler de de\u011ferlendirilmelidir. \u00d6rne\u011fin, anneli\u011fin bir kad\u0131n\u0131n satran\u00e7 kariyerini nas\u0131l sekteye u\u011fratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ay hallerinin ma\u00e7lardaki olumsuz etkisini de dikkate almak gerekir.
\n\u00d6zetlersek, kad\u0131n ve erkek satran\u00e7 oyuncular\u0131n\u0131n satran\u00e7taki ba\u015far\u0131lar\u0131na bakarak, herhangi bir cinsiyetin do\u011fal zek\u00e2s\u0131 \u00fczerine yorumlar yapmak ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fildir; bir\u00e7ok farkl\u0131 belirleyenin varl\u0131\u011f\u0131 bu tarz yorumlar\u0131 olanaks\u0131z k\u0131lmaktad\u0131r. E\u011fer istatistiksel veriler \u00fczerinden yorumlar yapacaksak, \u201cBeyazlar daha zekidir, siyahlar\u0131n satranca yetene\u011fi yoktur\u201d ya da\u00a0 \u201cM\u00fcsl\u00fcmanlar satran\u00e7 oynayamaz\u201d gibi tezler de ortaya at\u0131labilir (5). Ancak yak\u0131n zamandaki T\u00fcrkiye \u00f6rne\u011fi bile bu tezlerin sa\u00e7mal\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. Daha d\u00fcne kadar uluslararas\u0131 yar\u0131\u015fmalarda tek t\u00fck oyuncumuz varken, T\u00fcrkiye Satran\u00e7 Federasyonu\u2019nun at\u0131l\u0131mlar\u0131yla g\u00fcmb\u00fcr g\u00fcmb\u00fcr gelen, uluslararas\u0131 yar\u0131\u015fmalarda \u015fampiyonluklar kazanan gen\u00e7lerimiz vard\u0131r. \u015eimdi de, T\u00fcrkler\u2019in zek\u00e2s\u0131 m\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 diyece\u011fiz?
\n\u00d6n yarg\u0131lar yava\u015f yava\u015f y\u0131k\u0131lmaktad\u0131r. Elbette zaman da de\u011fi\u015fmektedir, insanlar da…
\nBug\u00fcn, kad\u0131nlar art\u0131k daha \u00f6zg\u00fcvenli, erkeklerin kad\u0131nlara bak\u0131\u015f\u0131 daha olumlu. Hatta Judit Polgar\u2019\u0131n aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, kad\u0131nlara kar\u015f\u0131 bir at eksik oynayarak meydan okuyan Fischer bile \u00f6lmeden \u00f6nce de\u011fi\u015fmi\u015f, o s\u00f6zlerin \u00e7ok eskide kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015f (6).<\/p>\n
D\u0130PNOTLAR
\n1) \u00d6rne\u011fin, kad\u0131n ve erkek bilim insanlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na bakarak, kad\u0131nlar\u0131n ve erkeklerin zek\u00e2s\u0131 \u00fczerine yorumlar yapmak, her\u015feyden \u00f6nce kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lan nesnelere (bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalara) uygulanacak nesnel \u00f6l\u00e7\u00fctlerin yetersizli\u011finden dolay\u0131 zordur.
\n2) Study boosts women chess players, http:\/\/news.bbc.co.uk\/2\/hi\/uk_news\/england\/oxfordshire\/7862444.stm, Son eri\u015fim 15.02.2009
\n3) Men better at chess, http:\/\/www.abc.net.au\/science\/news\/stories\/s1376865.htm, Son eri\u015fim 15.02.2009
\n4) SATRAN\u00c7 D\u00dcNYASINDA KADIN: Toplumsal Cinsiyet Bak\u0131m\u0131ndan Satran\u00e7 Sporunun K\u0131sa Analizi, http:\/\/www.tursev.org.tr\/cms\/index.php?page=peri, Son eri\u015fim 16.02.2009
\n5) Tabi, SSCB\u2019nin satran\u00e7 \u015fampiyonlar\u0131na bakarak, komunistler daha zekidir de diyebiliriz :).
\n6) Gender and Chess – The Ever-Changing, Never-Ending Question…, http:\/\/www.goddesschess.com\/genderandchess\/julialawlorcomments.html, Son eri\u015fim 16.02.2009<\/p>\n
Polgar, J – Kasparov, G
\nMoskova, 2002
\n1. e4 e5 2. Af3 Ac6 3. Fb5 Af6 4. O-O Axe4 5. d4 Ad6 6. Fxc6 dxc6 7. dxe5 Af5 8. Vxd8+ \u015exd8 9. Ac3 h6 10. Kd1+ \u015ee8 11. h3 Fe7 12. Ae2 Ah4 13. Axh4 Fxh4 14. Fe3 Ff5 15. Ad4 Fh7 16. g4 Fe7 17. \u015eg2 h5 18. Af5 Ff8 19. \u015ef3 Fg6 20. Kd2 hxg4+ 21. hxg4 Kh3+ 22. \u015eg2 Kh7 23. \u015eg3 f6 24. Ff4 Fxf5 25. gxf5 fxe5 26. Ke1 Fd6 27. Fxe5 \u015ed7 28. c4 c5 29. Fxd6 cxd6 30. Ke6 Kah8 31. Kexd6+ \u015ec8 32. K2d5 Kh3+ 33. \u015eg2 Kh2+ 34. \u015ef3 K2h3+ 35. \u015ee4 b6 36. Kc6+ \u015eb8 37. Kd7 Kh2 38. \u015ee3 Kf8 39. Kcc7 Kxf5 40. Kb7+ \u015ec8 41. Kdc7+ \u015ed8 42. Kxg7 \u015ec8 1-0<\/p>\n
Polgar, J \u2013 Berkes F
\nBudape\u015fte, 2003
\n1.e4 e6 2.d4 d5 3.Ac3 Af6 4.Fg5 dxe4 5.Axe4 Fe7 6.Fxf6 Fxf6 7.Af3 0-0 8.Vd2 Ad7 9.0-0-0 Fe7 10.Fd3 b6 11.Aeg5 h6 12.Fh7+ \u015eh8 13.Fe4 hxg5 14.g4 Kb8 15.h4 g6 16.hxg5+ \u015eg7 17.Vf4 Fb7 18.Kh7+ \u015exh7 19.Vh2+ \u015eg8 20.Kh1 Fxg5+ 21.Axg5 Vxg5+ 22.f4 Vxf4+ 23.Vxf4 Fxe4 24.Vxe4 1-0<\/p>\n
Soru 1:
\nShamkovich-Visier
\nPalma De Mallorca, 1967
\nBeyaz oynar, kazan\u0131r
\n1. g5! \u015eh5 2. Kg3!<\/p>\n
Soru 2:
\nRagozin-Panov
\n12. SSCB \u015eampiyonlu\u011fu, 1940
\nSiyah oynar, kazan\u0131r
\n1. … Vc6!<\/p>\n
Soru 3:
\nPetrosian-Simagin
\nMoskova, 1956
\nBeyaz oynar, kazan\u0131r
\n1. Va8 \u015eg7 2. Fe5+ Vxe5 3. Vh8+ \u015exh8 4. Af7+<\/p>\n
D\u00fcnyan\u0131n en iyi kad\u0131n satran\u00e7 oyuncusunu getirin, bir at eksik oynar\u0131m.
\nFischer<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Satran\u00e7 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 \u015fampiyonu Fischer, s\u00f6z konusu kad\u0131nlar olunca egemen ideolojinin s\u0131radan tezlerinin etkisinden kurtulamaz ve kad\u0131nlar\u0131n iyi satran\u00e7 oynayamayaca\u011f\u0131n\u0131 \u015fu s\u00f6zlerle ifade eder: \u201cD\u00fcnyan\u0131n en iyi kad\u0131n satran\u00e7 oyuncusunu getirin, bir at eksik oynar\u0131m.\u201d Kasparov ise daha ileri gider. Toplumun kad\u0131nlara bi\u00e7ti\u011fi rol\u00fc bir kez daha hat\u0131rlatarak Judit Polgar i\u00e7in \u015fu s\u00f6zleri sarfeder: \u201cBu […]<\/p>\n","protected":false},"author":276,"featured_media":9560,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[99,38],"tags":[456],"class_list":["post-9558","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-61-sayi","category-dergi-sayilari","tag-satranc"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t