{"id":9579,"date":"2009-03-01T13:46:32","date_gmt":"2009-03-01T11:46:32","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=9579"},"modified":"2017-05-19T13:48:52","modified_gmt":"2017-05-19T10:48:52","slug":"ozgur-irade-uzerine-ii-bir-yanilsama-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2009\/03\/01\/ozgur-irade-uzerine-ii-bir-yanilsama-mi","title":{"rendered":"\u00d6zg\u00fcr irade \u00fczerine – II Bir yan\u0131lsama m\u0131?"},"content":{"rendered":"

\u00d6ncelikle, \u201c\u00f6zg\u00fcr se\u00e7im\u201d yerine \u201cbilin\u00e7li se\u00e7im\u201d diyebilmek gerekir. B\u00f6ylece, \u201c\u00f6zg\u00fcr\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn metafiziksel \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar yapmas\u0131 engellenmi\u015f olur. Bilin\u00e7li se\u00e7im, insan\u0131n kendisini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmesinin anahtar\u0131d\u0131r. Bilin\u00e7li se\u00e7im yapabilmek i\u00e7in de, insan\u0131n hem olabildi\u011fince bilgilenmesi hem de do\u011fan\u0131n (evrimin) kendisine kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 akl\u0131 kullanarak ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi \u00f6\u011frenmesi gerekir. B\u00f6ylece, insan kendi kendisinin \u201cnedeni\u201d olur. Kaderci yakla\u015f\u0131mlar\u0131n iddia ettikleri gibi, \u00f6nceden, \u201cezelden\u201d belirlenmi\u015f bir yar\u0131n yoktur; yar\u0131n\u0131 bug\u00fcn belirlemektedir. Belirlenmi\u015f de\u011fil, belirlenmekte olan yar\u0131nlar s\u00f6z konusudur; s\u00fcre\u00e7 a\u00e7\u0131k u\u00e7ludur. Yar\u0131nlar\u0131 bizler i\u00e7in ya\u015fanabilir k\u0131lacak olan, yapaca\u011f\u0131m\u0131z bilin\u00e7li se\u00e7imlerdir.\u00a0 <\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

\u00d6zg\u00fcr irade \u00fczerine yazm\u0131\u015f oldu\u011fum bir deneme, gene bu dergide\u00a0 (Bilim ve Gelecek<\/em>, say\u0131: 48) yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131. Yaz\u0131n\u0131n sonunda \u201canla\u015f\u0131lan o ki, bilim bir \u00e7\u00f6z\u00fcm getirene kadar, deterministik bir d\u00fcnyada ya\u015famas\u0131na ra\u011fmen, insan\u0131n \u00f6zg\u00fcr iradeye sahip bir varl\u0131k oldu\u011funu kabullenmemiz gerekiyor\u201d demi\u015ftik. Bu ikinci denemede i\u015fte bu c\u00fcmleyi sorgulamak istiyorum.<\/p>\n

Acaba, diyorum, ger\u00e7ekten \u00f6zg\u00fcr iradeyi kabullenmek mi gerekiyor? Belki de \u00f6zg\u00fcr irade denilen \u015fey bir yan\u0131lsamadan ibarettir ve yeni bulgulara gereksinim duymadan, bildiklerimize dayanarak bu konuyu tart\u0131\u015fabiliriz.<\/p>\n

\u0130lk deneme, nesnel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Ancak bu ikincisi \u00f6znel bir yakla\u015f\u0131mla yaz\u0131ld\u0131 ve felsefi analizlere daha \u00e7ok yer verildi.<\/p>\n

\u00a0Zaman ve \u00f6zg\u00fcr irade ili\u015fkisi<\/em><\/strong><\/p>\n

Uzayda \u00fc\u00e7 boyutta hareket edebiliriz: sa\u011fa-sola, \u00f6ne-arkaya, yukar\u0131ya-a\u015fa\u011f\u0131ya. Fakat bu \u00fc\u00e7 boyuta ilave bir boyut daha vard\u0131r: zaman. Zaman, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir boyut olarak uzay\u0131n \u00fc\u00e7 boyutuna eklenmi\u015ftir. Art\u0131k fizik\u00e7iler yaln\u0131zca \u201cuzay\u201ddan s\u00f6z etmezler, do\u011frusu \u201cuzay-zaman\u201d kavram\u0131d\u0131r. Uzay-zaman\u2019\u0131 bir kuma\u015fa benzetirsek, bu kuma\u015f\u0131n iplikleri bildi\u011fimiz uzay ve bildi\u011fimiz zamand\u0131r.<\/p>\n

Zaman\u0131n akt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleriz, bu \u00f6yle bir ak\u0131\u015ft\u0131r ki, adeta biz de zamanla birlikte s\u00fcr\u00fckleniriz. Ve bu ak\u0131\u015f\u0131n y\u00f6n\u00fc de bellidir: y\u00f6n, ge\u00e7mi\u015ften gelece\u011fe do\u011frudur. Ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6nebilmek veya gelece\u011fe s\u0131\u00e7ramak hemen her insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr, ancak bu \u015fimdiye dek ancak bilim kurgu eserlerinde m\u00fcmk\u00fcn olabilmi\u015ftir.<\/p>\n

D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut olarak zaman kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6nemli felsefi g\u00f6nderimleri vard\u0131r. Bunlardan biri de d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir boyut olarak zaman kavram\u0131 ile \u00f6zg\u00fcr irade kavram\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkidir. De\u011ferli felsefecimiz Arda Denkel, D\u00fc\u015f\u00fcnceler ve Gerek\u00e7eler<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda bu konuyu \u00e7ok g\u00fczel ve anla\u015f\u0131l\u0131r bir \u015fekilde ele alm\u0131\u015ft\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131da bu konuyla ilgili olarak ondan yapt\u0131\u011f\u0131m bir al\u0131nt\u0131 yer al\u0131yor:<\/p>\n

\u201c\u2026Zaman\u0131, uzay\u0131n \u00fc\u00e7 boyutuna eklenen d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir boyut bi\u00e7iminde kavrayan yakla\u015f\u0131m i\u00e7in \u2018\u015fimdi\u2019nin hi\u00e7bir \u00f6zel konumu kalm\u0131yor. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan zaman boyutundaki her nokta bir \u2018\u015fimdi\u2019 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Zaman\u0131n \u2018\u015fimdi\u2019 denilen o \u00f6zel ortamdan ge\u00e7ip durdu\u011fu ya da akt\u0131\u011f\u0131 gibi bir inan\u00e7, biz insanlar\u0131n \u00fc\u00e7 boyutlu alg\u0131 yetisiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olu\u015fumuz ve bilincimizin zaman boyutunda gelece\u011fe do\u011fru hareket ediyor olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc. Ger\u00e7e\u011fin kendisinde kay\u0131p giden bir zaman yok.<\/p>\n

\u201c\u2026Bu zaman kavray\u0131\u015f\u0131 uyar\u0131nca, zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fc olsa da (yani ge\u00e7mi\u015f ile gelecek aras\u0131nda nedensellik ve entropi ile belirlenen genel bir ayr\u0131m olsa da) bir y\u00f6n\u00fc ge\u00e7mi\u015f, \u00f6b\u00fcr y\u00f6n\u00fc de gelecek olan bu boyutun her bir noktas\u0131 e\u015fit varl\u0131ksal de\u011fere sahip. Birbirinden hangi y\u00f6nde ve ne kadar uzakta olursa olsun, zaman boyutu \u00fczerinde se\u00e7ilecek her nokta \u2018\u015fimdi\u2019 olmak hakk\u0131n\u0131 \u00f6b\u00fcrleriyle e\u015fit olarak ta\u015f\u0131yor. Zamanda birbirinden olduk\u00e7a uzak iki nokta se\u00e7ip her ikisine de bilin\u00e7li yarat\u0131klar yerle\u015ftirsek, her ikisi de bulunduklar\u0131 tarihi \u2018\u015fimdi\u2019 olarak kavrarlard\u0131. Biz bulundu\u011fumuz bu yerde, i\u00e7inde oldu\u011fumuz tarihe nas\u0131l \u2018\u015fimdi\u2019 diyorsak, J\u00fcl Sezar da bulundu\u011fu o tarihte kendi \u2018\u015fimdi\u2019sini ya\u015f\u0131yor\u2026 Evet, Sezar i\u00e7in tarih oldu diyoruz ama bu, onun zaman b\u00f6lgesinin bizimkinden daha az ger\u00e7ek ya da varl\u0131ktan yoksun olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla\u00a0 de\u011fil. Sezar bize g\u00f6re ge\u00e7mi\u015fte, biz ise ona g\u00f6re gelecekteyiz.<\/p>\n

\u201c\u2026 Zamandaki \u2018\u015fimdi\u2019, uzaydaki \u2018buras\u0131\u2019 gibi. Neredeyseniz, bulundu\u011funuz o yer, sizin i\u00e7in \u2018buras\u0131\u2019 oluyor. Ba\u015fka yerler size g\u00f6re belli y\u00f6nler ve uzakl\u0131klarda kal\u0131yor. Yine de o yerlerin her biri ve i\u00e7lerinde bulunan her \u015fey sizinle e\u015fit \u00f6l\u00e7\u00fcde ger\u00e7ek.\u201d<\/p>\n

Denkel\u2019e g\u00f6re bu yakla\u015f\u0131m\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucu \u201ckadercilik\u201dtir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut olarak zaman boyutunun kabul edilmesi sonucunda, evrenin gelece\u011finin, \u015fimdiden her bir ayr\u0131nt\u0131s\u0131na dek belli oldu\u011funun ve bunun de\u011fi\u015ftirilemez oldu\u011funun kabul\u00fc gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, zaman\u0131 bir boyut olarak kavray\u0131p, onun her noktas\u0131na e\u015fit bir ger\u00e7eklik y\u00fckleyince, gelece\u011fi de t\u0131pk\u0131 ge\u00e7mi\u015f gibi, hem ger\u00e7ek hem de de\u011fi\u015fmez k\u0131lm\u0131\u015f oluyoruz. Buna g\u00f6re, ge\u00e7mi\u015fi nas\u0131l de\u011fi\u015ftiremiyorsak, gelece\u011fi de de\u011fi\u015ftiremiyoruz. Gelece\u011fimizde bulunan olaylar, en ufak ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar gelecekte \u015fimdiden durup duruyorlar. Biz onlar\u0131, o tarihlere ula\u015ft\u0131k\u00e7a ya\u015fayaca\u011f\u0131z. Gelecekteki olaylar, \u015fimdi ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131z kadar somut ve ger\u00e7ektir. Onlara do\u011fru kayan bilincimiz, bir tren yolcusunun gitti\u011fi y\u00f6ndeki duraklardan bir bir ge\u00e7i\u015fi gibi, tarihi gelen her olay\u0131 ya\u015fayarak zaman boyutundaki yoluna devam edecektir (1).<\/p>\n

Fred Hoyle gibi kimi fizik\u00e7ilere g\u00f6re, zaman\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir boyut olarak kabul\u00fc, \u00f6zg\u00fcr irade diye bir \u015feyin var olmad\u0131\u011f\u0131, hi\u00e7bir \u015fekilde \u00f6zg\u00fcr se\u00e7im yapma \u015fans\u0131m\u0131z\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. Olmu\u015f veya olacak olan her \u015fey, bir \u00fclkedeki t\u00fcm kentlerin o \u00fclke topraklar\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 gibi, uzay-zamana yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (2).<\/p>\n

Bu kavray\u0131\u015f\u0131n bizi getirdi\u011fi nokta, determinizm de\u011fil, determinizmin de \u00f6tesinde, kelimenin tam anlam\u0131yla \u201ckadercilik\u201dtir. Yaln\u0131z, burada vurgulanmas\u0131 gerekir ki, bu kavray\u0131\u015f bizi kader kavram\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorsa da, bu yakla\u015f\u0131m \u00f6z\u00fcnde dinsel de\u011fildir. Kader kavram\u0131, dinsel \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlarla y\u00fckl\u00fcd\u00fcr; hatta tamamen dinsel bir kavram oldu\u011funu da s\u00f6yleyebiliriz. Ancak d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n gerisinde, \u201cher \u015feyi bilen\u201d, \u201cmutlak g\u00fc\u00e7 sahibi\u201d do\u011fa \u00fcst\u00fc bir varl\u0131k kabul\u00fc yoktur. Anlat\u0131lmak istenen, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyutun bu \u015fekilde kavranmas\u0131n\u0131n, bizi, dinlerin \u201ckader\u201d ad\u0131n\u0131 verdikleri bir ger\u00e7eklik anlay\u0131\u015f\u0131na \u201cbenzer\u201d bir anlay\u0131\u015fa g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Asl\u0131nda \u00e7o\u011fu din, hem kaderin hem de insan\u0131n \u00f6zg\u00fcr iradesinin bir arada bulunabilece\u011fini varsayar ki bu asl\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir; bu iki kavram birbirleriyle ba\u011fda\u015famaz. Fakat, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut yakla\u015f\u0131m\u0131, \u00f6zg\u00fcr iradeyi yads\u0131yarak bu hataya d\u00fc\u015fmez, bu bak\u0131mdan daha tutarl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Ancak, bu d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131 yorumlarken bir noktaya daha dikkat etmek gerekir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u015e\u00f6yle ki, determinizm ve kader kavramlar\u0131 aras\u0131nda \u00f6nemli bir fark vard\u0131r. Determinizm, olan ve olacak olan her \u015feyin neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi ba\u011flam\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesini ister; bug\u00fcn olanlar, yar\u0131n olacaklar\u0131 belirler. Fakat, kader \u00f6\u011fretisinde, olan ve olacak olan her \u015fey \u00f6nceden zaten belirlenmi\u015ftir; bug\u00fcn olanlar, yar\u0131n olacaklar\u0131 de\u011fi\u015ftirmez; olacak olan \u015fey, her hal\u00fckarda olacakt\u0131r: que sera, sera!<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc boyut kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n, \u00f6zg\u00fcr iradeyi yads\u0131y\u0131\u015f\u0131 makul olmakla birlikte, bizi kader kavram\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc anla\u015f\u0131labilir de\u011fildir. Bir nedensellik d\u00fcnyas\u0131nda ya\u015fayan insanlar\u0131n bu nedenselli\u011fi a\u015fan bir \u00f6\u011fretiyi nas\u0131l kabullenece\u011fini anlam\u0131\u015f de\u011filim. Bu kabulleni\u015f, kan\u0131mca, ancak dinsel bir inan\u0131\u015f \u00e7er\u00e7evesinde m\u00fcmk\u00fcn olabilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Nietzsche: Amor fati<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00d6zg\u00fcr iradeyi yads\u0131yan ve i\u015fin i\u00e7ine bir \u015fekilde kaderi sokan bir yakla\u015f\u0131m da Nietzsche\u2019den gelir. Nietzsche, \u00f6zg\u00fcr iradenin bir yan\u0131lsama oldu\u011funu en \u00e7arp\u0131c\u0131 ifadelerle vurgulayan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin ba\u015f\u0131nda yer al\u0131r. Ona g\u00f6re bu yan\u0131lsaman\u0131n kabul\u00fc hi\u00e7 de kolay de\u011fildir:<\/p>\n

\u201c\u0130nsan\u0131n kendi eylemleri ve varl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda tamamen sorumsuz olu\u015fu, insanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n asalet berat\u0131nda sorumlulu\u011fu ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6rmeye al\u0131\u015fm\u0131\u015f bir bilen ki\u015finin yutmas\u0131 gereken en ac\u0131 damlad\u0131r.\u201d (3)<\/p>\n

Peki, ya adalet? Sorumluluk yoksa, su\u00e7 ve ceza kavramlar\u0131 ne olacak? Bu konuda ise \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor:<\/p>\n

\u201cTamamen sorumsuz olma \u00f6\u011fretisini tam olarak kavram\u0131\u015f birisinin, s\u00f6z\u00fcm ona cezaland\u0131ran ve \u00f6d\u00fcllendiren adaleti art\u0131k adalet kavram\u0131yla ili\u015fkilendirmesi olanaks\u0131zd\u0131r: adalet, herkese hak etti\u011fini vermeye dayan\u0131yorsa. \u00c7\u00fcnk\u00fc, cezaland\u0131r\u0131lan cezay\u0131 hak etmemi\u015ftir; bundan sonra belirli eylemlerin yap\u0131lmamas\u0131 i\u00e7in bir g\u00f6zda\u011f\u0131 arac\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131r sadece; \u00f6d\u00fcllendirilen de bu \u00f6d\u00fcl\u00fc hak etmemi\u015ftir: eyledi\u011finden ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc eyleyemezdi zaten.\u201d (4)<\/p>\n

Peki ya pi\u015fmanl\u0131k, vicdan azab\u0131?<\/p>\n

\u201c\u0130nsan \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, ama kendisini \u00f6zg\u00fcr sand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in pi\u015fmanl\u0131k ve vicdan azab\u0131 duyar.\u201d (5)<\/p>\n

\u00d6zg\u00fcr iradeyi yads\u0131yan Nietzsche, bununla yetinmez ve \u00fcnl\u00fc \u201camor fati\u201d yani \u201ckaderini sev\u201d doktriniyle kar\u015f\u0131m\u0131za gene kader kavram\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131r (veya ben \u00f6yle anl\u0131yorum). Nietszche, bu doktrini \u015f\u00f6yle ifade eder:<\/p>\n

\u201c\u2026Bir insan\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belli eden bence \u2018amor fati\u2019dir; insan\u0131n hi\u00e7bir \u015feyi ge\u00e7mi\u015fte, gelecekte, sonsuza dek ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc istememesidir. Zorunlulu\u011fa yaln\u0131zca katlanmak, hele onu gizlemek yetmez\u2026i\u015f onu sevmekte.\u201d (6)<\/p>\n

Nietzsche, hem katlanmam\u0131z\u0131 hem de sevmemizi istedi\u011fi bu \u201czorunlulu\u011fa\u201d kader demekle, ne demek istemi\u015ftir? Kader demekle mutlak bir determinizmi mi, yoksa al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k anlam\u0131yla kader \u00f6\u011fretisini mi kast etmi\u015ftir?<\/p>\n

Felsefeci Luc Ferry\u2019nin yorumuyla sunarsak; amor fati, \u015fimdide olan\u0131 yani oldu\u011fu haliyle ger\u00e7e\u011fi sevmektir; daha az ummakt\u0131r, daha az hay\u0131flanmakt\u0131r; olandan ba\u015fkas\u0131n\u0131 istememektir. \u015eayet her \u015fey zorunluysa, vicdan azab\u0131, pi\u015fmanl\u0131k ve gelece\u011fe y\u00f6nelik endi\u015feler anlams\u0131zd\u0131r; her \u015feyin zorunlu oldu\u011fu kavran\u0131rsa, bunlar ortadan kalkacakt\u0131r. Nietzsche bizi \u201c\u015fimdide\u201d ya\u015famaya davet eder. Bizleri ge\u00e7mi\u015f ve gelece\u011fin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ge\u00e7mi\u015fe y\u00f6nelik vicdan azaplar\u0131ndan ve gelece\u011fe y\u00f6nelik endi\u015felerden kurtarmak ister. Ona g\u00f6re kurtulu\u015fumuz ancak b\u00f6ylesi bir dinginlikle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130yi denebilecek bir ya\u015fam, ge\u00e7mi\u015fe ve gelece\u011fe y\u00f6nelmeden, tam bir doygunlukla o an\u0131 ya\u015fayan ki\u015finin ya\u015fam\u0131d\u0131r (7).<\/p>\n

Kimi felsefeciler, Nietzsche\u2019nin \u00f6\u011fretileri aras\u0131nda uyu\u015fmazl\u0131k oldu\u011funu, \u00f6\u011fretilerinin paradoksal oldu\u011funu belirtmi\u015flerdir. Kimisi -burada \u00fczerinde durmak istemedi\u011fim- \u201cebedi tekrar\u201d ile \u201c\u00fcst-insan\u201d \u00f6\u011fretileri aras\u0131nda, kimisi \u201cebedi tekrar\u201d ile \u201camor fati\u201d \u00f6\u011fretileri aras\u0131nda uyu\u015fmazl\u0131k oldu\u011funu belirtir.<\/p>\n

\u00d6zg\u00fcr irade tart\u0131\u015fmas\u0131 ba\u011flam\u0131nda, \u201c\u00fcst-insan\u201d \u00f6\u011fretisi \u00fczerinde k\u0131saca durmak istiyorum. \u00dcst-insan ifadesiyle Nietzsche kendini en \u00fcst derecede ge\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f insan\u0131 kast eder. \u00dcst-insan b\u00fct\u00fcn de\u011ferleri yeni ba\u015ftan de\u011ferlendiren, yerle\u015fik ahlaki ve metafizik \u015fablonlara boyun e\u011fmeyen, ak\u0131ll\u0131, gururlu, cesur, yarat\u0131c\u0131 ve ac\u0131mas\u0131z bir insand\u0131r. Bunu ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in gerekli enerji kimi insanda mevcuttur ve bu enerjiye Nietzsche \u201cirade g\u00fcc\u00fc\u201d (veya yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131yla \u201cg\u00fc\u00e7 istenci\u201d) ad\u0131n\u0131 verir. Bu ifadedeki g\u00fc\u00e7, ba\u015fka insanlar \u00fczerinde uygulanan g\u00fc\u00e7 de\u011fil, insan\u0131n kendi \u00fczerindeki g\u00fcc\u00fc anlam\u0131na gelir. \u0130nsan, bir ge\u00e7i\u015f a\u015famas\u0131d\u0131r, \u00fcst-insan ise kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmenin en \u00fcst a\u015famas\u0131d\u0131r; \u201c\u0130nsan, hayvanla \u00fcst-insan aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fcd\u00fcr\u201d, \u201c\u00fcst-insan, d\u00fcnyan\u0131n anlam\u0131d\u0131r\u201d (8, 9).<\/p>\n

G\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere, \u00fcst-insan \u00f6\u011fretisinde \u00f6zg\u00fcr denmese de gene bir iradeden s\u00f6z edilmekte, en \u00e7ok da kendini ger\u00e7ekle\u015ftirme eylemine vurgu yap\u0131lmaktad\u0131r. Bu durumda, bu \u00f6\u011fretiyle amor fati \u00f6\u011fretisi nas\u0131l uzla\u015fabilir?<\/p>\n

Bu noktada belki vurgulamak gerekebilir; \u00f6zg\u00fcr irade olmaks\u0131z\u0131n \u201ckendini ger\u00e7ekle\u015ftirme\u201d m\u00fcmk\u00fcn olabilir mi? \u00d6yle ya, kendi \u00f6zg\u00fcr se\u00e7imi yoksa, toplumsal ba\u011flam\u0131n dayatt\u0131klar\u0131ndan, dogmatik \u00f6\u011fretilerden ki\u015fi yakas\u0131n\u0131 nas\u0131l kurtarabilecektir? Belki de bunun yan\u0131t\u0131n\u0131 gene neden-sonu\u00e7 ba\u011flam\u0131nda aramak gerekir. Bu son derece karma\u015f\u0131k nedensel ba\u011flant\u0131lar a\u011f\u0131nda, baz\u0131 ki\u015filer i\u00e7in baz\u0131 ki\u015filer \u201cneden\u201d g\u00f6revi g\u00f6rerek, onlar\u0131 farkl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel zemine \u00e7ekebilirler. Baz\u0131 etkili ki\u015filikler -bilim adam\u0131, filozof, devlet adam\u0131,…- \u00e7ok etkili arg\u00fcmanlarla kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini, g\u00f6r\u00fc\u015flerini ba\u015fkalar\u0131na kabul ettirebilir ve onlar\u0131n ki\u015fisel geli\u015fimleri i\u00e7in \u201cneden\u201d i\u015flevi g\u00f6rebilirler. Nas\u0131l ki Kant \u201cbeni dogmatik uykumdan uyand\u0131ran Hume oldu\u201d demi\u015fse, kimi a\u00e7\u0131k zihinli ki\u015fileri uyand\u0131ran ki\u015filer ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerden s\u00f6z edebiliriz. Bu uyan\u0131\u015flar, kan\u0131mca, \u00f6zg\u00fcr bir iradenin se\u00e7imi de\u011fildir; bunlar, belki i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan ayd\u0131n ve bilin\u00e7li bir ortam\u0131n do\u011fal bir getirisi, belki yeterince bilgilenmi\u015f ki\u015filerin bilin\u00e7li se\u00e7imleri, belki de bir rastlant\u0131n\u0131n tetikledi\u011fi olgulard\u0131r. Kendini ger\u00e7ekle\u015ftirme dedi\u011fimiz \u015fey bir sonu\u00e7sa, bir nedeni olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Spinoza: \u00d6zg\u00fcrl\u00fck, zorunlulu\u011fun bilincinde olmakt\u0131r<\/em><\/strong><\/p>\n

Bu konuyla ilgili olarak \u015fimdi de Spinoza\u2019ya kulak verelim. Her \u015feyden \u00f6nce Spinoza \u00f6zg\u00fcr iradeyi yads\u0131r. Ona g\u00f6re, zorunluluk do\u011fan\u0131n \u201cdo\u011fas\u0131nda\u201d vard\u0131r:<\/p>\n

\u201cPek \u00e7ok kimse s\u0131rf kendi eylemlerini bilip de bunlar\u0131n sebeplerini bilmedikleri i\u00e7in \u00f6zg\u00fcr olarak hareket ettiklerine inan\u0131rlar\u2026<\/p>\n

\u201c\u0130nsanlar, kendilerini \u00f6zg\u00fcr diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerse e\u011fer aldan\u0131rlar, bu kan\u0131 onlar\u0131n yaln\u0131zca eylemlerinin bilincinde olmalar\u0131ndan ve fakat kendilerini ve eylemlerini belirleyen nedenleri bilmemelerinden kaynaklan\u0131r. \u2026<\/p>\n

\u201c\u0130sten\u00e7 (irade), \u00f6zg\u00fcr bir neden olarak adland\u0131r\u0131lamaz, o sadece zorunlu bir nedendir\u2026.<\/p>\n

\u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fck, s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve olanaklar\u0131n\u0131 bilmek ile zorunlulu\u011fun bilincinde olmakt\u0131r.\u201d (10)<\/p>\n

Son c\u00fcmlenin \u00fczerinde dural\u0131m:\u201c\u00f6zg\u00fcrl\u00fck,\u2026zorunlulu\u011fun bilincinde olmakt\u0131r.\u201d Spinoza\u2019ya g\u00f6re bir se\u00e7im yaparken \u00f6nemli olan, neyi se\u00e7mek zorunda oldu\u011fumuzu a\u00e7\u0131k se\u00e7ik bilmektir. Orhan Han\u00e7erlio\u011flu, D\u00fc\u015f\u00fcnce Tarihi<\/em>\u2019nde bu konuyu Sokrates\u2019in vermi\u015f oldu\u011fu bir \u00f6rnekle \u00e7ok g\u00fczel a\u00e7\u0131klar. A\u00e7\u0131klama, \u00f6zetle \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n

Yaral\u0131 birisini d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Sokrates\u2019in ifadesiyle, bu ki\u015fi \u015fayet sonraki ac\u0131y\u0131 bilmeyen bilgisiz bir ki\u015fiyse, yak\u0131n mutlulu\u011fu se\u00e7er ve yaras\u0131na b\u0131\u00e7ak vurdurmaz. Fakat, sonraki mutlulu\u011fu bilen bilgili bir ki\u015fiyse, yak\u0131n ac\u0131y\u0131 se\u00e7er ve yaras\u0131na b\u0131\u00e7ak vurdurur. Her iki durumda da ki\u015fi, se\u00e7imlerinde, zorunlulu\u011fun pe\u015finden gitmektedir. Ancak, bilgisiz ki\u015finin zorunlulu\u011fu, ger\u00e7ek zorunluluk de\u011fildir. Ger\u00e7ek zorunluluk bilgiden kaynaklan\u0131r. Ancak bilgili insan ger\u00e7ek zorunlulu\u011fu, sahtesinden ay\u0131rabilir. Bu ba\u011flamda, bilgidir ki ki\u015fiyi \u00f6zg\u00fcr k\u0131lar, olaylara egemen olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar, yani \u201czorunlulu\u011fun bilincinde\u201d olan ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr (11).<\/p>\n

Spinoza\u2019dan cesaret alarak, a\u015fa\u011f\u0131daki sorular\u0131 sormaya c\u00fcret ediyorum. Acaba diyorum, \u00f6zg\u00fcr iradenin olup olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131 dilin yanl\u0131\u015f kullan\u0131m\u0131 ile ilgili olabilir mi? \u201c\u00d6zg\u00fcr irade\u201d ifadesini hi\u00e7 kullanmasak, \u201c\u00f6zg\u00fcr se\u00e7im\u201d yerine de \u201cbilin\u00e7li se\u00e7im\u201d desek, sorun ortadan kalkar m\u0131? Hi\u00e7bir se\u00e7im nedensiz olamaz. Biz fark\u0131nda olsak da olmasak da, t\u00fcm se\u00e7imleri y\u00f6nlendiren, i\u00e7 ve\/veya d\u0131\u015f nedenler (genetik-kal\u0131t\u0131msal \u00f6zellikler, psikolojik fakt\u00f6rler, karakter yap\u0131s\u0131, al\u0131\u015fkanl\u0131klar, tak\u0131nt\u0131lar, al\u0131nan e\u011fitim, aile, k\u00fclt\u00fcrel \u00e7evre, inan\u00e7lar, t\u00f6reler, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, \u00f6n yarg\u0131lar,…vb.) olmak zorundad\u0131r. Kimi durumlarda bu nedenlerin fark\u0131nday\u0131z, kimi durumlarda de\u011filiz.<\/p>\n

\u00d6nemli kararlar al\u0131rken, konuyu enine boyuna d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz i\u00e7in, karar\u0131m\u0131z\u0131 etkileyecek olan nedenlerin bilincinde oluruz; bu nedenlerin baz\u0131lar\u0131 daha bask\u0131n \u00e7\u0131kar ve karar\u0131m\u0131z\u0131 bu bask\u0131n nedenlerin y\u00f6nlendirmesiyle al\u0131r\u0131z. Ancak, kimi \u00f6nemsiz kararlarda, g\u00fcndelik, s\u0131radan se\u00e7imlerde -\u00e7ay m\u0131, kahve mi al\u0131rs\u0131n\u0131z? sorular\u0131nda oldu\u011fu gibi- bu nedenlerin bazen bilincinde olamay\u0131z. Ancak nedenlerin bilincinde olmamak, nedenlerin olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Demem o ki, belki de b\u00fct\u00fcn mesele al\u0131nan kararlar\u0131n bilincinde olup olmamakla, bir ba\u015fka ifadeyle karar\u0131m\u0131z\u0131 etkileyen nedenlerin fark\u0131nda olup olmamakla ilgilidir. Belki de nedenselli\u011fin h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bir d\u00fcnyada (daha do\u011frusu \u201cmakro-d\u00fcnyada\u201d veya Dawkins\u2019in deyi\u015fiyle \u201corta d\u00fcnyada\u201d) kendimizi \u00f6zg\u00fcr bireyler olarak tan\u0131mlamakla, kendimize hi\u00e7 de hakk\u0131m\u0131z olmayan bir paye vermi\u015f oluyoruz. Belki de \u00f6zg\u00fcr irade etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcp duran b\u00fct\u00fcn bu tart\u0131\u015fmalar insanl\u0131\u011f\u0131n narsist do\u011fas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor.<\/p>\n

 <\/p>\n

Tolstoy: Bir do\u011fa yasas\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n

Bu denemeyi yazarken, Isaiah Berlin\u2019in \u00fcnl\u00fc denemesi Kirpi ile Tilki<\/em>\u2019yi okumu\u015ftum. Berlin, bu yaz\u0131s\u0131nda Tolstoy\u2019un tarihe bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 inceler. Bu ba\u011flamda Tolstoy\u2019un \u00f6zg\u00fcr irade \u00fczerine kimi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini de \u00f6zetlemi\u015ftir. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler, yukar\u0131da anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131m\u0131 destekler mahiyette olduklar\u0131ndan, denemeden baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri aktarmak istiyorum:<\/p>\n

\u201c\u0130rade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc silkip at\u0131lamayacak bir yan\u0131lsamad\u0131r, ancak b\u00fcy\u00fck filozoflar\u0131n da dedi\u011fi gibi, bir yan\u0131lsamad\u0131r ve sadece hakiki nedenlerin bilinmemesinden meydana gelmi\u015ftir. Bir eylemin ko\u015fullar\u0131n\u0131 ne kadar fazla bilirsek, zamanla o eylem bizden o kadar uzak olacakt\u0131r\u2026<\/p>\n

\u201cBir eylemi i\u00e7inde bulundu\u011fu ko\u015fullara ne kadar fazla ba\u011flarsak, akt\u00f6r oldu\u011fundan daha az \u00f6zg\u00fcr, eylemi i\u00e7in daha az sorumlu ve biz onu sorumlu ya da su\u00e7lu g\u00f6stermeye daha az e\u011filimli oluruz. Bizim hi\u00e7bir zaman t\u00fcm nedenleri tespit edemeyece\u011fimiz, t\u00fcm insani eylemleri, onlar\u0131 ko\u015fulland\u0131ran durumlarla ilintilendiremeyece\u011fimiz ger\u00e7e\u011fi, onlar\u0131n \u00f6zg\u00fcr olduklar\u0131n\u0131 de\u011fil, bizim bu eylemlerin nas\u0131l gerekli olduklar\u0131n\u0131 asla bilemeyece\u011fimizi ima eder\u2026<\/p>\n

\u201cTolstoy\u2019un temel tezi, \u2026t\u0131pk\u0131 do\u011fan\u0131n ya\u015fam\u0131 kadar insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131 da belirleyen bir do\u011fa yasas\u0131 oldu\u011fudur. Ancak bu ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz s\u00fcre\u00e7le y\u00fczle\u015femeyen insanlar, onu bir \u00f6zg\u00fcr se\u00e7imler dizisi olarak g\u00f6stermeye\u2026\u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar\u2026\u201d (12)<\/p>\n

\u201cBilim, \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn bilincini yok edemez, onsuz ahlak ve sanat olamaz, ancak onu yalanlayabilir. \u2018G\u00fc\u00e7\u2019 ve \u2018tesad\u00fcf\u2019, nedensel zincirlerin bilinmezli\u011finin yaln\u0131zca isimleridir, ancak biz onlar\u0131 hissetsek de hissetmesek de zincirler vard\u0131r. Ne mutlu ki hissetmiyoruz, zira onlar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissetseydik nadiren harekete ge\u00e7erdik; yan\u0131lsaman\u0131n kayb\u0131, mutlu cehaletimizin temelinde ya\u015fanan hayat\u0131 felce u\u011frat\u0131rd\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc i\u015fleyen nedensel zincirlerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc ke\u015ffedemeyiz.\u201d (13)<\/p>\n

\u201cBu ne sadece do\u011fulu kadercilik,\u2026ne mekanik\u00e7i determinizm ne de mistik ayd\u0131nlanma yahut b\u00fct\u00fcnle\u015fme \u00f6zlemi de\u011fildir. Bu titiz bi\u00e7imde ampirik, ak\u0131lc\u0131 ve ger\u00e7ek\u00e7idir.\u201d (14)<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Monod: Rastlant\u0131 ve zorunluluk<\/em><\/strong><\/p>\n

Tolstoy\u2019a g\u00f6re \u201ctesad\u00fcf\u201d, nedensel zincirlerin bilinemezli\u011fine g\u00f6nderme yapar. Benzer \u015fekilde Nobelli biyolog Jacques Monod da tesad\u00fcf\u00fc (rastlant\u0131y\u0131) nedenler zincirlerinin kesi\u015fmesi olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Monod a\u00e7\u0131klamas\u0131nda, \u201crastlant\u0131\u201d kavram\u0131n\u0131n iki farkl\u0131 anlam\u0131na (i\u015flemsel ve \u00f6zsel) i\u015faret eder:<\/p>\n

\u201cRastlant\u0131 kavram\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fi yal\u0131n de\u011fildir ve ayn\u0131 kelime \u00e7ok de\u011fi\u015fik anlamlarda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. En iyisi birka\u00e7 \u00f6rnek vermek.<\/p>\n

\u201cZar ya da rulete \u015fans (rastlant\u0131) oyunlar\u0131 denir ve bir oyunun sonucunu kestirmek i\u00e7in olas\u0131l\u0131klar hesab\u0131 kullan\u0131l\u0131r. Fakat, bu t\u00fcr oyunlar\u0131n \u2018\u015fans\u2019 oyunlar\u0131 olu\u015fu, yaln\u0131zca, bu oyunlarda sonucu yeterli kesinlikte bilmenin pratik olarak olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan gelir. \u00c7ok y\u00fcksek d\u00fczeyde bir f\u0131rlatma mekanizmas\u0131 bulunarak, sonucun belirsizli\u011finden b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kurtulman\u0131n, kavranabilir bir \u015fey oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ruletteki belirsizli\u011fin \u2018\u00f6zsel\u2019 de\u011fil salt \u2018i\u015flemsel\u2019 oldu\u011funu s\u00f6yleyelim.<\/p>\n

\u201cFakat ba\u015fka durumlarda rastlant\u0131 kavram\u0131 \u00f6zsel bir anlam kazan\u0131r ve i\u015flemsel olmaktan \u00e7\u0131kar. Bunlar, \u00f6rne\u011fin \u2018salt rastla\u015fmalar\u2019 diyebilece\u011fimiz, yani birbirinden t\u00fcm\u00fcyle ba\u011f\u0131ms\u0131z iki nedenler zincirinin kesi\u015fmesidir. Doktor X\u2019in bir hastaya \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, tamirci Y\u2019nin de bir kom\u015fu yap\u0131n\u0131n tamiriyle u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Doktor\u00a0 yap\u0131n\u0131n alt\u0131ndan ge\u00e7erken, tamirci dikkatsizlikle \u00e7ekicini d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr, ikisinin \u2018deterministik\u2019 y\u00f6r\u00fcngesi kesi\u015fir ve doktor \u00f6l\u00fcr. Doktorun rastlant\u0131ya kurban gitti\u011fini s\u00f6yleriz. \u00d6nceden bilinemezli\u011fi do\u011fas\u0131nda ta\u015f\u0131yan bu olay i\u00e7in ba\u015fka hangi terimi kullanabiliriz? Buradaki rastlant\u0131n\u0131n, kesi\u015fmeleriyle kazay\u0131 do\u011furan iki dizi olay\u0131n tam ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131, \u00f6zsel diye g\u00f6r\u00fclmesi gerekir.\u201d (15)<\/p>\n

Monod, bu denemesine \u201cRastlant\u0131 ve Zorunluluk\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koymu\u015ftur. Deneme, Demokritos\u2019un bir aforizmas\u0131yla ba\u015flar:<\/p>\n

\u201cEvrende varolan her \u015fey rastlant\u0131 ve zorunluluk \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n

Kant: Yapmal\u0131s\u0131n, \u00e7\u00fcnk\u00fc yapabilirsin<\/em><\/strong><\/p>\n

\u015eimdi de Kant\u2019a ge\u00e7mek istiyorum. Yukar\u0131da Berlin\u2019den yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z al\u0131nt\u0131da\u00a0 \u201cBilim, \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn bilincini yok edemez, onsuz ahlak ve sanat olamaz\u201d denmektedir. Bu ifadenin kelimesi kelimesine Tolstoy\u2019un bir s\u00f6z\u00fc m\u00fc, yoksa Berlin\u2019in bir yorumu mu oldu\u011funu bilmiyorum ama, b\u00fcy\u00fck filozof Kant\u2019\u0131n \u00f6zg\u00fcr irade konusuna yakla\u015f\u0131m\u0131yla tam olarak \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

Kant\u2019a g\u00f6re, irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, ahlaki eylemlerimiz i\u00e7in olmazsa olmaz bir kavramd\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n ahlaki eylemlerine ili\u015fkin bir norm ortaya konacaksa, insanlar\u0131n irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahip varl\u0131klar oldu\u011funun kabul\u00fc gerekir. Aksi takdirde, iyiyi k\u00f6t\u00fcden ay\u0131rt edebilen, sorumluluk sahibi varl\u0131klar oldu\u011fumuza ili\u015fkin anlay\u0131\u015f\u0131 kald\u0131r\u0131p atmam\u0131z gerekir. \u0130nsanlar\u0131n sorumluluk sahibi oldu\u011funu, ancak ve ancak, onlar\u0131n \u00f6zg\u00fcr bir iradeye sahip olduklar\u0131n\u0131 varsayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z takdirde s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n

\u0130\u015fte buradan hareketle Kant, \u00fcnl\u00fc ko\u015fulsuz buyru\u011funu form\u00fcle etmi\u015ftir:<\/p>\n

\u201cYaln\u0131zca, ayn\u0131 zamanda evrensel bir yasa olmas\u0131n\u0131 isteyebilece\u011fin nitelikte bir kurala g\u00f6re davran.\u201d<\/p>\n

Kant\u2019a g\u00f6re, b\u00f6ylesi bir yasaya uymay\u0131 kabul etmekle insan, yaln\u0131zca do\u011fan\u0131n yasalar\u0131na (determinist yasalara) tabi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir ve ancak b\u00f6ylelikle ahlaki bir d\u00fcnyan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olabilir. Kant\u2019a g\u00f6re, ko\u015fulsuz buyru\u011fun bir anlam ta\u015f\u0131yabilmesi i\u00e7in, insan\u0131n iradi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe sahip olmas\u0131 gerekir: Yapmal\u0131s\u0131n, \u00e7\u00fcnk\u00fc yapabilirsin! (16)<\/p>\n

\u00c7ok parlak ve \u00e7ok etkili bir laik ahlak yakla\u015f\u0131m\u0131 olmakla birlikte, Kant eti\u011fi \u00f6z\u00fcnde metafizik bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Kant\u2019a g\u00f6re, insanlar\u0131n, yan\u0131tlayamad\u0131\u011f\u0131 fakat sormaktan da vazge\u00e7emedi\u011fi kimi \u201cb\u00fcy\u00fck\u201d sorular\u0131 vard\u0131r: Tanr\u0131 var m\u0131? \u00d6l\u00fcms\u00fcz bir ruh var m\u0131? \u0130nsan\u0131n \u00f6zg\u00fcr iradesi var m\u0131? Bu sorulardan kurtulamay\u0131z ve bu y\u00fczden insanlar metafizikle u\u011fra\u015fmaktan ka\u00e7\u0131namazlar.<\/p>\n

Kant da metafizikten ka\u00e7\u0131namam\u0131\u015f ve hem bilimi olanakl\u0131 k\u0131lan evrensel bir nedenselli\u011fi, hem de irade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne dayanan evrensel bir ahlak\u0131 i\u00e7eren bir \u00f6\u011freti kurmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bir ba\u015fka ifadeyle, determinizmi ve indeterminizmi uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, yakla\u015f\u0131m\u0131 problemlidir. Zaten kendisi de \u201cinanca yer a\u00e7mak i\u00e7in, bilgiyi reddetmek zorunda kald\u0131m\u201d diyerek, \u00f6zele\u015ftirisini yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Sons\u00f6z<\/em><\/strong><\/p>\n

T\u00fcm bu arg\u00fcmanlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, na\u00e7izane, ki\u015fisel sav\u0131m\u0131 \u00f6zetlemek gerekirse, \u201cNe kader, ne de \u00f6zg\u00fcr irade; yaln\u0131zca zorunluluk ve rastlant\u0131, hepsi bu\u201d diyorum. Rastlant\u0131 derken de asl\u0131nda gene zorunlulu\u011fa g\u00f6nderme yap\u0131yorum; \u00e7\u00fcnk\u00fc rastlant\u0131 derken, deterministik y\u00f6r\u00fcngelerin \u00e7ak\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 ifade ediyorum. D\u00f6n\u00fcp dola\u015f\u0131p sonunda o b\u00fcy\u00fck bilgeye, Demokritos\u2019un sav\u0131na gelmi\u015f oluyoruz.<\/p>\n

Peki, bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n ne yarar\u0131 var? \u00d6zg\u00fcr iradenin bir yan\u0131lsama oldu\u011fu bir g\u00fcn gelip de kabul edilebilir mi? Kan\u0131mca, \u00f6zg\u00fcr irade kavram\u0131, t\u0131pk\u0131 Tanr\u0131 kavram\u0131 gibi bir kavram; ne do\u011frulu\u011fu ne de yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 ispatlanabilecek bir kavram, yaln\u0131zca metafizik bir gereksinim. \u0130nsan\u0131n i\u00e7indeki o \u201cinanma iste\u011fi\u201d, nas\u0131l ki tarih boyunca \u00f6nce tanr\u0131lar\u0131 sonra da Tanr\u0131\u2019y\u0131 yaratt\u0131ysa, \u201cadalet\u201d, \u201csorumluluk\u201d kavramlar\u0131 da insanlarda \u201c\u00f6zg\u00fcr irade\u201dyi yaratt\u0131. Sanki t\u00fcm toplum d\u00fczenimiz bu kavram etraf\u0131nda \u015fekillenmi\u015f gibi. Bu kavram olmazsa su\u00e7 ve ceza, adalet kavramlar\u0131 da anlam\u0131n\u0131 yitiriyor. Ve insanl\u0131k s\u0131rf bu nedenle, pragmatik bir gerek\u00e7eyle, \u00f6zg\u00fcr iradeyi \u0131srarla savundu ve savunacak gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n

Ancak, \u00f6zg\u00fcr irade kavram\u0131n\u0131n bir yan\u0131lsama oldu\u011fu kabul\u00fcn\u00fcn, kendi ki\u015fisel felsefelerini olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fan kimi insanlara yararl\u0131 olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu kabul, ge\u00e7mi\u015fe y\u00f6nelik pi\u015fmanl\u0131klar\u0131 ve gelece\u011fe y\u00f6nelik endi\u015feleri anlams\u0131zla\u015ft\u0131rarak bizleri daha huzurlu k\u0131labilir.<\/p>\n

Ger\u00e7ekli\u011fin neden-sonu\u00e7 zincirlerinden veya a\u011flar\u0131ndan olu\u015fmu\u015f olmas\u0131, zihnimizde \u00f6r\u00fcmcek a\u011f\u0131na yakalanm\u0131\u015f bir sinek imgesi yaratarak, bizleri nihilizme s\u00fcr\u00fcklememelidir. \u00d6ncelikle, kullan\u0131lan g\u00fcndelik dile esir d\u00fc\u015fmemek, \u201c\u00f6zg\u00fcr se\u00e7im\u201d yerine \u201cbilin\u00e7li se\u00e7im\u201d diyebilmek gerekir. B\u00f6ylece, \u201c\u00f6zg\u00fcr\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn metafiziksel \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar yapmas\u0131 engellenmi\u015f olur. Bilin\u00e7li se\u00e7im, insan\u0131n kendisini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmesinin anahtar\u0131d\u0131r. Bilin\u00e7li se\u00e7im yapabilmek i\u00e7in de, insan\u0131n hem olabildi\u011fince bilgilenmesi hem de do\u011fan\u0131n (evrimin) kendisine kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 akl\u0131 kullanarak ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi \u00f6\u011frenmesi gerekir. B\u00f6ylece, insan kendi kendisinin \u201cnedeni\u201d olur. Bilin\u00e7lenmi\u015f insan, daha sonra ak\u0131lc\u0131 ve sa\u011flam arg\u00fcmanlar\u0131 ile ba\u015fkalar\u0131n\u0131n geli\u015fimi i\u00e7in de \u201cneden\u201d haline gelebilir. Kaderci yakla\u015f\u0131mlar\u0131n iddia ettikleri gibi, \u00f6nceden, \u201cezelden\u201d belirlenmi\u015f bir yar\u0131n yoktur; yar\u0131n\u0131 bug\u00fcn belirlemektedir. Belirlenmi\u015f de\u011fil, belirlenmekte olan yar\u0131nlar s\u00f6z konusudur; s\u00fcre\u00e7 a\u00e7\u0131k u\u00e7ludur. Yar\u0131nlar\u0131 bizler i\u00e7in ya\u015fanabilir k\u0131lacak olan, yapaca\u011f\u0131m\u0131z bilin\u00e7li se\u00e7imlerdir.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/p>\n

1) A. Denkel, \u201cD\u00fc\u015f\u00fcnceler ve Gerek\u00e7eler\u201d, Doruk Yay\u0131mc\u0131l\u0131k, s.440-443.<\/p>\n

2) M. Gribbin, J.Gribbin, \u201cZaman ve Uzay\u201d, \u00c7ev. G. Tanr\u0131\u00f6ver, T\u00dcB\u0130TAK Pop\u00fcler Bilim Kitaplar\u0131, s.38,39.<\/p>\n

3) F. Nietzsche, \u201c\u0130nsanca, Pek \u0130nsanca 1\u201d, \u00c7ev. M. T\u00fczel, \u0130thaki Yay\u0131nlar\u0131, s.103.<\/p>\n

4) F. Nietzsche, age, s.101.<\/p>\n

5) F. Nietzsche, age, s.63.<\/p>\n

6) F. Nietzsche, \u201cEcce Homo\u201d, \u00c7ev. Can Alkor, \u0130thaki Yay\u0131nlar\u0131, s.46.<\/p>\n

7) L. Ferry, \u201cGen\u00e7ler \u0130\u00e7in Bat\u0131 Felsefesi\u201d, \u00c7ev. D. \u00c7etinkasap, T. \u0130\u015f Bankas\u0131 K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131, s.170-173.<\/p>\n

8) G. Skirbekk, N. Gilje, \u201cFelsefe Tarihi\u201d, \u00c7ev. E.Akba\u015f, \u015e. Mutlu, Kesit Yay\u0131nlar\u0131, s.455-457.<\/p>\n

9) R. Zimmer, \u201cFelsefe Portal\u0131\u201d, \u00c7ev. L.Uslu, Arkada\u015f Yay\u0131nevi, s.187-189.<\/p>\n

10) N. Bozkurt, \u201cKavramlar\u0131n Evrimi\u201d, Say Yay\u0131nlar\u0131, s.270.<\/p>\n

11) O. Han\u00e7erlio\u011flu, \u201cD\u00fc\u015f\u00fcnce Tarihi\u201d, Remzi Kitabevi, s.202.<\/p>\n

12) I. Berlin, \u201cKirpi ile Tilki\u201d, \u00c7ev. M. Tun\u00e7ay, Z. Merto\u011flu, \u0130stanbul Bilgi \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131, s.223.<\/p>\n

13) I. Berlin, age, s.226.<\/p>\n

14) I. Berlin, age, s.262.<\/p>\n

15) J. Monod, \u201cRastlant\u0131 ve Zorunluluk\u201d, \u00c7ev. V. Hac\u0131kadiro\u011flu, Dost Kitabevi, s.105.<\/p>\n

16) H. Heimsoeth, \u201cKant\u2019\u0131n Felsefesi\u201d, \u00c7ev. T. Meng\u00fc\u015fo\u011flu, Do\u011fu Bat\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, s.136-138.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00d6ncelikle, \u201c\u00f6zg\u00fcr se\u00e7im\u201d yerine \u201cbilin\u00e7li se\u00e7im\u201d diyebilmek gerekir. B\u00f6ylece, \u201c\u00f6zg\u00fcr\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn metafiziksel \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar yapmas\u0131 engellenmi\u015f olur. Bilin\u00e7li se\u00e7im, insan\u0131n kendisini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmesinin anahtar\u0131d\u0131r. Bilin\u00e7li se\u00e7im yapabilmek i\u00e7in de, insan\u0131n hem olabildi\u011fince bilgilenmesi hem de do\u011fan\u0131n (evrimin) kendisine kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 akl\u0131 kullanarak ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi \u00f6\u011frenmesi gerekir. B\u00f6ylece, insan kendi kendisinin \u201cnedeni\u201d olur. Kaderci yakla\u015f\u0131mlar\u0131n iddia ettikleri gibi, \u00f6nceden, […]<\/p>\n","protected":false},"author":267,"featured_media":9582,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[99,221],"tags":[634,237],"class_list":["post-9579","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-61-sayi","category-felsefe","tag-bilinc","tag-felsefe"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t