{"id":9574,"date":"2009-03-01T13:40:57","date_gmt":"2009-03-01T11:40:57","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=9574"},"modified":"2017-05-19T13:45:53","modified_gmt":"2017-05-19T10:45:53","slug":"dogu-islam-dunyasinda-aristocular-3-farabi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2009\/03\/01\/dogu-islam-dunyasinda-aristocular-3-farabi","title":{"rendered":"Do\u011fu \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda Aristocular \u2013 3 F\u00e2r\u00e2b\u00ee"},"content":{"rendered":"

F\u00e2r\u00e2b\u00ee, Yeni-Eflatun\u00adculukla kar\u0131\u015fm\u0131\u015f \u015fekliyle Aristoteles\u00e7i felsefeyi \u0130slami gelenekle uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, ortaya koydu\u011fu bu uyarlamada yatar. Onun bu uyarlamas\u0131 da\u00adha sonraki \u0130slam filozoflar\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir \u00f6rnek ve gelenek olu\u015fturur. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019den \u00f6nce gelen Kind\u00ee de temelde Aristoteles\u00e7ili\u011fe ba\u011fl\u0131 olmakla birlikte, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019den farkl\u0131 olarak bu felsefenin \u00f6z\u00fcne ba\u011fl\u0131 kalmak yerine, onu \u0130slam\u2019\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda de\u011fi\u015ftirme yo\u00adlunu se\u00e7mi\u015ftir.<\/em><\/p>\n

Eb\u00fb Nasr Muhammed b.Muhammed b.Tarh\u00e2n b.Uzlug el-F\u00e2r\u00e2b\u00ee, ad\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, T\u00fcrk olup, Latin d\u00fcnyas\u0131nda Alfarabius veya Avennasar ad\u0131yla tan\u0131n\u0131r. \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda man\u00adt\u0131k ve felsefe alan\u0131nda \u00f6ylesine \u00fcn kazanm\u0131\u015ft\u0131r ki, et-Ta\u2019<\/sup>lim es-S\u00e2n\u00ee<\/em>\u2019nin yazar\u0131 olarak ona \u201cel-M\u00fc\u2019aliim es-S\u00e2n\u00ee\u201d lakab\u0131 ve\u00adrilmi\u015ftir. Bilindi\u011fi gibi, M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda ilk \u00f6\u011fretmen (el-mu\u2019allim el-evvel) olarak Aristo (Aristoteles) tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin Aristoteles felsefesi \u00fczerindeki tart\u0131\u015fmas\u0131z bilgisinin en \u00f6nemli kan\u0131t\u0131, \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019<\/sup>n\u0131n 40 kez okuyup ezberledi\u011fi halde anlam\u0131n\u0131 bir t\u00fcrl\u00fc anlayamad\u0131\u011f\u0131 Aristoteles metafizi\u011fini, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin A\u011fr\u00e2z el-hakim f\u00ee k\u00fcll makale min kitabihi el-mevs\u00fbm bi\u20191-hur\u00fbf<\/em> (Aristoteles Meta\u00adfizi\u011finin Ama\u00e7lar\u0131) adl\u0131 eserini okuduktan sonra ancak anlayabilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin k\u0131sa ya\u015fam\u00f6yk\u00fcs\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00d6teki ilk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler gibi F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin ya\u015fam\u0131 hakk\u0131nda pek az \u015fey biliyoruz. T\u00fcrk k\u00f6kenli oldu\u011fu kesin. T\u00fcrkistan\u2019<\/sup>da F\u00e2r\u00e2b kenti yak\u0131nlar\u0131nda bulunan Vas\u00eec\u2019<\/sup>ta do\u011fdu. 339\/950 y\u0131\u00adl\u0131nda 80 ya da daha yukar\u0131 ya\u015flarda \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc bilindi\u011fine g\u00f6re, 259\/872 y\u0131l\u0131nda veya biraz daha sonra d\u00fcnyaya gelmi\u015f olabilir. Babas\u0131n\u0131n halifenin ordusunda komutanl\u0131k yapt\u0131\u011f\u0131 biliniyor. Ba\u00adbas\u0131 belki de halifenin muhaf\u0131z ordusu komutanlar\u0131ndan biriydi. Babas\u0131n\u0131n ordu komutan\u0131 olmas\u0131, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin erken ya\u015flarda baba\u00ads\u0131yla birlikte Ba\u011fdat\u2019<\/sup>a geldi\u011fi, e\u011fitimini ve felsefe k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u00adn\u00fc orada edindi\u011fi sonucuna varmam\u0131z\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor. Ancak onun, y\u0131llarca Ba\u011fdat\u2019ta ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 halde, Kind\u00ee gibi saray \u00e7evresine girmedi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. Bir ara Samano\u011fullar\u0131\u2019ndan N\u00fbh b. Nasr b. Ahmed\u2019in (913-943) \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 \u00fczerine Buhara\u2019ya gitti\u011fi, orada sultan\u0131n iste\u011fi \u00fczerine bug\u00fcn mevcut olmayan b\u00fcy\u00fck eseri et-Ta\u2019lim S\u00e2n\u00ee<\/em>\u2019<\/sup>yi yazd\u0131\u011f\u0131 rivayet ediliyor. Bu eser b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla S\u00e2m\u00e2n\u00ee saray\u0131nda \u00e7\u0131kan yang\u0131nda yok olmu\u015f olabilir. F\u00e2r\u00e2b\u00ee bu g\u00f6revi yerine getirdikten sonra, tekrar Ba\u011fdat\u2019<\/sup>a d\u00f6n\u00add\u00fc; orada bir s\u00fcre kald\u0131ktan sonra bilinmeyen baz\u0131 nedenlerle 330\/942\u2019de \u015ei\u2019\u00ee Hemd\u00e2n\u00ee Sultan\u0131 Seyf ed-Devle\u2019nin \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 kabul ederek Halep\u2019e gitti ve sultan\u0131n maiyetine girdi. Bu arada M\u0131s\u0131r\u2019<\/sup>\u0131 ve yeni ele ge\u00e7irilmi\u015f olan \u015eam\u2019\u0131 ziyaret etti. Ziyaret etti\u011fi \u015eam\u2019<\/sup>a yerle\u015ferek, uzun bir s\u00fcre orada ya\u015fad\u0131 ve 339\/950 y\u0131l\u0131nda orada \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin felsefe k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Nestur\u00ee H\u0131ristiyanlardan Yuhann\u00e2 b. Hayl\u00e2n\u2019dan (\u00f6lm. MS 10. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk \u00e7eyre\u011fi) edindi\u011fi bilinmektedir. Yuhann\u00e2 b. Hayl\u00e2n\u2019\u0131n Ba\u011fdat\u2019a gelmeden \u00f6nce Har\u00adran\u2019da \u00f6\u011fretmenlik mesle\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmesinden \u00f6t\u00fcr\u00fc F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin ondan ders almak \u00fczere Harran\u2019a gitti\u011finden s\u00f6z eden bir riva\u00adyet de bulunmakla birlikte, bu rivayet do\u011fru olmasa gerektir; \u00e7\u00fcnk\u00fc F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Harran bir bilim ve k\u00fclt\u00fcr merkezi olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve Harranl\u0131 bilginlerin \u00f6nde gelenle\u00adri Ba\u011fdat\u2019a g\u00f6\u00e7 etmi\u015f bulunuyordu. Buna g\u00f6re F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin Ba\u011f\u00addat\u2019da ondan ders almas\u0131 akla daha yak\u0131nd\u0131r. Ayr\u0131ca F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin H\u0131ristiyan Aristoteles\u00e7ilerin Ba\u011fdat koluna mensup \u00f6nde gelen isimlerden Eb\u00fb Bi\u015fr Matt\u00e2 b. Yunus (\u00f6lm. 329\/940) ile temas\u00adta oldu\u011fu biliniyor. Bilindi\u011fi gibi Eb\u00fb Bi\u015fr, Aristoteles\u2019in eser\u00adlerini Arap\u00e7a\u2019ya \u00e7eviren ve yorumlayan \u00f6nemli bir bilgindir. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin 70 dil bildi\u011fine ili\u015fkin ger\u00e7ekle ilgisi olmayan birtak\u0131m iddialarda da bulunulmu\u015ftur. Bu konuda elimizde hi\u00e7bir kan\u0131t bulunmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bu iddialar\u0131n onu y\u00fcceltmek amac\u0131yla ortaya at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

Eserleri<\/em><\/strong><\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee, \u00f6teki \u0130slam filozoflar\u0131 aras\u0131nda Aristoteles\u2019e en ba\u011fl\u0131 olan\u0131d\u0131r. Siyaset kuram\u0131nda Eflatun\u2019u temel almas\u0131, b\u00fc\u00ady\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla, Aristoteles\u2019in Politika<\/em>\u2019s\u0131n\u0131n \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda bilinmemesinden ve \u0130slam Aristoteles\u00e7ileri aras\u0131nda her iki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u00adr\u00fcn ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n san\u0131lmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Hatta F\u00e2r\u00e2b\u00ee bu konuyu savunan bir de eser yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee \u0130slam felsefesinin sistemle\u015fmesinde eme\u011fi ge\u00e7en \u00f6nemli bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr; hatta bu felsefenin temelinin onun tara\u00adf\u0131ndan at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u0130bni S\u00een\u00e2 ondan \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde ya\u00adrarlanm\u0131\u015f; etkisi End\u00fcl\u00fcs\u2019e, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019e kadar uzanm\u0131\u015ft\u0131r. Yahudi filozofu \u0130bn Meym\u00fbn (Maimonides) kanal\u0131yla Yahudi felsefe\u00adsini de etkilemi\u015ftir. Daha \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck risaleler halindeki eser\u00adlerinden De Intellectu et \u0130ntellecto<\/em> (Fi\u2019l-Akl ve\u20191-Ma\u2019k\u00fbl<\/em>) gibi birka\u00e7\u0131 Latince\u2019ye; bir\u00e7o\u011fu da \u0130branca\u2019ya \u00e7evrilmi\u015ftir. Onun Aristoteles\u2019in eserlerine yazd\u0131\u011f\u0131 \u015ferhler End\u00fcl\u00fcs\u2019te bile \u0130bn B\u00e2cce ve \u0130bn R\u00fc\u015fd taraf\u0131ndan kullan\u0131ld\u0131 ve onlar\u0131 etkiledi. F\u00e2r\u00e2b\u00ee ayr\u0131ca Eflatun\u2019a, Afrodisiasl\u0131 \u0130skender, Zenon ve Porphyrius\u2019un eserlerine de \u015ferhler yazd\u0131.<\/p>\n

Onun mant\u0131\u011fa ili\u015fkin eserleri, daha \u00e7ok giri\u015f ve yorum niteli\u011finde k\u00fc\u00e7\u00fck risalelerdir. S\u00f6zgelimi, et-Tavti\u2019a fi\u2019l-Mant\u0131k<\/em> ve Kit\u00e2b \u0130s\u00e2guci ey el-Medhal<\/em> b\u00f6yledir. Tab\u00eeiyy\u00e2t ve il\u00e2hiyy\u00e2t konusundaki eserleri de yine k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7eklidir. Bunlardan bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabili\u00adriz; \u0130hs\u00e2 el-Ul\u00fbm<\/em>, F\u00ee\u20191-V\u00e2hid ve\u20191-Vahde<\/em>, Uy\u00fbn el-Mes\u00e2\u2019il<\/em>, Kitab el-Hur\u00fbf<\/em>, Ris\u00e2le f\u00ee Me\u2019\u00e2niyy el-Akl<\/em>, Ris\u00e2le f\u00ee m\u00e2 yenba\u011f\u00ee en yukaddime kable Ta\u2019all\u00fcm el-Felsefe<\/em>, N\u00fcket Eb\u00ee Nasr el-F\u00e2r\u00e2b\u00ee f\u00ee m\u00e2 yasihhu ve l\u00e2 yasihhu min Ahk\u00e2m ec-N\u00fcc\u00fbm<\/em>, Mes\u00e2\u2019il M\u00fcteferrika<\/em>, el-Muf\u00e2rak\u00e2t<\/em>, ed-De\u2019 aviyy el-Kalbiyye<\/em>, Ris\u00e2le f\u00ee Cev\u00e2b Mes\u00e2\u2019il su\u2019ile anh\u00e2<\/em>, A\u011fr\u00e2z M\u00e2 ba\u2019d et-Tab\u00ee\u2019a<\/em>, et-Ta\u2019l\u00eek\u00e2t<\/em>. Ona mal edilen Fus\u00fbs el-Hikem<\/em>\u2019in onun eseri olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u00ad\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee, \u00f6teki g\u00f6r\u00fc\u015flerinden \u00e7ok bir siyaset kuramc\u0131s\u0131 olarak tan\u0131n\u0131r. Kendisinden sonra her gruptan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc bu alanda etkiledi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. Bu konuda ba\u015fl\u0131ca eserleri \u015funlar\u00add\u0131r: Kit\u00e2b Ar\u00e2 Ehl el-Med\u00eenet el-F\u00e2z\u0131la<\/em> (k\u0131saca el-med\u00eenet el-F\u00e2z\u0131la<\/em> diye bilinir), es-siy\u00e2set el-medeniyye<\/em>, F\u00ee\u20191-Millet el-F\u00e2z\u0131la<\/em>, Fus\u00fbl el-Meden\u00ee<\/em>. Onun bu konudaki daha \u00f6nemsiz eserle\u00adri ise; Tahs\u00eel es-Sa\u2019\u00e2de<\/em> ile et-Tenb\u00eeh al\u00e2 Seb\u00eel es-Sa\u2019\u00e2de<\/em>\u2019dir.<\/p>\n

Ayr\u0131ca onun Aristoteles ile Eflatun\u2019un g\u00f6r\u00fc\u015flerinin ayn\u0131 oldu\u011funu ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 Kit\u00e2b el-Cem beyne Re\u2019yeyy el-Hak\u00eemeyn Eflatun el-il\u00e2h\u00ee ve Aristut\u00e2lis<\/em> adl\u0131 eseri ile \u00e7e\u00ad\u015fitli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere yazd\u0131\u011f\u0131 reddiyeler bulunmaktad\u0131r. S\u00f6zgelimi, Kit\u00e2b er-redd al\u00e2 Zen\u00fbn el-keb\u00eer<\/em>, Kit\u00e2b er-redd al\u00e2 Yahya en-Nahv\u00ee<\/em>, Kit\u00e2b er-redd al\u00e2 Calin\u00fbs<\/em> ve Kit\u00e2b er-redd al\u00e2 Eb Bekr Zekeriy\u00e2 er-R\u00e2z\u00ee<\/em>.<\/p>\n

Aristoteles\u00e7ili\u011fi Eflatunculukla birle\u015ftirip \u0130slam\u2019a uyarlad\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

Daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi, F\u00e2r\u00e2b\u00ee, Yeni-Eflatun\u00adculukla kar\u0131\u015fm\u0131\u015f \u015fekliyle Aristoteles\u00e7i felsefeyi \u0130slami gelenekle uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bunu yaparken, Aristoteles\u00e7i felsefeden fazla bir \u00f6d\u00fcn vermeden Yeni-Eflatunculu\u011fun da yard\u0131m\u0131yla bu felse\u00adfenin \u00e7\u00f6z\u00fcmlerini \u0130slam\u2019a uyarlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ortaya koydu\u011fu bu uyarlamada yatar. Onun bu uyarlamas\u0131 da\u00adha sonraki \u0130slam filozoflar\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir \u00f6rnek ve gelenek olu\u015fturur. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019den \u00f6nce gelen Kind\u00ee de temelde Aristoteles\u00e7ili\u011fe ba\u011fl\u0131 olmakla birlikte, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019den farkl\u0131 olarak bu felsefenin \u00f6z\u00fcne ba\u011fl\u0131 kalmak yerine, onu \u0130slam\u2019\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda de\u011fi\u015ftirme yo\u00adlunu se\u00e7er. \u00c7\u00fcnk\u00fc Kind\u00ee\u2019ye g\u00f6re, din nitelik bak\u0131m\u0131ndan felse\u00adfeden daha \u00fcst\u00fcn bir yere sahiptir. F\u00e2r\u00e2b\u00ee ise bunu tersine \u00e7e\u00advirerek, felsefeye daha \u00fcst\u00fcn bir yer sa\u011flar. \u00c7\u00fcnk\u00fc dinler, ona g\u00f6re s\u0131radan insanlara hakikatleri \u00f6rnekler ve simgelerle a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r; dinlerin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 bu \u00f6rnek ve simgelerle anlat\u0131m\u0131n derecesine ba\u011fl\u0131 olmakla birlikte, din en yetkin ha\u00adlinde bile bu niteli\u011fiyle eksiktir. Felsefi hakikat herkes\u00e7e kabul edilebilir oldu\u011fu halde, dinde hakikatleri ifade eden simgeler \u00fcmmetten \u00fcmmete de\u011fi\u015fir. Ancak F\u00e2r\u00e2b\u00ee, R\u00e2z\u00ee gibi, bu simgelerle anlat\u0131m\u0131n arac\u0131 olan peygamberleri birer sahtek\u00e2r olarak su\u00e7lamay\u0131p, onlara belli bir yer verdi ve kurulu dinle\u00adri, \u00f6nemli ve zorunlu bir i\u015flevi yerine getirmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan yararl\u0131 buldu. Bu konuya daha sonra yeniden d\u00f6nece\u011fiz.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee felsefenin her yerde sona erdi\u011finden ve \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda yeni bir vatan ve yeni bir ya\u015fam buldu\u011fundan s\u00f6z eder. Ona g\u00f6re, \u201cFelsefe \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na Yunanl\u0131lardan, Eflatun ve Aristoteles\u2019den gelmi\u015ftir. Bunlar M\u00fcsl\u00fcmanlara sadece felsefele\u00adrinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 vermekle kalmam\u0131\u015flar, ayn\u0131 zamanda bu sonu\u00e7\u00adlara ileten esaslar\u0131, eksilmesi ya da kaybolmas\u0131 halinde, fel\u00adsefeyi yeniden canland\u0131rma yolunu da g\u00f6stermi\u015flerdir.\u201d F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin bu s\u00f6zlerinden felsefenin do\u011fu\u015funu Yunanl\u0131lara dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmamal\u0131d\u0131r. O, felsefenin do\u011fu\u015funu, \u00e7ok daha gerilere g\u00f6t\u00fcrerek, Mezopotamya\u2019n\u0131n ilk yerlileri Keld\u00e2n\u00eelere dayand\u0131r\u0131r. Felsefe buradan M\u0131s\u0131r\u2019a; M\u0131s\u0131r\u2019dan Yunanl\u0131lara ge\u00e7mi\u015ftir. Yu\u00adnanl\u0131lar bu ilme \u201cy\u00fcce hikmet\u201d ya da \u201cb\u00fcy\u00fck hikmet\u201d ad\u0131n\u0131 vermi\u015fler; felsefenin sahip oldu\u011fu \u015feye ilim, onun melekesine de \u201chikmetin tercihi\u201d ve \u201chikmet sevgisi\u201d anlam\u0131na gelen \u201cfelse\u00adfe\u201d demi\u015flerdir. F\u00e2r\u00e2b\u00ee b\u00f6ylece felsefenin \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na gir\u00admekle asli vatan\u0131na geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcncesindedir.<\/p>\n

Eserleriyle felsefenin \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda tan\u0131nmas\u0131na ve\u00adsile olan Eflatun ve Aristoteles, daha \u00f6nce de de\u011findi\u011fimiz gibi, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re, ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri payla\u015fmaktad\u0131r. Onlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00adlerinde varoldu\u011fu iddia edilen ayr\u0131l\u0131k, bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri iyi tan\u0131may\u0131\u015ftan kaynaklanmaktad\u0131r. B\u00f6ylece Yeni-Eflatunculu\u011fun do\u011fu\u015fu ve geli\u015fmesinde etkili olan ve Kit\u00e2b Es\u00fbl\u00fbcy\u00e2<\/em> ve Kit\u00e2b f\u00ee Hayr el-Mahz<\/em> gibi Yeni-Eflatuncu eserlerin Aristoteles\u2019e mal edilmesinde herhangi bir ku\u015fkunun uyanmas\u0131n\u0131 engelleyen bu temel anlay\u0131\u015f\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda F\u00e2r\u00e2b\u00ee, olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7 bir i\u015f olan bu iki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn fel\u00adsefesinin birbirinin ayn\u0131 oldu\u011funu kan\u0131tlamaya giri\u015fir. Ancak onun yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015f, ger\u00e7ekten ayn\u0131 olan iki felsefenin b\u00f6yle oldu\u011funu g\u00f6stermek olmay\u0131p, ayna oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131 iki farkl\u0131 fel\u00adsefeyi uzla\u015ft\u0131rmak olmu\u015ftur.<\/p>\n

Ona g\u00f6re, her iki filozofun da ortaya koydu\u011fu eserler a\u00e7\u0131klanmaya muhta\u00e7, karma\u015f\u0131k eserlerdir. \u0130yice incelenmedikle\u00adri taktirde, yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmalar\u0131 ve yazarlar\u0131n\u0131n farkl\u0131 g\u00f6\u00adr\u00fc\u015fte olduklar\u0131n\u0131n san\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee, farkl\u0131 san\u0131lan, fakat asl\u0131nda ayn\u0131 olan birka\u00e7 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u015f\u00f6yle s\u0131ralar: Eflatun\u2019un eserlerinde kulland\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rma ve inceleme y\u00f6ntemi olan \u201cb\u00f6l\u00fcmleme y\u00f6ntemi\u201d Aristoteles\u2019in \u201ctas\u0131m y\u00f6ntemi\u201dnin temelinde yatan bir y\u00f6ntemdir; Eflatun\u2019un ideleri, Aristoteles\u2019in bireyleri her \u015feye \u00f6nceli\u011fi olan birer t\u00f6z saymas\u0131n\u0131n nedeni, her iki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn konuya farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan yakla\u015fm\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r; \u00f6te yandan Eflatun\u2019un ideleri, Tanr\u0131n\u0131n zihninde varolan \u00f6ncesiz \u00f6rnekler olarak, Aristoteles\u2019in ruhani suretlerinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Eflatun g\u00f6rmeyi, g\u00f6zden \u00e7\u0131kan bir \u015feyin g\u00f6r\u00fclen nesneye temas\u0131yla; Aristoteles\u2019in ise g\u00f6rme duyusunun g\u00f6r\u00fclen nesnenin suretinden etkilenmesiyle a\u00e7\u0131klarken, her iki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr de kapal\u0131 olarak g\u00f6rme olay\u0131\u00adn\u0131n meydana gelebilmesi i\u00e7in al\u0131c\u0131 ve iletici bir ortam\u0131n, ya\u00adni havan\u0131n gereklili\u011fi \u00fczerinde durur. Eflatun\u2019un iyi ve k\u00f6t\u00fc ahlaki niteliklerin bizde yarat\u0131l\u0131\u015ftan bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, Aristoteles\u2019in bu niteliklerin yarat\u0131l\u0131\u015fta kuvve halinde bizde bulun\u00addu\u011fu ve al\u0131\u015fkanl\u0131k sonucu iyi ya da k\u00f6t\u00fc ahlaki nitelik olarak bizde k\u00f6kle\u015fti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015fik bir ifadesidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc Efla\u00adtun Devlet<\/em> ve Devlet Adam\u0131<\/em> gibi eserlerinde, insanlar\u0131n, \u00e7e\u015fitli siyasal y\u00f6netimlerde daha sonra de\u011fi\u015ftirilmesi imk\u00e2n\u00ads\u0131z de\u011fil, g\u00fc\u00e7 olan belli bir ya\u015fam bi\u00e7imine al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131na i\u015fa\u00adret etmekle, asl\u0131nda ahlaki niteliklerin kazan\u0131lmas\u0131nda ve de\u00ad\u011fi\u015ftirilmesinde, t\u0131pk\u0131 Aristoteles gibi, e\u011fitimin ve al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n rol\u00fcn\u00fc kabul etmektedir; kimilerinin iddialar\u0131n\u0131n aksine, Aristoteles, \u00f6l\u00fcmden sonra nefsin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6d\u00fcl ya da cezaya tabi tu\u00adtulaca\u011f\u0131n\u0131 reddetmez; Aristoteles De Caelo<\/em> adl\u0131 eserinde \u201cEvrenin zamanda ba\u015flang\u0131c\u0131 yoktur\u201d derken, onun bir kayna\u011f\u0131n\u0131n bulunma\u00add\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fil, bir evin par\u00e7ala\u00adr\u0131n\u0131n yap\u0131l\u0131\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda zamanda birbirini izlemesi gibi, par\u00ad\u00e7alar\u0131n\u0131n birbirini izlemesi suretiyle de\u011fil, zaman d\u0131\u015f\u0131 bir yaratmayla yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmek istemekte ve b\u00f6ylece hem Eflatun\u2019un hem de vahyin bildirdiklerine ters d\u00fc\u015fmemektedir.<\/p>\n

Felsefe ve ilimler s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee, felsefeyi her \u015feyi kapsayan varl\u0131k ilmi olarak tan\u0131mlar. Bu tan\u0131m Aristoteles\u2019in felsefeyi \u201cVarl\u0131\u011f\u0131 varl\u0131k olarak ele alan bir ilimdir\u201d \u015feklindeki tan\u0131m\u0131yla da uyum halindedir. O, bu kuramsal tan\u0131ma, felsefe \u00f6\u011frenmenin Tanr\u0131ya benzemeye \u00e7al\u0131\u015fmak oldu\u011funu s\u00f6yleyerek Kind\u00ee\u2019nin de benimsedi\u011fi eylemsel bir tan\u0131m\u0131 ekler.<\/p>\n

\u0130hs\u00e2 el-Ul\u00fbm<\/em> da (\u0130limlerin Say\u0131m\u0131) felsefe i\u00e7inde yer \u00adalan ilimleri; dil ilimleri, mant\u0131k, matematik, tab\u00ee\u2019iyy\u00e2t ve il\u00e2hiyy\u00e2t, medeni ilimler (siyaset) bi\u00e7iminde s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131r.<\/p>\n

Mant\u0131\u011fa hitabet ve \u015fiir de dahildir. Oysa Aristoteles bu ikisini mant\u0131\u011fa dahil etmez. F\u00e2r\u00e2b\u00ee b\u00f6ylece mant\u0131k kitaplar\u0131n\u0131 bunlar ve \u0130s\u00e2guci ile birlikte dokuza \u00e7\u0131kar\u0131r. Matematik i\u00e7eri\u00adsinde ise aritmetik, geometri, optik, y\u0131ld\u0131zlar ve m\u00fczik bulunur. Medeni ilimler aras\u0131na ise f\u0131k\u0131h ve kel\u00e2m yerle\u015ftirilir. Bunun nedeni belki de bu iki bilgi konusunun kent halk\u0131n\u0131 do\u011frudan do\u011fruya ilgilendirmesidir. F\u00e2r\u00e2b\u00ee bu s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131na tamam\u0131yla dinsel nitelikli ilimleri de yerle\u015ftirmektedir.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee bu s\u0131n\u0131flama yan\u0131nda klasik Aristoteles\u00e7i felsefe veya ilimler s\u0131n\u0131flamas\u0131n\u0131 da benimsemektedir. Bu s\u0131n\u0131flamaya g\u00f6re, felsefe ya da ilimler a) kuramsal, b) eylemsel olmak \u00fcze\u00adre ikiye ayr\u0131l\u0131r. Kuramsal felsefe veya ilimler i\u00e7inde mant\u0131k, tab\u00ee\u2019iyy\u00e2t, il\u00e2hiyy\u00e2t; eylemsel felsefe veya ilimler i\u00e7inde de ahlak ve siyaset yer al\u0131r. Matematik ve m\u00fczik kuramsal ilimle\u00adrin tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 durumundad\u0131r.<\/p>\n

Fizik, psikoloji ve meteorolojinin yer ald\u0131\u011f\u0131 tab\u00ee\u2019iy\u00ady\u00e2t konusunda F\u00e2r\u00e2b\u00ee, siyaset konusunda oldu\u011fu kadar, yeterli ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi vermemektedir.<\/p>\n

Evreni iki b\u00f6l\u00fcmde inceler: Ay-\u00fcst\u00fc \u00e2lem ve ay-alt\u0131 \u00e2lem<\/em><\/strong><\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee evreni iki b\u00f6l\u00fcmde ele al\u0131p inceler. Birinci b\u00f6\u00adl\u00fcmde soyut, de\u011fi\u015fmez, \u00f6ncesiz, bu \u00e2lemdeki her \u015feyin nedeni olan ruhani varl\u0131klar yer al\u0131r ve bu b\u00f6l\u00fcme ay k\u00fcresi s\u0131n\u0131r say\u0131larak ay-\u00fcst\u00fc \u00e2lem (el-\u00e2lem ellezi fevk felek el-kamer) ad\u0131 verilir; ikin\u00adci b\u00f6l\u00fcmde ise somut, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcst \u00e2leme bor\u00e7lu olan, olu\u015fup bo\u00adzulan de\u011fi\u015fken varl\u0131klar yer al\u0131r ki, bu b\u00f6l\u00fcme de ay-alt\u0131 \u00e2lem (el-\u00e2lem ellezi tahte felek el-kamer) denir.<\/p>\n

Bu \u00e2lemde varolan her \u015feyin kuvve halindeki edilgin ne\u00addeni, de\u011fi\u015fmelere ra\u011fmen ayn\u0131 kalan ilk maddedir (el-hey\u00fbl\u00e2). Maddenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kan\u0131t\u0131, cisimleri olu\u015fturan d\u00f6rt unsurun birbirine d\u00f6n\u00fc\u015fmesidir. S\u00f6zgelimi, su \u0131s\u0131t\u0131l\u0131nca buhar olur; buhar yo\u011funla\u015f\u0131r ve su olur. Burada de\u011fi\u015fen yaln\u0131zca s\u00f6z konusu unsurun sureti olup, bu suretin alt\u0131nda yatan \u015fey, yani ilk madde de\u011fi\u015fmemektedir.<\/p>\n

\u0130lk maddeyi somut varl\u0131k alan\u0131na \u00e7\u0131karan ilke surettir. Unsuru belirleyen surete unsuri suret, cinsi belirleyen surete cismani suret, t\u00fcr\u00fc belirleyen surete de t\u00fcrsel suret ad\u0131 verilir.<\/p>\n

Mek\u00e2n bir cismin niteli\u011fi olup kendi ba\u015f\u0131na varolamaz; kaplayan cismin kaplanan cisimle temasta oldu\u011fu s\u0131n\u0131rd\u0131r. O halde F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re cisimden bo\u015f bir mek\u00e2n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez, bir ba\u015fka deyi\u015fle bo\u015fluk diye bir \u015fey yoktur. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin Aristoteles\u2019in \u00e7izgisini s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya izledi\u011fi bu g\u00f6r\u00fc\u015f, Ris\u00e2le f\u00ee\u20191-Hal\u00e2<\/em> adl\u0131 eserinde yank\u0131s\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin Aristoteles\u2019den gelen maddenin s\u00fcreklili\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, maddenin s\u00fcreksizli\u011fini, bir ba\u015fka deyi\u015fle atomun ve bo\u015flu\u011fun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul eden \u00f6zellikle er-R\u00e2z\u00ee\u2019yi ele\u015ftirmesine neden olmu\u015ftur.<\/p>\n

Cisim \u00fc\u00e7 boyutlu oldu\u011fu, ondan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir mek\u00e2n olma\u00add\u0131\u011f\u0131 ve t\u00fcm evren cisimlerle dolu oldu\u011fu i\u00e7in, cisim gibi t\u00fcm evrenin de s\u0131n\u0131rl\u0131 olmas\u0131 gerekir. S\u0131n\u0131rs\u0131z bir evren d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez.<\/p>\n

Hareket ve zaman<\/em><\/strong><\/p>\n

Hareket ve zaman konusunda da yine Aristoteles\u2019i izler; Kind\u00ee\u2019den bir noktada ayr\u0131l\u0131r. Ona g\u00f6re, t\u0131pk\u0131 mek\u00e2n gibi hareket ve zaman da birer ilinektir; mek\u00e2n ve hareket cismin, zaman ise hareketin iline\u011fidir. Oysa Kind\u00ee, genel Aristoteles\u00e7i a\u00e7\u0131klamalar\u0131 benimsemekle birlikte, bunlar\u0131 birer t\u00f6z kabul edi\u00adyordu.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee hareketi g\u00f6ksel ve yersel hareket diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr; g\u00f6ksel hareketin s\u00fcrekli ve \u00f6ncesiz k\u00fcresel hareket oldu\u011fu\u00adnu ileri s\u00fcrer. Yersel hareketi ise varolu\u015f bi\u00e7imine g\u00f6re t\u00fcr\u00adlere ay\u0131r\u0131r: a) Dairesel hareket, b) Mek\u00e2nsal hareket, c) Ni\u00adcel hareket, d) Nitel hareket. Hareket ilkesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ise a) Tabii hareket, b) \u0130radi hareket ve c) Zoraki hareket (el-hareket el-kasriyye) olmak \u00fczere \u00fc\u00e7e ayr\u0131l\u0131r. Tabii hareket tabii nesnelerin hareketi, kendi do\u011fal yerlerine do\u011fru olan harekettir. \u0130radi hareket hayvanlara, insanlara ve g\u00f6kk\u00fcre\u00adlerine ait olan nefs\u00e2n\u00ee bir harekettir. Zoraki hareket ise bir cismi do\u011fal (tabii) yerinden uzakla\u015ft\u0131rma hareketidir.<\/p>\n

Zaman hareketteki \u00f6nce ve sonraya ba\u011fl\u0131 olarak hareke\u00adtin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Ancak her hareketin de\u011fil, en y\u00fcksek g\u00f6kk\u00fcresi\u00adnin hareketinin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Hayal g\u00fcc\u00fcnde ge\u00e7mi\u015fle gelece\u011fi birle\u015ftiren ya da ge\u00e7mi\u015fi gelecekten ay\u0131ran s\u0131n\u0131r olarak kabul edilen \u201can\u201d, s\u00fcresi olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, zaman de\u011fildir.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee bu \u00e2lemdeki varl\u0131klar\u0131n varolu\u015fu i\u00e7in Aristoteles\u2019in belirledi\u011fi d\u00f6rt nedeni oldu\u011fu gibi kabul eder. Bunlar; f\u00e2il, madde, suret ve gayedir. Madde al\u0131c\u0131 neden, f\u00e2il etkin, hare\u00adket ettiren nedendir.<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131 \u00e2lemdeki b\u00fct\u00fcn varl\u0131klar, maddeye verilen unsuri suret sayesinde olu\u015fan unsurlardan ba\u015flayarak, bu unsurlar\u0131n belli oranlarda dengeli ve uyumlu bile\u015fiminden kaynaklan\u0131r. Bu bile\u015fimler sahip olduklar\u0131 denge ve uyum \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde t\u00fcrsel suretleri almaya haz\u0131rl\u0131kl\u0131 bir hale gelir ve bu suretlerin verilmesiyle de madenler, hayvanlar ve insanlar meydana gelir. Gerek unsurlar\u0131n belli oranlarda dengeli ve uyumlu bir bile\u015fi\u00adme sahip olarak kendilerine uygun suretleri almaya haz\u0131rl\u0131kl\u0131 bir duruma gelmelerinde, gerekse onlara uygun suretlerin veril\u00admesinde ruhani \u00e2lemde (ay-\u00fcst\u00fc \u00e2lemde) varolan ak\u0131llar, g\u00f6kk\u00fc\u00adreleri ve onlar\u0131n hareketleriyle meydana gelen olu\u015fumlar, etkili olmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsan nefsinin yetileri<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0130nsan d\u00f6rt unsurun kendisinde en dengeli bir bi\u00e7imde bir araya gelmesi, ona, kendisine \u00f6zg\u00fc t\u00fcrsel suret verilmesiy\u00adle ger\u00e7ekle\u015fir. Bu t\u00fcrsel suret ayn\u0131 zamanda onun t\u00fcrsel ayr\u0131m\u0131n\u0131, yani nefsini olu\u015fturur. \u0130nsan nefsi, bitkisel ve hay\u00advansal nefsleri de i\u00e7ermektedir. Ancak bunlar bitkiler ve hayvanlarda nefs ad\u0131n\u0131 ald\u0131klar\u0131 halde, insan nefsinin yaln\u0131zca birer yetisi durumundad\u0131r. Bir hayat ya da canl\u0131l\u0131k ilkesi o\u00adlan nefs ak\u0131lda yetkinli\u011fe ula\u015f\u0131r.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re, bitkisel ve hayvansal nefsi de birer yeti olarak i\u00e7eren insan nefsinin, a) bitkisel yeti, b) duyma yetisi, c) \u015fehvet yetisi, d) hayal (fantasya) yetisi, e) akli yeti olmak \u00fczere be\u015f yetisi ya da melekesi bulunmaktad\u0131r. Bun\u00adlardan yaln\u0131zca akli yeti kuramsal y\u00f6n\u00fcyle bedensel organlara ba\u011fl\u0131 de\u011fildir. Organlara ba\u011fl\u0131 olan yetilerin son faaliyet merkezi beyin de\u011fil, kalptir. Beyinde bulunan yetiler bile sonunda kalbe ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn yetiler s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya birbirine ba\u011f\u00adl\u0131 olup, alttaki \u00fcsttekinin maddesini olu\u015fturur; yaln\u0131zca ak\u00adli yeti farkl\u0131 olup, b\u00fct\u00fcn \u00f6nceki suretlerin suretidir.<\/p>\n

Bitkisel nefsin en \u00f6nemli i\u015flevi bedenin beslenmesini ve b\u00fcy\u00fcmesini sa\u011flamakt\u0131r. Duyum yetisi be\u015f duyunun elde etti\u00ad\u011fi alg\u0131larla ilgilidir. \u015eehvet yetisi, herhangi bir nesne konusunda duyulan sevgi ya da nefretle ilgilidir, insan bu yeti sayesinde sevgi duydu\u011fu \u015feye yakla\u015f\u0131r; nefret duydu\u011fu \u015feyden uzakla\u015f\u0131r. Bu yetinin b\u00fct\u00fcn yetilerle ilgisi vard\u0131r. Hayal ye\u00adtisi ise duyular\u0131n alg\u0131lama faaliyetinin sonucu olarak kendisi\u00adne gelen izlenimleri, duyularla alg\u0131lanan nesne ortadan kalksa da korur; bu izlenimleri ya birbiriyle birle\u015ftirir ya da bir\u00adbirinden ay\u0131r\u0131r. Bu birle\u015ftirme ve ay\u0131rma s\u0131ras\u0131nda kimi zaman olmayacak \u015feyleri bir araya getirir veya birbirinden ay\u0131r\u0131r; b\u00f6ylece ge\u00e7mi\u015f duyum alg\u0131lar\u0131n\u0131n do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f hayalleri\u00adni olu\u015fturur.<\/p>\n

Hayal yetisinin peygamberlik ile ili\u015fi\u011fi<\/em><\/strong><\/p>\n

Aristoteles\u2019in ortak duyusunun, belki de eserlerinde, a\u00e7\u0131k\u00e7a bir yeti olarak yer almad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin s\u0131n\u0131flan\u00admas\u0131nda da yer alamad\u0131\u011f\u0131 organlara ba\u011f\u0131ml\u0131 yetiler aras\u0131nda bizi en \u00e7ok ilgilendirecek olan hayal yetisidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu yeti ve i\u015flevi onun r\u00fcyalar\u0131 ve peygamberlik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131\u00adna yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu yetinin Yunan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinde gelecekten haber veren r\u00fcyalar\u0131n olu\u015fumundaki rol\u00fc \u00fczerinde duruldu\u011fu ve kehanet ol\u00adgusunun a\u00e7\u0131klanmas\u0131nda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 biliniyor. Aristoteles, bu t\u00fcr olgular\u0131 \u00f6zellikle Tanr\u0131sal kaynakl\u0131 olanlar\u0131n\u0131 ihtiyatla kar\u00ad\u015f\u0131lamakla birlikte, bu olgulara de\u011finiyor. Afrodisiasl\u0131 \u0130s\u00adkender\u2019in De Anima<\/em> \u015ferhinde ise bu olgular \u00fczerinde geni\u015fli\u011fi\u00adne duruluyor. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin \u00f6zg\u00fcn yan\u0131 bu bilgileri geli\u015ftirerek, vahyin ya da peygamberli\u011fin mahiyetini a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r. Ku\u015fkusuz onun bug\u00fcn bilebildi\u011fimiz en yak\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fc Kind\u00ee\u2019dir.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re, hayal yetisi duyum yetisiyle ak\u0131l ara\u00ads\u0131nda bir arac\u0131 durumundad\u0131r. Sadece duyum yetisinden iletilen malzemeyi akla sa\u011flamakla kalmaz; ayn\u0131 zamanda bu malzemeyi ko\u00adruyarak, bir t\u00fcr bellek gibi ona yard\u0131mc\u0131 olur. Fakat hayal yetisinin as\u0131l kendisine \u00f6zg\u00fc i\u015flevi, yarat\u0131c\u0131 hayal de diyebi\u00adlece\u011fimiz, uykudaki r\u00fcyalarda ve pek seyrek olarak da uyan\u0131kken g\u00f6r\u00fclen r\u00fcyalarda, ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

Hayalin bu kendine \u00f6zg\u00fc i\u015flevi, duyum yetisinden ald\u0131\u00ad\u011f\u0131 izlenimleri birle\u015ftirme ve ay\u0131rma i\u015flemiyle yak\u0131ndan ilgili\u00addir. Daha \u00f6nce de s\u00f6yledi\u011fimiz gibi, hayal yetisi bu birle\u015ftir\u00adme ve ay\u0131rma i\u015flemi s\u0131ras\u0131nda ger\u00e7ekleri oldu\u011fu gibi yans\u0131tma ya da benzerleriyle, birtak\u0131m simgelerle yans\u0131tma \u00f6zelli\u011fine sahiptir. Ancak hayal yetisinin bu faaliyeti her zaman ortaya \u00e7\u0131kmaz. Onun bu faaliyeti g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu durumlarda kendini g\u00f6sterir. Onun g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu durumlar genellikle, insan nefsinin duyularla ve ak\u0131lla t\u00fcm ili\u015fkisini kesti\u011fi uykuda oldu\u011fu durumlarla, bu yetinin do\u011fu\u015ftan g\u00fc\u00e7l\u00fc olarak yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131, uya\u00adn\u0131kken de i\u015flevini yerine getirdi\u011fi durumlard\u0131r. Birinciler s\u0131radan insanlarda, ikinciler peygamberlerde ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

Hayal yetisi bir yandan duyularla bir yandan da ak\u0131l ile ili\u015fkili oldu\u011fu i\u00e7in i\u015flevini her iki a\u00e7\u0131dan yerine geti\u00adrir. Duyulur suretler ve duygular hayal yetisinde saklanarak, \u00f6zellikle hayal yetisinin g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu uyku s\u0131ras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131karlar ve bedende ger\u00e7ekte oluyormu\u015f etkisi b\u0131rak\u0131rlar. S\u00f6zgelimi, ki\u015fi r\u00fcyas\u0131n\u0131n etkisiyle yataktan kalk\u0131p dola\u015fabi\u00adlir, bir ba\u015fkas\u0131na vurabilir. Ayn\u0131 \u015fekilde akl\u0131n verileri olan soyut suretler de yine birtak\u0131m \u00f6rnek ve simgelerle duyulur su\u00adret, daha do\u011frusu hayallenmi\u015f duyulurlar haline sokulurlar. Bu akli verilerin m\u00fckemmel olanlar\u0131 g\u00f6ze g\u00fczel g\u00f6r\u00fcnen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler; eksik olanlar\u0131 \u00e7irkin g\u00f6r\u00fcnen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler verirler.<\/p>\n

Uyan\u0131kken hayal yetisi yetkinli\u011fe ula\u015fm\u0131\u015f ki\u015filer pey\u00adgamberlerdir. Bunlar etkin ak\u0131l vas\u0131tas\u0131yla ruhani \u00e2lemden ge\u00adlen soyut suretleri hayal yetisi yard\u0131m\u0131yla birtak\u0131m \u00f6rnekler ve simgelerle ifade ederler. Bu \u00f6rnekler ve simgelerin ger\u00e7ek\u00adleri ifade etme derecesi hayal yetisinin g\u00fcc\u00fcyle orant\u0131l\u0131 ola\u00adrak peygamberden peygambere de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterir. Bu nedenle hakikatlerin toplumlara yans\u0131t\u0131lmas\u0131 da farkl\u0131 farkl\u0131d\u0131r. B\u00f6y\u00adlece F\u00e2r\u00e2b\u00ee peygamberler aras\u0131nda bir derecelendirme yapmaktad\u0131r. Peygamberlerin en m\u00fckemmeli hakikatleri oldu\u011fu gibi ya da simgesel olarak elde edip, onlar\u0131n ruhani benzerini ortaya ko\u00adyanlard\u0131r. Bunlar hem filozof hem de siyaset adam\u0131 olarak insan soyunun en m\u00fckemmel \u00f6rnekleridir. Eksik peygamberlik t\u00fcrlerinde ise s\u00fcrekli uyan\u0131kken hakikatlerin g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerine sahip almak s\u00f6z konusu de\u011fildir. Kimi hem uyan\u0131k hem de uyurken, ki\u00admi de yaln\u0131zca uyurken hakikatlerin simgelerine sahip olur. Onlar\u0131n elde ettikleri bu simgelerin anlamlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 da peygamberlik d\u00fczeyleriyle orant\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee bu arada sahte peygamberlik t\u00fcr\u00fcne de de\u011finmek\u00adtedir. Ona g\u00f6re, baz\u0131 ko\u015fullarda, s\u00f6zgelimi bedensel bir ra\u00adhats\u0131zl\u0131k sonucu olarak, insana ger\u00e7ekleri yans\u0131tmayan hayal \u00fcr\u00fcnlerini ger\u00e7ekleri yans\u0131t\u0131yormu\u015f sanarak kendisini peygamber olarak g\u00f6rebilir ki\u015fi. Onlar, hayal yetisinin \u00fcr\u00fcnleri ger\u00e7e\u011fe te\u00adkab\u00fcl etti\u011fi, ne de ger\u00e7e\u011fin simgeleri oldu\u011fu i\u00e7in, sahtek\u00e2r ya da deli diye nitelendirilirler.<\/p>\n

Ak\u0131l s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

Akla gelince F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019de Aristoteles\u2019den beri gelen bir gele\u00adne\u011fi izleyerek, onu birtak\u0131m b\u00f6l\u00fcmlere ay\u0131r\u0131r. \u00d6nce onu ku\u00adramsal ve eylemsel olmak \u00fczere, ikiye ay\u0131r\u0131r. O da Kind\u00ee gibi kuramsal akl\u0131n d\u00f6rt ayr\u0131 ak\u0131l derecesi bulundu\u011funu ileri s\u00fcrmekte; bunlardan etkin akl\u0131 insan nefsinin d\u0131\u015f\u0131na yerle\u015ftirmekte ve onu \u0130bn S\u00eena ile birlikte, ay-k\u00fcresinin akl\u0131 ile ayn\u0131 saymaktad\u0131r. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re, insan akl\u0131n\u0131n \u201ckuvve halinde ak\u0131l\u201d, \u201cfiil halinde ak\u0131l\u201d, \u201ckazan\u0131lm\u0131\u015f ak\u0131l\u201d olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 derecesi vard\u0131r. Kind\u00ee\u2019de fiil halindeki akl\u0131n yerinde \u201ckazan\u0131lm\u0131\u015f ak\u0131l\u201d, \u201ckazan\u0131lm\u0131\u015f ak\u0131l\u201d\u0131n yerinde ise \u201cbey\u00e2n\u00ee ak\u0131l\u201d bulunmaktad\u0131r. \u201cHey\u00fbl\u00e2n\u00ee\u201d ya da \u201ckuvve halindeki ak\u0131l\u201d ak\u0131l edilir suretle\u00adri almaya haz\u0131r olan ak\u0131ld\u0131r. Bu ak\u0131l ayn\u0131 zamanda kuvve halindeki ak\u0131l edilir suretlerin de kendisidir. Kuvve halindeki ak\u0131l edilirlerin fiil halindeki ak\u0131l edilirler olmas\u0131, kendi tabiatlar\u0131 gere\u011fi olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, nefste de \u201ckuvve halindeki ak\u0131l\u201d\u0131 \u201cfiil halindeki akl\u201da d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecek bir \u015fey yoktur. Bu de\u011fi\u015fiklik i\u00e7in insan nefsi, kendi d\u0131\u015f\u0131nda, kendisini kuv\u00adve eden fiile \u00e7\u0131karacak bir ilkeye muhta\u00e7t\u0131r. Bu ilke daha \u00f6n\u00adce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz \u201cetkin ak\u0131l\u201dd\u0131r. F\u00e2r\u00e2b\u00ee, bu akl\u0131n \u201ckuvve halindeki ak\u0131l\u201dla ili\u015fkisini t\u0131pk\u0131 Aristoteles ve Kind\u00ee\u2019de oldu\u011fu gibi a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Ona g\u00f6re, etkin ak\u0131l g\u00f6rmeyi sa\u011flayan g\u00fc\u00adne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc oynar. Renkler, fiilen g\u00f6r\u00fclmeden \u00f6nce, kuvve halinde g\u00f6r\u00fclebilir \u015feylerdir. G\u00f6zde fiilen g\u00f6rme\u00adyi sa\u011flayacak bir \u015fey bulunmad\u0131\u011f\u0131 gibi, renklerde de bu i\u015flevi yerine getirecek herhangi bir \u015fey bulunmamaktad\u0131r. G\u00f6rme yeti\u00adsini ayd\u0131nlatan ve renklerin g\u00f6r\u00fclmelerini sa\u011flayan, g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131d\u0131r. T\u0131pk\u0131 bunun gibi, etkin ak\u0131lda, kuvve halindeki akl\u0131 ve kuvve halindeki ak\u0131l edilirleri ayd\u0131nlat\u0131r ve kuvve halin\u00addeki ak\u0131l edilirlerin fiil halinde ak\u0131l edilirler haline gelme\u00adlerini ve kuvve halindeki akl\u0131n da onlar\u0131 fiilen kavramas\u0131n\u0131 sa\u011flar; \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019da oldu\u011fu gibi, ak\u0131l edilir suretlerin insan akl\u0131na akmas\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildir. \u0130nsan akl\u0131, etkin ak\u0131l ta\u00adraf\u0131ndan ayd\u0131nlat\u0131l\u0131nca hayal yetisinde bulunan duyulur suret\u00adler insan akl\u0131nda ak\u0131l edilir suretler haline gelir ve b\u00f6ylece herkesin kabul etti\u011fi \u201cb\u00fct\u00fcn par\u00e7adan b\u00fcy\u00fckt\u00fcr\u201d gibi, ilk \u00f6n\u00adc\u00fcller olu\u015fur. Fiil halindeki akl\u0131n \u00f6tesinde ise etkin akla son derece benzeyen \u201c kazan\u0131lm\u0131\u015f ak\u0131l\u201d yer al\u0131r.<\/p>\n

Etkin akl\u0131n insan akl\u0131 \u00fczerindeki bu etkin rol\u00fc, ruhani \u00e2lemi, bu \u00e2leme ba\u011flamakta ve bizi Tanr\u0131sal bir kay\u00adna\u011fa y\u00f6neltmektedir. Bu nedenle olacak ki, F\u00e2r\u00e2b\u00ee etkin ak\u00adla \u201cR\u00fbh el-Em\u00een\u201d, \u201cR\u00fbh el-Kuds\u201d veya Cebr\u00e2\u2019il adlar\u0131n\u0131 vermektedir. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re, etkin ak\u0131l kuvve halindeki ak\u0131l \u00fczerinde, etkili olursa, filozof ve bilgin; hayal g\u00fcc\u00fc \u00fczerinde etkili olursa peygamber olu\u015fur. Bu nedenle filozof evrensel bilgi verir; peygamberlerin verdikleri bilgiler ise anlat\u0131mlar\u0131ndaki simgesellik \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde bir \u00fcmmetten \u00f6tekine de\u011fi\u015fir. B\u00f6ylece F\u00e2r\u00e2b\u00ee, a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemese de, filozoflar\u0131 peygamberlerden \u00fcst\u00fcn g\u00f6rmektedir. Ancak b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla, M\u00fcsl\u00fcman bir toplumda tepki \u00e7ekmemek \u00fczere, Hz. Muhammed\u2019in hem bir filozof hem de bir peygamber oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ay-alt\u0131 \u00e2lemdeki her \u015feyin nedeni ve ilkesi ay-\u00fcst\u00fc \u00e2lemdedir<\/em><\/strong><\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee, etkin ak\u0131lla birlikte ruhani ya da Tanr\u0131sal \u00e2leme ge\u00e7mektedir. Onun bu \u00e2leme verdi\u011fi ad ay-\u00fcst\u00fc \u00e2lemdir. Ay-alt\u0131 \u00e2lemdeki her \u015feyin nedeni ve ilkesi o y\u00fcce \u00e2lemde yer al\u0131r. Bunlar: \u0130lk neden, ikincil nedenler ve etkin ak\u0131ld\u0131r. Bunlar, a\u015fa\u011f\u0131 \u00e2lemin ilkeleri olan nefs, suret ve maddenin ilkeleridir.<\/p>\n

\u0130lk sebep Tanr\u0131d\u0131r; Tanr\u0131 kendi \u00f6z\u00fcn\u00fc bilir. \u00d6z\u00fc b\u00fct\u00fcn varl\u0131klar\u0131 kapsad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, \u00f6z\u00fcn\u00fc bilince, b\u00fct\u00fcn var\u00adolanlar\u0131 da bilir. Yaln\u0131zca Tanr\u0131 birdir; onun d\u0131\u015f\u0131ndaki varl\u0131klar \u00e7oklu\u011fa sahiptir. O kendisinde hi\u00e7bir eksiklik bulunmayan en yetkin ve en erdemli varl\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee Tanr\u0131n\u0131n mutlak birli\u011fini Kind\u00ee\u2019ye benzer bir bi\u00e7imde kan\u0131tlar: Birden fazla Tanr\u0131 bulunsayd\u0131, onlar\u0131n baz\u0131 noktalarda birbirinden farkl\u0131 olmas\u0131 gerekirdi. Onlar\u0131n, farkl\u0131 olduklar\u0131 nokta ortak olduklar\u0131 noktadan ba\u015f\u00adka olaca\u011f\u0131 i\u00e7in, bile\u015fik olmalar\u0131 gerekir. Oysa ilk varl\u0131k bile\u015fik de\u011fildir.<\/p>\n

Ayr\u0131ca onun ku\u015fatamad\u0131\u011f\u0131 bir varl\u0131k yoktur. E\u011fer b\u00f6y\u00adle bir varl\u0131k bulunsayd\u0131, varl\u0131\u011f\u0131 da ku\u015fatandan daha a\u015fa\u011f\u0131 bir d\u00fczeyde yer al\u0131r ve Tanr\u0131 olamazd\u0131.<\/p>\n

Tanr\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 bir ba\u015fkas\u0131 i\u00e7in olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, bir ba\u015fkas\u0131na da muhta\u00e7 de\u011fildir; bu nedenle o, hem ak\u0131l, hem \u00e2kil hem ma\u2019k\u00fbld\u00fcr; hem ilim, hem \u00e2lim, hem ma\u2019l\u00fbmdur; hem seven hem sevilen, hem \u00e2\u015f\u0131k hem de ma\u2019\u015f\u00fbktur. Ba\u015fkas\u0131 ona muhta\u00e7 olup, varl\u0131\u011f\u0131 ondan kazan\u0131r. Ba\u015fka\u00ads\u0131n\u0131n ondan varl\u0131k kazanmas\u0131 feyz ya da sud\u00fbr yoluyla olur.<\/p>\n

\u0130kincil nedenler, F\u00e2r\u00e2b\u00ee taraf\u0131ndan ayr\u0131k ak\u0131llar diye nitelendirilebilir ve meleklerle bir g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Tanr\u0131n\u0131n kendi \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmesiyle ilk ak\u0131l olu\u015fur ve b\u00f6ylece ak\u0131llar dizisi ba\u015fla\u00adm\u0131\u015f olur ve on birinci akla kadar devam eder. Her ak\u0131l kayna\u011f\u0131 gibi tek olmakla birlikte, varl\u0131klar\u0131nda ikilik vard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar kendi \u00f6zleriyle m\u00fcmk\u00fcn, ba\u015fkas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla zorunludur. B\u00f6ylece her ak\u0131l kendisinden \u00f6ncekini, kendisini var edeni d\u00fc\u00ad\u015f\u00fcnerek bir sonraki akl\u0131; kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015fkas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla zorunlu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnerek s\u0131ras\u0131yla g\u00f6kk\u00fcrelerinin nefslerini, kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcyle m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnerek g\u00f6kk\u00fcrelerinin cisimlerini meydana getirir. B\u00f6ylece, her ak\u0131ldan \u00fc\u00e7 \u015fey \u00e7\u0131kar: Bir sonraki ak\u0131l, g\u00f6kk\u00fcresinin nefsi ve cismi.<\/p>\n

\u00d6z\u00fcyle zorunlu olan tek varl\u0131k olarak Tanr\u0131dan sonra gelen t\u00fcm varl\u0131klar m\u00fcmk\u00fcn varl\u0131klard\u0131r. Ancak m\u00fcmk\u00fcn varl\u0131klardan ay-\u00fcst\u00fc \u00e2lemde bulunanlar ba\u015fkas\u0131yla zorunlu olduklar\u0131, yani Tanr\u0131dan \u00f6t\u00fcr\u00fc zorunlu olduklar\u0131 hal\u00adde, ay-alt\u0131 \u00e2lemdeki b\u00fct\u00fcn varl\u0131klar her y\u00f6nden m\u00fcmk\u00fcn varl\u0131klard\u0131r. Ba\u015fkas\u0131yla zorunlu olan varl\u0131klar varolup, yok olmazlar; de\u011fi\u015fmeye u\u011framazlar. Bunlar eksik varl\u0131klar olduklar\u0131 i\u00e7in en y\u00fcce mutlulu\u011fa kendiliklerinden sahip olamazlar; bir ba\u015fka deyi\u015fle kendi ba\u015flar\u0131na \u00f6zleriyle mutlu olmaya yeterli de\u011fillerdir. Ancak kendilerini ve ilk varl\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmekle mutlu olurlar.<\/p>\n

 <\/p>\n

Mutluluk soyut akli kavramlara ula\u015fmakt\u0131r<\/em><\/strong><\/p>\n

Hayat\u0131n amac\u0131 olan \u201cMutlulu\u011fa m\u00fcmk\u00fcnler \u00e2leminde yaln\u0131z\u00adca insan, ula\u015fabilir.\u201d \u0130nsan madde ve maddesel ili\u015fkilerden ken\u00addisini ar\u0131nd\u0131rd\u0131k\u00e7a mutlulu\u011fa ula\u015f\u0131r; bu konuda kendisine et\u00adkin ak\u0131l yard\u0131mc\u0131 olur. B\u00f6ylece g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, insan\u0131n mutlulu\u00ad\u011fu soyut akli kavramlara ula\u015fmakla, e\u015fde\u011fer tutuluyor; bir ba\u00adk\u0131ma en y\u00fcce erdemlerin edinilmesi soyut akli kavramlar\u0131n edi\u00adnilmesi anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re, mutlulu\u011fun elde edilmesi i\u00e7in yararl\u0131 olan her \u015fey iyidir. \u0130nsan kuramsal akl\u0131 sayesinde mutlulu\u011funa temel olacak \u015feyleri se\u00e7mek \u00fczere \u00f6v\u00fcleni yerilenden, g\u00fczeli \u00e7irkinden ay\u0131rt eder. Bu konuda ona yine etkin ak\u0131l yard\u0131mc\u0131 olur. \u0130nsan etkin ak\u0131l taraf\u0131ndan kendisine verilmi\u015f olan ilkeleri ve ilk bilgileri kullanmakla mutlulu\u011fu bilir, \u015fehvet yetisiyle ister, eylemsel yetisiyle onu elde etmek i\u00e7in gerekeni yap\u00admay\u0131 tasarlar ve \u015fehvet yetisinin, ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanarak onu fiilen ger\u00e7ekle\u015ftirir. Bu konuda insandaki akli yetiye duyum ve–<\/sup> hayal yetileri yard\u0131mc\u0131 olup, boyun e\u011ferse, insan\u0131n meydana getirdi\u011fi b\u00fct\u00fcn fiiller iyi olur. F\u00e2r\u00e2b\u00ee buna \u201ciradi iyilik\u201d ad\u0131n\u0131 veriyor.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131n mutlulu\u011fun bilincine ermeden yarar, sevk, egemenlik, \u015feref u\u011fruna eylemlerini ger\u00e7ekle\u015ftirmesi halinde ise, iyilik de\u011fil, \u201ciradi k\u00f6t\u00fcl\u00fck\u201d ger\u00e7ekle\u015fir. Mutluluk bilindi\u011fi halde, mutlulu\u011fun de\u011fil, bir ba\u015fka \u015feyin ama\u00e7 edinilmesi ha\u00adlinde de yine ayn\u0131 \u015fey ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

Ancak t\u00fcm insanlar\u0131n iradi iyilikleri yerine getirerek mutlulu\u011fa ula\u015fmalar\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n etkin ak\u0131lla ili\u015fki kurma ve ak\u0131l edilirleri elde etme yetenekleri ve kapa\u00adsiteleri farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir. S\u00f6zgelimi baz\u0131 insanlar kolay\u00adl\u0131kla kavrar ve eyleme giri\u015firler; onlar\u0131n rehberlik ve \u00f6\u011fretme yetene\u011fi g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr; baz\u0131lar\u0131 da bu yetenekten tamam\u0131yla yoksundur.<\/p>\n

\u0130nsanlar mutlulu\u011fa ve iyili\u011fe y\u00f6nelmelerinin derecesine g\u00f6re, \u00f6teki d\u00fcnya ya\u015fam\u0131nda kendilerine bir yer edinirler. Filozoflar, onlar\u0131n \u00f6\u011fretilerini benimseyenler ve felsefi hakikati dinsel d\u00fczeyde simgelerle kabul edenler \u00f6teki d\u00fcnyada \u00f6d\u00fcle ve mutlulu\u011fa hak kazan\u0131rlar. Bilin\u00e7li olarak hakikate kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlar ebedi ceza g\u00f6receklerdir. Ger\u00e7e\u011fi ve mutlulu\u00ad\u011fu bilme yetene\u011finden yoksun insanlar\u0131n nefisleri ise bedenleriyle birlikte yok olacakt\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar hayvanl\u0131k d\u00fczeyinden insanl\u0131k d\u00fczeyine ula\u015famam\u0131\u015flar; kuvve halindeki ak\u0131l d\u00fc\u00adzeyinde kalm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Topluluklar\u0131 s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re, ihtiya\u00e7lar\u0131 gere\u011fi bir arada ya\u015famak zo\u00adrunda olan bireylerin yetenekleri, e\u011fitim d\u00fczeyleri ve karak\u00adterleri, g\u00f6kcisimlerinin etkileri, yerle\u015fim yerleri ve iklim ko\u015fullar\u0131, onlar taraf\u0131ndan olu\u015fturulan topluluklar\u0131n karakter\u00adlerini de belirler. Farab\u00ee b\u00fct\u00fcn topluluklar\u0131, d\u00f6neminin ko\u015ful\u00adlar\u0131 gere\u011fi, dini birer topluluk olarak g\u00f6rm\u00fc\u015f olacak ki, top\u00adlum ya da topluluk kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201c\u00fcmmet\u201d terimini kullanmaktad\u0131r. Bu nedenle baz\u0131 kitaplarda ve \u00e7evirilerde bu terimin \u201cmillet\u201d ya da \u201culus\u201d s\u00f6zc\u00fckleriyle kar\u015f\u0131lanmas\u0131, bu son terimlerin bu\u00adg\u00fcnk\u00fc anlamlar\u0131 nedeniyle F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019yi yanl\u0131\u015f anlamaya sebep olur.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin, karakterleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan topluluklar\u0131 s\u0131n\u0131f\u00adland\u0131rmas\u0131na ge\u00e7meden \u00f6nce topluluklar\u0131 geni\u015flikleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan nas\u0131l s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6relim: a) Bir\u00e7ok \u00fcmmetlerden olu\u015fan d\u00fcnya toplulu\u011fu, b) Bir tek \u00fcmmetten olu\u015fan topluluk, c) Kent (\u015fehir) toplulu\u011fu. Kent toplulu\u011fu yetkinliklerin ilkini olu\u015ftu\u00adrur.<\/p>\n

\u00c7e\u015fitli ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 olarak farkl\u0131 karaktere sahip topluluklar\u0131 ise \u015f\u00f6yle s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131r: 1) Erdemli Kent (el-me\u00add\u00eenet el-f\u00e2z\u0131la), 2) Bilgisiz (c\u00e2hil) Kent (el-Med\u00eenet el-cahiliyye veya el-c\u00e2hile), 3) F\u00e2s\u0131k Kent ( el-med\u00eenet el-f\u00e2s\u0131ka), 4) Sap\u0131k Kent (el-med\u00eenet el-d\u00e2lle), 5) De\u011fi\u015fmi\u015f Kent (el-me\u00add\u00eenet el-m\u00fcbeddele veya m\u00fctebeddele). Son d\u00f6rt kent t\u00fcr\u00fc erdemli kentin kar\u015f\u0131t\u0131d\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Erdemli kent<\/em><\/strong><\/p>\n

Erdemli kentin halk\u0131, daha \u00f6nce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz iradi iyili\u011fe y\u00f6nelerek mutlulu\u011fu kazanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu konuda onla\u00adra erdemlerle e\u015fde\u011fer g\u00f6r\u00fclen soyut akli kavramlar\u0131 ileten et\u00adkin ak\u0131l yard\u0131mc\u0131 olur. Ancak erdemli kentte bile her bireyin bu d\u00fczeye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez. Toplumu olu\u015fturan bireylerin yarat\u0131l\u0131\u015flar\u0131 farkl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, her bireyin mutlulu\u011fun ne oldu\u011funu ve mutluluk konusunda neler yapmas\u0131 gerekti\u011fini kendi ba\u015f\u0131na bilmesi s\u00f6z konusu olamaz. Bu nedenle onlar\u0131n bir \u00f6\u011fretmene (mu\u2019allim), bir m\u00fcr\u015fide, bir y\u00f6neticiye ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n

Kenti, y\u00f6netenlerin ba\u015f\u0131nda ilk y\u00f6netici yer al\u0131r. \u0130lk y\u00f6netici; kendisi y\u00f6netilme ihtiyac\u0131nda olmayan, ilim ve marifeti ger\u00e7ek anlamda elde etmi\u015f, kavray\u0131\u015f\u0131 y\u00fcksek, bir m\u00fcr\u015fide ihtiyac\u0131 olmay\u0131p, kendisi m\u00fcr\u015fit olan, etkin ak\u0131lla s\u00fcrekli ba\u011flant\u0131 halinde, kazan\u0131lm\u0131\u015f ak\u0131l d\u00fczeyine ula\u015fm\u0131\u015f ki\u015fidir. Filozofluk ve peygamberlik niteli\u011fi bu ki\u015fide bir araya gelmi\u015f olup, o ger\u00e7ek anlamda \u201csultan\u201d niteli\u011fine lay\u0131k biridir.<\/p>\n

Bir\u00e7ok topluluklar ayn\u0131 anda erdemli ba\u015fkanlara sahip olabilece\u011fi gibi, ayn\u0131 topluluk art arda erdemli ba\u015fkanlar tara\u00adf\u0131ndan da y\u00f6netilebilir. Erdemli ba\u015fkanlar kendilerinden \u00f6nce konmu\u015f yasay\u0131 izleyebilecekleri gibi, onu de\u011fi\u015ftirme yetkisi\u00adne de sahiptirler; \u00e7\u00fcnk\u00fc yer ve zamana ba\u011fl\u0131 olarak bir top\u00adlumda ko\u015fullar de\u011fi\u015febilir ve de\u011fi\u015fen ko\u015fullar birtak\u0131m yasal de\u011fi\u015fiklikleri gerektirebilir. F\u00e2r\u00e2b\u00ee bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc desteklemek \u00fczere, de\u011fi\u015ftirilen yasay\u0131 ilk koyan ki\u015finin de\u011fi\u015fen \u015fartlar\u0131 g\u00f6rebilecek kadar ya\u015fam\u0131\u015f olmas\u0131 halinde, bu yasay\u0131 kendisinin de\u011fi\u015ftirmi\u015f olaca\u011f\u0131n\u0131 savunur.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee kenti tabi\u00ee varl\u0131klara, kentin mertebelerini de ilk nedenden ba\u015flay\u0131p, d\u00f6rt unsur ve ilk maddede son bulan varl\u0131klar\u0131n mertebelerine benzetir. Kentte s\u00f6z\u00fc edilen bu mertebelenme ilk y\u00f6netici taraf\u0131ndan kentte ya\u015fayan insanlar\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f ve e\u011fitim farkl\u0131l\u0131klar\u0131 g\u00f6zetilerek yap\u0131l\u0131r. Kendile\u00adri y\u00f6netilen ve asla y\u00f6neticilik niteli\u011fi olmayan ki\u015filer, un\u00adsurlar ve ilk maddeye benzer.<\/p>\n

\u0130lk y\u00f6neticinin m\u00fcr\u015fitlik g\u00f6revi yan\u0131nda, bir ba\u015fka g\u00f6revi de kentin b\u00fct\u00fcn mertebelerinin veya b\u00f6l\u00fcmlerinin uyum i\u00e7inde olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak, k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri ortadan kald\u0131rmak \u00fczere halk\u0131n i\u015fbirli\u011fini ger\u00e7ekle\u015ftirmektir.<\/p>\n

Kent halk\u0131 farkl\u0131 kavray\u0131\u015f d\u00fczeylerine sahip oldu\u011fu i\u00e7in, onlara kavray\u0131\u015f d\u00fczeylerine uygun bir anlat\u0131m yolunu be\u00adnimsemek gerekir. S\u00f6zgelimi, insanlardan kimi hayal kimi de ak\u0131l d\u00fczeyindedir; bu nedenle hayal d\u00fczeyinde olanlara ger\u00e7ek\u00adleri simgelerle, ak\u0131l d\u00fczeyinde olanlara oldu\u011fu gibi anlatmak gerekir. Varl\u0131klar\u0131n ilkelerini ve mutlulu\u011fu ak\u0131lla kavrayanlar ve ol\u00addu\u011fu gibi bilenler bilge ki\u015filer; bunlar\u0131 simgelerle hayal d\u00fc\u00adzeyinde kavrayanlar ise inanan (m\u00fc\u2019min) ki\u015filerdir. \u0130lk y\u00f6ne\u00adtici olan filozof bu ikinciler i\u00e7in ger\u00e7eklere en uygun simgeleri se\u00e7mek zorundad\u0131r. B\u00f6ylece F\u00e2r\u00e2b\u00ee, peygamberlik kuram\u0131nda da g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00fczere, simgesel anlat\u0131m\u0131 dinlere \u00f6zg\u00fc bir an\u00adlat\u0131m bi\u00e7imi olarak g\u00f6rmektedir. Ona g\u00f6re birden fazla erdemli kent bulunabilir; ama\u00e7lar\u0131 ayn\u0131 olmakla birlikte aralar\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131k, bu kentlerin insanlar\u0131n\u0131n yatk\u0131n olduklar\u0131 simgesel anlat\u0131m\u0131n, bir ba\u015fka deyi\u015fle dinlerinin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ileri gelmektedir.<\/p>\n

Bu nedenle denebilir ki, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re, sadece pey\u00adgamberlik vergisine sahip olup, filozof olmayan y\u00f6netici, asla m\u00fckemmel say\u0131lamaz ve erdemli kenti y\u00f6netmeye lay\u0131k g\u00f6r\u00fclemez. Bazen en iyi y\u00f6netici bulunamaz, bu durumda ikinci, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc de\u00adreceden en iyi y\u00f6neticiler i\u015fba\u015f\u0131na getirilmelidir.<\/p>\n

Erdemli kent kendi i\u00e7inde uyum sa\u011flayamayan birtak\u0131m ki\u015fileri de bar\u0131nd\u0131r\u0131r. S\u00f6zgelimi, erdemli kent i\u00e7inde \u015feref, y\u00f6neticilik, zenginlik arayanlar; yasalar\u0131 ve buyruklar\u0131 kendi isteklerine g\u00f6re yorumlayanlar; yasalar\u0131 yanl\u0131\u015f anlay\u0131p, yasa d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kanlar; hayal yetilerini yeterince kullanamayanlar bu ki\u015filer aras\u0131nda say\u0131l\u0131r. Erdemli kentin y\u00f6neticisinin g\u00f6revi, bu t\u00fcrden ki\u015fileri izlemek, me\u015fgul etmek ve onlar\u0131n durumlar\u0131\u00adna uygun tedavi y\u00f6ntemlerini kullanmakt\u0131r. Bu y\u00f6ntemler; \u015fehir\u00adden kovmak, cezaland\u0131rmak, hapsetmek ve zor i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u00admak bi\u00e7iminde olabilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Bilgisiz kent<\/em><\/strong><\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee, bilgisiz kentin de\u011fi\u015fik bi\u00e7imleri oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u00ad\u015f\u00fcndedir. Bunlar\u0131, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde Eflatun\u2019a uyarak, \u015fu \u015fekilde s\u0131ralar: a) Zorunlu kent (el-med\u00eenet ez-zar\u00fcriyye), b) K\u00f6t\u00fc kent (el-med\u00eenet el-hissa veya hissiyye), c) A\u015fa\u011f\u0131l\u0131k kent (el-med\u00eenet en-Nazal\u00ea), d) \u015eeref d\u00fc\u015fk\u00fcn\u00fc kent (el-med\u00eenet el-ker\u00e2me), e) Zorba kent (el-med\u00eenet et-tegall\u00fcbiyye), f) Demokratik kent (el-med\u00eenet el-cem\u00e2\u2019iyye). Bu kentlerde ya\u015fayan insanlar ger\u00e7ek mutlulu\u011fu bulamazlar ve dolay\u0131s\u0131yla ona ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fmazlar; ancak ha\u00adyat\u0131n aldat\u0131c\u0131 zevklerine kap\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n

Zorunlu kent, halk\u0131n\u0131 birtak\u0131m zorunluluklar\u0131n ve ihti\u00adya\u00e7lar\u0131n bir araya getirdi\u011fi kent ya da topluluktur. Bu kentte, \u00e7ift\u00e7ilik, hayvanc\u0131l\u0131k, avc\u0131l\u0131k, soygunculuk vb. sayesinde zo\u00adrunlu ihtiya\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011fu i\u00e7in, bu ken\u00adti y\u00f6neten ba\u015fkan zorunlu ihtiya\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131nda en be\u00adcerikli olan ki\u015fidir. Erdemli bir y\u00f6netimin bu kentte kurulmas\u0131 \u00f6teki bilgisiz kent\u00adlere oranla daha kolayd\u0131r.<\/p>\n

K\u00f6t\u00fc kent, halk\u0131 servet ve zenginli\u011fe d\u00fc\u015fk\u00fcn olan, zorunlu ihtiya\u00e7lar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda harcama yapmayan kent olarak nitelen\u00addirilir. Zenginlikte en ileri ve zenginli\u011fin elde edilmesinde en becerikli ki\u015fi ba\u015fkan olmaya en lay\u0131k ki\u015fidir.<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131l\u0131k kent bedensel veya oyun, e\u011flence gibi hayali zevklere veya her ikisine birden d\u00fc\u015fk\u00fcn insanlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu kent veya topluluktur. Bu kentin insanlar\u0131, kendi kentlerini mutlu ve imrenilecek bir kent san\u0131rlar. Aralar\u0131ndan oyun ve zevk i\u00e7in en \u00e7ok kayna\u011fa sahip olan ki\u015fi ba\u015fkanl\u0131k yapabilir.<\/p>\n

\u015eeref d\u00fc\u015fk\u00fcn\u00fc kent, s\u00f6zde ve eylemde \u015feref kazanmak i\u00e7in i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde bulunan kent veya topluluktur. Erdeme de\u00ad\u011fil, zenginli\u011fe, zevk ve oyun kaynaklar\u0131na sahip olma \u015feref konusunda bir \u00f6l\u00e7\u00fc olarak kabul edilir. A\u015fa\u011f\u0131l\u0131k kent Eflatun\u2019un Timokrasisine kar\u015f\u0131l\u0131kt\u0131r. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye\u00ad g\u00f6re bu kent bilgisiz kentlerin en iyisidir. Ancak \u015feref sevgisinin a\u015f\u0131r\u0131 boyutlara ula\u015fmas\u0131 halinde bu kent zorba ken\u00adte d\u00f6n\u00fc\u015febilir.<\/p>\n

Zorba kent, ba\u015fkalar\u0131 \u00fczerinde egemenlik kurmak i\u00e7in \u00fcyelerinin i\u015fbirli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131 kent veya topluluktur. Bu kentte, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 alt etmeden elde edilen egemenlik ger\u00e7ek egemenlik de\u011fildir. Bu kentin insanlar\u0131, egemenlik konusunda birbirlerine muhta\u00e7 olduklar\u0131 i\u00e7in birbirlerine k\u0131ymazlar. Halk\u0131 ba\u015fka\u00adlar\u0131yla sava\u015ft\u0131rmada en becerikli, en kurnaz ve en ak\u0131ll\u0131 ki\u015fi ba\u015fkanl\u0131\u011fa lay\u0131kt\u0131r. Bu kentin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 Eflatun\u2019da da bulun\u00admaktad\u0131r.<\/p>\n

Demokratik kent, insanlar\u0131 \u00f6zg\u00fcr ve istediklerini yap\u00admada serbest olan ve Eflatun\u2019da da kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 bulunan kenttir. Bu kentte insanlar e\u015fit olup, ba\u015fkalar\u0131 \u00fczerinde egemenlik kur\u00admaya haklar\u0131 yoktur. Zevkleri, e\u011filimleri, karakterleri \u00e7ok \u00e7e\u00ad\u015fitli insanlar burada ya\u015farlar. Y\u00f6netenler y\u00f6netilenleri de\u011fil, y\u00f6netilenler y\u00f6neteni y\u00f6nlendirir. \u00d6teki kentler aras\u0131nda en \u00e7ok imrenilen ve en mutlu olan kenttir. Y\u00f6neticilik kar\u015f\u0131l\u0131k beklemeden ya da mal kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 verilir. Ger\u00e7ek anlamda erdemli bir kimseyi ba\u015fkanl\u0131\u011fa getirmezler. Zorunlu kentte oldu\u011fu gibi bu kentte de erdemli bir y\u00f6netimin kurulmas\u0131, \u00f6tekilere g\u00f6re, daha kolayd\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

F\u00e2s\u0131k kent, sap\u0131k kent ve de\u011fi\u015fmi\u015f kent<\/em><\/strong><\/p>\n

Erdemsiz kentlerden ikincisi olan f\u00e2s\u0131k kent insanlar\u0131, varl\u0131klar\u0131n ilkelerine inanan ve bu ilkeleri koruyan kent veya topluluktur. Mutlulu\u011fun ne oldu\u011funa hayal yetileri sayesinde inand\u0131klar\u0131 halde, mutluluktan y\u00fcz \u00e7evirip, bilgisiz kentlerin ama\u00e7lar\u0131n\u0131 benimserler.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131rada sap\u0131k kent yer al\u0131r. Bu kentin insanlar\u0131na ger\u00e7ek olmayan nesnelerin taklitleri sunuldu\u011fu i\u00e7in ger\u00ad\u00e7ek mutluluktan farkl\u0131 bir mutlulu\u011fun taklidini elde ederler.<\/p>\n

Erdemsiz kentlerin sonuncusu de\u011fi\u015fmi\u015f kente gelince, bu kent insanlar\u0131, ba\u015flang\u0131\u00e7ta ger\u00e7e\u011fi g\u00f6r\u00fcp, mutluluk i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterirken, daha sonra bundan y\u00fcz \u00e7eviren kent veya top\u00adluluktur.<\/p>\n

F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019ye g\u00f6re bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda herhangi bir kent ya da topluluk olu\u015fturamayan insanlar bulunur. Bunlar evcil ya da vah\u015fi hayvanlara benzerler. Bir k\u0131sm\u0131 \u00e7\u00f6llerde tek ba\u015flar\u0131na, bir k\u0131sm\u0131 da birlikte her t\u00fcrl\u00fc ahlaks\u0131zl\u0131k i\u00e7inde ya\u015farlar, F\u00e2r\u00e2b\u00ee, bunlara hayvan muamelesi yap\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nerir. Onlardan evcil olanlar k\u00f6le olarak kent i\u00e7in yararl\u0131 olabilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

F\u00e2r\u00e2b\u00ee, Yeni-Eflatun\u00adculukla kar\u0131\u015fm\u0131\u015f \u015fekliyle Aristoteles\u00e7i felsefeyi \u0130slami gelenekle uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, ortaya koydu\u011fu bu uyarlamada yatar. Onun bu uyarlamas\u0131 da\u00adha sonraki \u0130slam filozoflar\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir \u00f6rnek ve gelenek olu\u015fturur. F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019den \u00f6nce gelen Kind\u00ee de temelde Aristoteles\u00e7ili\u011fe ba\u011fl\u0131 olmakla birlikte, F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019den farkl\u0131 olarak bu felsefenin \u00f6z\u00fcne ba\u011fl\u0131 kalmak yerine, onu \u0130slam\u2019\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda de\u011fi\u015ftirme yo\u00adlunu […]<\/p>\n","protected":false},"author":487,"featured_media":9577,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[99,224],"tags":[229,467],"class_list":["post-9574","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-61-sayi","category-din-ve-dinler-tarihi","tag-din","tag-din-felsefesi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t