{"id":9725,"date":"2009-03-01T21:52:31","date_gmt":"2009-03-01T19:52:31","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=9725"},"modified":"2017-05-20T22:34:42","modified_gmt":"2017-05-20T19:34:42","slug":"yazinin-insan-bilincine-etkileri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2009\/03\/01\/yazinin-insan-bilincine-etkileri","title":{"rendered":"Yaz\u0131n\u0131n insan bilincine etkileri"},"content":{"rendered":"

Dil, ses, jest ve mimikler birbirine ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r. Binlerce y\u0131l \u00f6nce birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak kimi toplumlar, bu ses, jest ve mimiklerle v\u00fccut bulup konu\u015fulan dili, semboller kullanarak kopyalamaya, saklamaya ve ileti\u015fim arac\u0131 olarak kullanmaya ba\u015flad\u0131lar. Ancak yaz\u0131 yaln\u0131zca konu\u015fmay\u0131 kopyalamaz; dil kullan\u0131m\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 da de\u011fi\u015ftirir. Bu yaz\u0131, okuryazar toplumlarda olu\u015fan bili\u015fsel de\u011fi\u015fimler ve okuryazar topluluklarda ya\u015fayan bireyler ile s\u00f6zel k\u00fclt\u00fcrlere mensup bireyler aras\u0131ndaki bili\u015fsel farkl\u0131l\u0131klar \u00fczerine. <\/strong><\/em><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

D\u00fcnya y\u00fczeyinde konu\u015fulan binlerce (yakla\u015f\u0131k 6600) dilden bilinebildi\u011fi kadar\u0131 ile yaln\u0131zca 106 tanesi yaz\u0131ya ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde halen konu\u015fulan 3000 dilden ise yaln\u0131zca 78 tanesinin yaz\u0131l\u0131 edebiyat\u0131 vard\u0131r. (1) Jack Goody, Yaban Akl\u0131n Evcille\u015ftirilmesi<\/em> adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, yaz\u0131n\u0131n, yaln\u0131zca konu\u015fmay\u0131 zaman ve uzam i\u00e7inde korumas\u0131ndan dolay\u0131 de\u011fil, bu esnada konu\u015fman\u0131n kendisini de de\u011fi\u015fime u\u011fratarak, konu\u015fman\u0131n unsurlar\u0131n\u0131 soyutla\u015ft\u0131r\u0131p ve do\u011fal olarak geriye d\u00f6n\u00fck g\u00f6zden ge\u00e7irmeye yard\u0131mc\u0131 oldu\u011fundan dolay\u0131 da \u00e7ok \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirttikten sonra, \u201cBu \u015fekilde g\u00f6zle ileti\u015fim, insanlar i\u00e7in s\u00f6zl\u00fc ileti\u015fimden farkl\u0131 bir bili\u015fsel potansiyel meydana getirir\u201d (2) iddias\u0131nda bulunur. Goody dilin kullan\u0131m\u0131na yaz\u0131n\u0131n etkisinin, yaz\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131na dilin etkisinden \u00e7ok daha \u00f6nemli oldu\u011funu savunur. Birisi yaz\u0131n\u0131n yoklu\u011funda di\u011feri ise yaz\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131nda yayg\u0131n olan iki s\u00f6zl\u00fc durumun (s\u00f6zel k\u00fclt\u00fcr yap\u0131s\u0131n\u0131n) oldu\u011funu belirttikten sonra, \u015fu \u00f6nemli saptamay\u0131 yapar: \u201cBu iki durum s\u0131rf yaz\u0131 konu\u015fmaya ba\u015fka bir boyut ekledi\u011fi i\u00e7in kesin bir farkl\u0131l\u0131k ta\u015f\u0131maz; yaz\u0131 s\u00f6zel ileti\u015fimin do\u011fas\u0131n\u0131 da de\u011fi\u015ftirmektedir. A\u015f\u0131r\u0131 bir durumda yaz\u0131l\u0131 dil, konu\u015fulan dilin yoklu\u011funda var olabilir. Onu zamana kar\u015f\u0131 korur.\u201d (3) Goody, burada a\u015f\u0131r\u0131 bir durum olarak Latince veya klasik \u00c7ince gibi yaln\u0131zca yaz\u0131l\u0131 olarak var olmaya devam eden, ancak konu\u015fan\u0131 olmayan dilleri \u00f6rnek vermektedir.\u00a0 <\/strong><\/p>\n

Dil, ses, jest ve mimikler birbirine ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r. Binlerce y\u0131l \u00f6nce birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak kimi toplumlar, bu ses, jest ve mimiklerle v\u00fccut bulup konu\u015fulan dili, semboller kullanarak kopyalamaya, saklamaya ve ileti\u015fim arac\u0131 olarak kullanmaya ba\u015flad\u0131lar. Ancak yaz\u0131 yaln\u0131zca konu\u015fmay\u0131 kopyalamaz; dil kullan\u0131m\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 da de\u011fi\u015ftirir. Bu yaz\u0131n\u0131n konusu, yaz\u0131n\u0131n yayg\u0131n kullan\u0131ma girdi\u011fi okuryazar toplumlarda olu\u015fan bili\u015fsel de\u011fi\u015fimler ve okuryazar topluluklarda ya\u015fayan bireyler ile s\u00f6zel k\u00fclt\u00fcrlere mensup bireyler aras\u0131ndaki bili\u015fsel farkl\u0131l\u0131klar \u00fczerinedir. Yaz\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131 sonucunda, ileti\u015fimde kullan\u0131lan s\u00f6zc\u00fckler, silinip giden i\u015fitsel sinyallerden \u00e7ok, s\u00fcreklilik kazanan nesneler haline gelir. Bu arada konu\u015fma eyleminin ve konu\u015fulan i\u00e7eri\u011fin yaz\u0131 i\u00e7inde maddele\u015ftirilmesi, konu\u015fman\u0131n geriye d\u00f6n\u00fck incelenmesine, tekrardan i\u015flenmesine ve \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde yeniden d\u00fczenlenebilmesine olanak tan\u0131r. <\/strong><\/p>\n

Konu\u015fman\u0131n yaz\u0131 yoluyla kaydedilmesi, bireylere s\u00f6zc\u00fckleri a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde ay\u0131rma, s\u00f6zc\u00fck sistemleri olu\u015fturma ve k\u0131yasa dayal\u0131 ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme olana\u011f\u0131 sa\u011flar. K\u0131yasa dayal\u0131 ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme, s\u00f6zel ileti\u015fimden \u00e7ok daha belirgin bi\u00e7imde yaz\u0131yla ilgilidir. \u00d6rne\u011fin, d<\/strong>\u00fczeltme, s\u00f6zl\u00fc anlat\u0131m\u0131n inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sarsarken, yaz\u0131l\u0131 olanda olumlu etkide bulunur. Yaz\u0131 yoluyla fikir \u00f6ne s\u00fcren ki\u015fi iddias\u0131n\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na delil olarak sa\u011flam tan\u0131kl\u0131klara ya da yaz\u0131l\u0131 onam g\u00f6rm\u00fc\u015f di\u011fer metinlere gereksinim duyar. Ayr\u0131ca, Jan Assmann\u2019\u0131n da K\u00fclt\u00fcrel Bellek<\/em> adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda belirtti\u011fi gibi; \u201cS\u00f6zl\u00fc aktar\u0131c\u0131n\u0131n aksine yazar, topluma sundu\u011fu metinden sorumludur ve bu metni, yeni, o zamana kadar s\u00f6ylenmemi\u015f bir bilgi ile me\u015frula\u015ft\u0131rmak zorundad\u0131r.\u201d (4)\u00a0 <\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u201cNeyi saymam\u0131 istiyorsunuz?\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n

Jack Goody, 1970 y\u0131l\u0131nda Kuzey Gana\u2019da LoDagaa\u2019da bir s\u00fcre kal\u0131r. Bu d\u00f6nemde okula gitmemi\u015f \u00e7ocuklar\u0131n \u00e7ok say\u0131da denizkabu\u011funu kendisinden \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 ve do\u011fru bir \u015fekilde sayabildiklerini ancak \u00e7arpma i\u015flemi s\u00f6z konusu oldu\u011funda ayn\u0131 ba\u015far\u0131y\u0131 g\u00f6steremediklerini g\u00f6zlemler. \u00c7arpma i\u015flemine a\u015fina olduklar\u0131n\u0131, ancak daha karma\u015f\u0131k d\u00f6rt i\u015flem gerektiren haz\u0131r bir \u00e7izelgeyi kafalar\u0131nda olu\u015fturmad\u0131klar\u0131n\u0131 belirtir. Bunun nedeninin asl\u0131nda basit oldu\u011funu, \u201c\u00e7izelge\u201d kavram\u0131n\u0131n \u201cs\u00f6zel\u201d k\u00fclt\u00fcr aritmeti\u011fine ancak yaz\u0131l\u0131 bir yard\u0131mc\u0131 unsur olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilece\u011fini belirtir. Bu kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0131karma ve b\u00f6lme i\u015flemi s\u00f6z konusu oldu\u011funda daha da belirgin hale geldi\u011fini s\u00f6yler. \u00c7\u0131karma i\u015fleminin konu\u015fma ile tasarlanabilir oldu\u011funu, ancak b\u00f6lme i\u015fleminin tamamen bir yaz\u0131 tekni\u011fi bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Matematik ile yaz\u0131 ili\u015fkisi bu d\u00fczlemde izlenebilir. S\u00f6zel ve yaz\u0131l\u0131 k\u00fclt\u00fcrler kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, matematik i\u015flemler aras\u0131ndaki fark, akla ya da d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131na de\u011fil, ileti\u015fimsel eylemin mekani\u011fine ait bir farkt\u0131r. <\/strong><\/p>\n

LoDagaalar denizkabuklar\u0131n\u0131 saymak i\u00e7in pratik bir \u201ckabuk sayma\u201d y\u00f6ntemi olu\u015fturmu\u015flard\u0131r. Ancak Goody i\u015flemin g\u00f6reli somutlu\u011fu \u00fczerine ayr\u0131ca vurgu yapar. Goody birisine bir \u015feyi saymas\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011finde ald\u0131\u011f\u0131 yan\u0131t, \u201cNeyi saymam\u0131 istiyorsunuz?\u201d olmu\u015ftur. \u00c7\u00fcnk\u00fc farkl\u0131 nesneler i\u00e7in farkl\u0131 sayma y\u00f6ntemleri geli\u015ftirilmi\u015ftir. \u0130nekleri saymak, kabuklar\u0131 saymaktan farkl\u0131 bir \u015feyi ifade etmektedir. Okuryazar olmayan toplumlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri i\u015flemlerin b\u00fcy\u00fck oranda somut oldu\u011fu izlenmektedir. Goody\u2019nin belirtti\u011fi gibi LoDagaalar hem inekleri hem de kabuklar\u0131 saymak i\u00e7in soyut say\u0131sal sistemlere sahipler, ancak bu soyut kavramlar\u0131 kullanma y\u00f6ntemleri g\u00fcnl\u00fck hayat pratiklerinden kaynaklan\u0131r. (5)<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Okuryazarl\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnme s\u00fcrecini k\u00f6kten de\u011fi\u015ftiriyor<\/em><\/strong><\/p>\n

S\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcrlerde kavramlar\u0131n soyutlu\u011fu asgari d\u00fczeydedir, \u00e7\u00fcnk\u00fc kavramlar duruma g\u00f6re i\u015flevsel ili\u015fki \u00e7er\u00e7evesinde kullan\u0131l\u0131rlar ve bu \u00e7er\u00e7eve de insan ya\u015fam\u0131na yak\u0131nd\u0131r. \u0130\u015flevsel d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fczerine A. R. Luria\u2019n\u0131n Cognitive Development: Its Cultural and Social Foundations<\/em> (Bili\u015fsel Geli\u015fme: K\u00fclt\u00fcrel ve Toplumsal Temelleri, 1976) kitab\u0131ndan bu sav\u0131 destekleyen kan\u0131tlar bulabiliriz. Luria 1931-32 y\u0131llar\u0131nda \u00d6zbekistan ve K\u0131rg\u0131zistan\u2019\u0131n \u00fccra k\u00f6\u015felerinde hi\u00e7 okuma yazma bilmeyen ve biraz okuma yazma bilenler aras\u0131nda bir ara\u015ft\u0131rma yapar. Bu kitap ara\u015ft\u0131rman\u0131n sonlanmas\u0131ndan 42 y\u0131l sonra Rus\u00e7a, bundan iki y\u0131l sonra yani 1976 y\u0131l\u0131nda \u0130ngilizce olarak yay\u0131mlan\u0131r. Carothers taraf\u0131ndan (1958) yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 da, Luria\u2019n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 ile uyu\u015fmaktad\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcnce s\u00fcrecinin k\u00f6kten de\u011fi\u015fmesine yaln\u0131zca orta derecede okuryazarl\u0131k bile yetmektedir. Luria\u2019n\u0131n, Ong\u2019un kitab\u0131nda yer alan ve a\u015fa\u011f\u0131daki sat\u0131rlarda \u00f6zetlenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan bulgular\u0131 olduk\u00e7a ilgin\u00e7tir: (6)<\/p>\n

Okuma yazmas\u0131 olmayan denekler, geometrik \u015fekilleri hi\u00e7bir zaman soyut isimleriyle (daire, kare gibi) tan\u0131mlamam\u0131\u015flar, bunun yerine g\u00f6sterilen \u015fekilleri nesne adlar\u0131 vererek tan\u0131mlam\u0131\u015flard\u0131r. (\u00d6rne\u011fin daireye tabak ya da kareye kay\u0131s\u0131 kurutma tahtas\u0131 gibi.) Daire, kare gibi soyut nesnelerle ilgilenmemi\u015fler, bunlar\u0131 s\u00fcrekli somut nesneler olarak ele alm\u0131\u015flard\u0131r. Orta derecede okuryazar olanlar ise soyut kavramlar\u0131 kullanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fc ayn\u0131 kategoriye giren d\u00f6rt ayr\u0131 nesnenin resmi (\u00f6rne\u011fin \u00e7eki\u00e7, testere, k\u00fct\u00fck, el baltas\u0131 gibi) g\u00f6sterilip benzer olanlar\u0131 veya tek grupta toplanabilecek olanlar\u0131 bir araya getirmeleri istendi\u011finde, okuryazar olmayanlar \u0131srarla bunu yapmak istememi\u015fler, bu nesneler grubuna pratik a\u00e7\u0131dan yakla\u015farak yan\u0131tlar vermi\u015flerdir. Okuryazar olmayan 25 ya\u015f\u0131ndaki bir denek, \u201cHepsi bir. Testere k\u00fct\u00fc\u011f\u00fc keser, balta ufak par\u00e7alara b\u00f6ler. Bunlardan birini ay\u0131rmam gerekirse baltadan vazge\u00e7erim; nas\u0131l olsa testere kadar yararl\u0131 de\u011fil\u201d \u015feklinde yan\u0131t vermi\u015ftir. Grup i\u00e7indeki aletlerin -\u00e7eki\u00e7, testere ve el baltas\u0131- bir grup olu\u015fturdu\u011fu s\u00f6ylendi\u011finde ise bu s\u0131n\u0131fland\u0131rmay\u0131 reddeden denek, kendi somut ya\u015famsal ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnmeye devam ederek, \u201cEvet, ama aletim olsa da aletimi kullanacak kereste yoksa, alet ne i\u015fe yarar ki?\u201d demi\u015ftir. \u00dcnl\u00fc antropolog Bronislaw Malinowski \u201cS\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcre ba\u011f\u0131ml\u0131 (\u201cilkel\u201d) insanlar, kendi ya\u015famlar\u0131 i\u00e7in gerekli olan her \u00e7i\u00e7e\u011fe, a\u011faca ayr\u0131 ayr\u0131 isim verir, ancak i\u015flerine yaramayan orman \u00fcr\u00fcnlerini \u00f6nemsemeyip \u2018bu \u00e7al\u0131\u2019, \u2018bu u\u00e7an bir hayvan\u2019 deyip ge\u00e7erler\u201d diyerek benzer g\u00f6zlemini dile getirmektedir.<\/p>\n

Luria\u2019n\u0131n okuryazar olmayanlar\u0131n mant\u0131ksal kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma ve dolayl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131mlara varmaya kar\u015f\u0131 tepkilerine ili\u015fkin deneyleri olduk\u00e7a dikkat \u00e7ekicidir. Okuma yazma bilmeyenler, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini, kendilerine olduk\u00e7a donuk gelen salt mant\u0131k kal\u0131plar\u0131na sokmaya yana\u015fmazlar. Bu nedenle t\u00fcmdengelim y\u00f6ntemlerine ba\u015fvurmazlar. Bu y\u00f6ntem \u00e7ekici de\u011fildir, iki \u00f6nermeyi birle\u015ftirip \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u00f6nermeye ula\u015fmak bir \u00e7e\u015fit zek\u00e2 oyunudur, ancak pratik hayatta kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan somut sorunlar, kurulmu\u015f mant\u0131k ve zek\u00e2 oyunlar\u0131 ile \u00e7\u00f6z\u00fcmlenemez.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, \u201cDe\u011ferli madenler paslanmaz. Alt\u0131n de\u011ferli bir madendir. Paslan\u0131r m\u0131 paslanmaz m\u0131?\u201d Bu soruya verilen yan\u0131tlardan tipik bir \u00f6rnek: \u201cAcaba de\u011ferli madenler paslan\u0131r m\u0131, paslanmaz m\u0131? Alt\u0131n paslan\u0131r m\u0131 paslanmaz m\u0131?\u201d<\/p>\n

Bir di\u011fer soru: \u201cKarla kapl\u0131 kuzeyde b\u00fct\u00fcn ay\u0131lar beyazd\u0131r. Novaya Zembla kuzeyde ve karl\u0131d\u0131r. Ay\u0131lar ne renk olur?\u201d Bu soruya verilen tipik bir yan\u0131t ise \u015f\u00f6yle: \u201cNe bileyim. Ben hep kara ay\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. Ba\u015fka renk ay\u0131 g\u00f6rmedim. Her yerin ay\u0131s\u0131 ba\u015fka t\u00fcrl\u00fcd\u00fcr.\u201d Yan\u0131t kendi i\u00e7inde mant\u0131kl\u0131. Ay\u0131n\u0131n rengi ancak ger\u00e7ek anlamda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde anla\u015f\u0131l\u0131r. G\u00fcnl\u00fck hayatta kutup ay\u0131lar\u0131n\u0131n ne renk oldu\u011fu ne \u00f6nem ta\u015f\u0131r ki? Hem bahsedilen yerdeki t\u00fcm ay\u0131lar\u0131n beyaz oldu\u011funu soruyu soran ki\u015finin bildi\u011finden nas\u0131l emin olabilirsiniz ki? Biraz okuma yazma bilen bir denek ise soruya \u201cSizin s\u00f6zlerinize bak\u0131l\u0131rsa, t\u00fcm ay\u0131lar\u0131n beyaz olmas\u0131 gerek\u201d diye yan\u0131t vermi\u015ftir. Bu yan\u0131t, dene\u011fin bi\u00e7imsel yap\u0131lar\u0131n fark\u0131nda oldu\u011funu, birazc\u0131k okuryazarl\u0131\u011f\u0131n bile onu s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcrden uzakla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ger\u00e7ek ya\u015fam ortam\u0131, tan\u0131m\u0131ndan daha de\u011ferli<\/em><\/strong><\/p>\n

James Fernandez (1980), Michael Cole ve Sylvia Scribner\u2019in (1973) Liberya\u2019da yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalardan al\u0131nt\u0131lar yaparak, \u00f6nermeleri birle\u015ftirerek yeni bir \u00e7\u0131kar\u0131m ya da \u00f6nermeye varman\u0131n kendi kendisi ile s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu ve sonu\u00e7lar\u0131n kendi \u00f6nermelerinden t\u00fcretildi\u011fini belirtir. Okuryazar olmayan ki\u015filer bu kural\u0131 tan\u0131maz, \u00f6nerme alan\u0131 a\u015f\u0131l\u0131r ve verilen \u00f6nermeler hemen ya\u015fam ko\u015fullar\u0131na uyarlan\u0131r. Mant\u0131k yaz\u0131 temeline dayan\u0131r ve mant\u0131k yoluyla \u00e7\u0131kar\u0131mlara varmak, bir metin gibi de\u011fi\u015fmez soyutlanm\u0131\u015f bir d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imidir. \u00d6rne\u011fin bilmeceler s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcre aittirler, ama \u00e7\u00f6z\u00fcm s\u00f6zlerin \u00f6tesinde yatar.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmada okuryazar olmayan denekler en somut nesnelerin tan\u0131mlanmas\u0131 iste\u011fine bile kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. \u201cA\u011fa\u00e7 nedir?\u201d sorusuna \u201cNe gerek var ki? Herkes a\u011fa\u00e7 nedir bilir, benim s\u00f6ylememe hacet yok\u201d \u015feklinde yan\u0131tlar al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Burada denek kendi a\u00e7\u0131s\u0131ndan hakl\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Ong\u2019un ifadesi ile, ger\u00e7ek ya\u015fam ortam\u0131, tan\u0131m\u0131ndan daha de\u011ferlidir.<\/p>\n

\u201c\u0130ki kelime ile a\u011fac\u0131 nas\u0131l tan\u0131mlars\u0131n?\u201d sorusuna ise \u201c\u0130ki kelimeyle mi? Elma a\u011fac\u0131, karaa\u011fa\u00e7, kavak\u201d \u015feklinde yan\u0131tlar verilmi\u015ftir. \u201cHi\u00e7 araba olmayan bir yere gittin diyelim, oran\u0131n halk\u0131na arabay\u0131 nas\u0131l tarif edersin?\u201d diye soruldu\u011funda ise, \u201cE\u011fer o arabas\u0131z yere gidersem, otob\u00fcsler d\u00f6rt bacakl\u0131, \u00f6n\u00fcnde sandalyeleri olan, g\u00f6lge olsun diye tepesi \u00f6rt\u00fcl\u00fc ve motorlu derim. Ama araban\u0131n tam ne oldu\u011funu bilmek isteyene \u2018arabaya bir bin dola\u015f ne oldu\u011funu anlars\u0131n\u2019 derim\u201d \u015feklinde bir yan\u0131t al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, birka\u00e7 \u00f6zellik tan\u0131mland\u0131ktan sonra, tan\u0131m i\u00e7in ki\u015fisel deneyim ve duruma g\u00f6relik esas\u0131na g\u00f6re yan\u0131t verilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u201cBeni ba\u015fkalar\u0131na sor\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n

Okuryazar olmayan ki\u015filer kendilerini tahlil etmede de zorluk ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Kendini tahlil i\u00e7in duruma g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7iminin y\u0131k\u0131lmas\u0131 gereklidir. Zira bu tahlil i\u00e7in, merkez olan benli\u011fin, s\u00f6z konusu durumun merkezi olmaktan \u00e7\u0131kmas\u0131 gerekir. Uzun sohbetten sonra Luria ki\u015fiye, ki\u015fili\u011fini ve huyunu sorar. Sorulara verilen yan\u0131tlarda d\u0131\u015f bilgiler a\u011f\u0131rl\u0131k kazanmaktad\u0131r. Israrla benlik bilgileri soruldu\u011funda ise yan\u0131tlar \u201cbiz\u201d \u015feklinde grup de\u011ferlendirmesine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr, ba\u015fkalar\u0131ndan (dinleyiciden) beklenilen tepkiye g\u00f6re \u00f6zetlenir. \u00d6rne\u011fin, 36 ya\u015f\u0131ndaki bir k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn yan\u0131t\u0131 tipik: \u201cKendi g\u00f6nl\u00fcm\u00fc ben sana nas\u0131l s\u00f6yleyeyim? Ba\u015fkalar\u0131na sor; onlar beni sana anlats\u0131n. Ben kendimi anlatamam.\u201d<\/p>\n

Ong\u2019un yorumuyla \u201cS\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcrler, salt d\u00fc\u015f\u00fcnceden de\u011fil, metin taraf\u0131ndan bi\u00e7imlendirilmi\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnceden kaynaklanan geometrik \u015fekiller, soyut kategoriler, kal\u0131pla\u015fm\u0131\u015f mant\u0131ksal irdeleme s\u00fcre\u00e7leri, tan\u0131mlamalar, hatta ayr\u0131nt\u0131l\u0131 tasvirler veya ince benlik tahlilleriyle ilgilenmezler.\u201d<\/p>\n

S\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr halk\u0131, insan zek\u00e2s\u0131n\u0131 ders kitaplar\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015f sorularla de\u011fil bir i\u015flem ba\u011flam\u0131nda de\u011ferlendirir. Gladwin\u2019in inceledi\u011fi G\u00fcney Pasifik Pulawat Adas\u0131 halk\u0131 denizcilerine b\u00fcy\u00fck sayg\u0131 duyar; ancak bu sayg\u0131, olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k ve beceri gerektiren bir i\u015fi yapan sayg\u0131n denizcilerinin \u2018zeki\u2019 olmalar\u0131ndan de\u011fil, iyi gemici olmalar\u0131ndan kaynaklan\u0131r.<\/p>\n

Yaz\u0131y\u0131 i\u00e7selle\u015ftirmi\u015f insanlar yaz\u0131 yazmakla kalmaz, konu\u015fma bi\u00e7imleri de okuryazar konu\u015fmas\u0131 olur; ba\u015fka bir deyi\u015fle s\u00f6zl\u00fc anlat\u0131mlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme ve s\u00f6zelle\u015ftirme bi\u00e7imleri bile, de\u011fi\u015fen derecelerde yazma bilmeselerdi bilemeyecekleri bir d\u00fczene sokulur. Okuryazarlar kendi bi\u00e7imlerine uymad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fin d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fczenini saf ve basit olarak niteler. Ancak s\u00f6zl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi de olduk\u00e7a kar\u0131\u015f\u0131k, ince ve kendi tarz\u0131nda ayd\u0131nlat\u0131c\u0131d\u0131r. \u00c7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rnek vermek gerekirse, s\u00f6zl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnceye y\u00f6nelik bu \u00f6nyarg\u0131 y\u00fcz\u00fcnden insanlar y\u00fczy\u0131llarca Homeros destanlar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcn y\u00f6nlerinin ancak yaz\u0131 yolu ile yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu yanl\u0131\u015f kan\u0131s\u0131na kap\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r, oysa bu destanlar s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

 <\/p>\n

An\u0131msama s\u00fcreci <\/em><\/strong><\/p>\n

Yaz\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, bireyin ilgilendi\u011fi veri t\u00fcr\u00fcn\u00fc ve bu veriyi i\u015flemek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 zihinsel yap\u0131lanmay\u0131 de\u011fi\u015ftirdi\u011fini belirten Goody, \u201cYaz\u0131n\u0131n sadece an\u0131msama t\u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fil an\u0131msama yetene\u011fini de etkiledi\u011fine inan\u0131yorum; alfabe i\u015fitsel s\u0131ralama olanaklar\u0131n\u0131 billurla\u015ft\u0131rarak g\u00fc\u00e7l\u00fc bir s\u0131n\u0131fland\u0131rma bi\u00e7imini olanakl\u0131 k\u0131lmaktad\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve belirlili\u011fi art\u0131ran liste bireyin depolama yapmas\u0131n\u0131 ve \u00f6zellikle an\u0131msama i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli olan bilginin hiyerar\u015fik s\u0131n\u0131flanmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. E\u011fer durum buysa insan k\u00fclt\u00fcrleri alan\u0131na uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z testlerin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ve \u00f6nemini yanl\u0131\u015f anlama tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z demektir. Bunlar yaz\u0131l\u0131 toplumlarda hi\u00e7bir \u015fekilde \u00f6nemsiz de\u011fildir; bu toplumlar\u0131n etkinliklerinin \u00e7o\u011fu bu t\u00fcr i\u015flemlere dayan\u0131r. Fakat bunlar, bu t\u00fcr bir etkinli\u011fe daha az al\u0131\u015f\u0131k ve de bunun getirdi\u011fi kay\u0131p ve kazan\u00e7lara kat\u0131lmayan s\u00f6zl\u00fc toplumlar\u0131n \u00fcyeleri i\u00e7in olduk\u00e7a ilgisiz g\u00f6r\u00fcn\u00fcr\u201d diye devam etmektedir. (7) Goody yukardaki sat\u0131rlarda ayr\u0131ca, yaz\u0131ya dayal\u0131 toplumlarda bu toplumlar\u0131n bireyleri i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f k\u00fclt\u00fcrel testlerin s\u00f6zel toplumlarda ya\u015fayan bireyler i\u00e7in neden yan\u0131lt\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar verebilece\u011finin de alt\u0131n\u0131 \u00e7izmektedir. <\/strong><\/p>\n

S\u00f6zel toplumlar\u0131n an\u0131msama ara\u00e7lar\u0131 ve an\u0131msama s\u00fcre\u00e7leri yaz\u0131ya dayal\u0131 toplumlardan farkl\u0131d\u0131r. Assmann, \u201cS\u00f6zl\u00fc anlat\u0131lardaki an\u0131msama, yaz\u0131l\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerdeki an\u0131msama tarzlar\u0131na benzer bi\u00e7imde, ileti\u015fimsel ve k\u00fclt\u00fcrel – g\u00fcndelik ve t\u00f6rensel olarak ayr\u0131l\u0131r. S\u00f6zl\u00fc tarih y\u00f6ntemi yaz\u0131s\u0131z k\u00fclt\u00fcrlerde daha zor kullan\u0131l\u0131r. S\u00f6zl\u00fc olarak iletilen tarihsel bilgilerin i\u00e7eri\u011finden, k\u00fclt\u00fcre ait olanlar\u0131n yani g\u00fcndelik deneyime dayanmayan an\u0131msamalar\u0131n ay\u0131klanmas\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenilmesi gereklidir. K\u00fclt\u00fcrel bellek yaz\u0131 ile daha fazla ilgili oldu\u011fundan, yaz\u0131l\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerde bu ayr\u0131m daha belirgindir. Yaz\u0131s\u0131z k\u00fclt\u00fcrlerde k\u00fclt\u00fcrel bellek yaln\u0131zca metinlere dayanmaz. Danslar, oyunlar, gelenekler, maskeler, resimler, ritimler, yeme-i\u00e7me, giysiler, d\u00f6vmeler, tak\u0131lar, silahlar vb. \u015feyler yo\u011fun olarak grubun kendini canland\u0131rmas\u0131n\u0131n, kendine g\u00fcvenini art\u0131rmas\u0131n\u0131n t\u00f6rensel bi\u00e7imlerine dahil olurlar\u201d diyerek bunu belirtmektedir (8).<\/strong><\/p>\n

Yaz\u0131l\u0131 bir kelime tam olarak konu\u015fman\u0131n yerine ge\u00e7emez; ayn\u0131 \u015fekilde konu\u015fma da jestlerin yerine ge\u00e7emez. Y\u00fcz y\u00fcze ili\u015fkiler i\u00e7indeki gruplar\u0131n asl\u0131nda yaz\u0131ya \u00e7ok fazla ihtiyac\u0131 yoktur. Yaz\u0131n\u0131n akrabal\u0131k ili\u015fkilerine de do\u011frudan bir etkisi olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Akrabalar aras\u0131ndaki ili\u015fki b\u00fcy\u00fck oranda s\u00f6zl\u00fc, bazen de s\u00f6zs\u00fcz bi\u00e7imde y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr. <\/strong>Ong\u2019un belirtti\u011fi gibi, ikincil s\u00f6zel k\u00fclt\u00fcr de -yani elektronik teknoloji, cep telefonu, radyo, televizyon, ses kay\u0131t ara\u00e7lar\u0131- birincil s\u00f6zel k\u00fclt\u00fcrlere benzer. Dinleyiciler aras\u0131nda birincil s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcre benzer \u015fekilde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir grup bilinci yarat\u0131r. Ancak bu yeni s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr daha ama\u00e7l\u0131 ve bilin\u00e7lidir; ara\u00e7lar\u0131n i\u015fleyi\u015f ve kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in gerekli olan altyap\u0131y\u0131 yaz\u0131 ve matbaa olu\u015fturur<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Yaz\u0131ya ge\u00e7mek i\u00e7in bili\u015fsel evrim gerekmez<\/em><\/strong><\/p>\n

Bu noktada olas\u0131 bir yanl\u0131\u015f anlaman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mekte yarar var. S\u00f6zel toplumlar yaz\u0131 kullanmaya ba\u015flamak i\u00e7in belirli bir bili\u015fsel evrim s\u00fcrecine gereksinim duymazlar. Yaz\u0131y\u0131 kullanma gereksinimi Ong, Goody ve Diamond\u2019un da belirttikleri gibi toplumun bili\u015fsel yap\u0131s\u0131 ile de\u011fil, toplumun sosyoekonomik yap\u0131s\u0131 ve katmanla\u015fmas\u0131yla ilgilidir. Bili\u015fsel evrim a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, s\u00f6zel toplumlar da yaz\u0131y\u0131 kullanan toplumlar kadar duyarl\u0131 ve yetkindirler. S\u00f6zel k\u00fclt\u00fcr toplumlar\u0131 yaz\u0131n\u0131n kendilerine yarar ve fayda sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fckleri an hi\u00e7bir zorluk \u00e7ekmeden yaz\u0131l\u0131 k\u00fclt\u00fcre ge\u00e7ebilecek, hatta kendi kendilerine tamamen orijinal bir yaz\u0131 sistemi geli\u015ftirebilecek bili\u015fsel kapasiteye zaten sahip olan topluluklard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda Bat\u0131 Afrika\u2019da kimi toplumlar yaz\u0131n\u0131n ve okuryazarl\u0131\u011f\u0131n Avrupal\u0131lara ve Araplara getirdi\u011fi kimi olanaklar\u0131 g\u00f6rerek kendileri ba\u011f\u0131ms\u0131z bir alfabe ve yaz\u0131 tekni\u011fi geli\u015ftirmi\u015ftir. Liberya ile Sierra Leone s\u0131n\u0131r\u0131nda ya\u015fayan Vai halk\u0131n\u0131n bu \u015fekilde geli\u015fmi\u015f, tamamen kendilerine \u00f6zg\u00fc bir yaz\u0131 sistemi vard\u0131r. (9) <\/strong><\/p>\n

Arkansas\u2019ta 1800\u2019l\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u0130ngilizce bilmeyen ve okuryazarl\u0131\u011f\u0131 olmayan Sequoyah isimli demircilik yapan bir \u00c7eroki, beyazlar\u0131n k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerine kimi i\u015faretler \u00e7izdiklerini, konu\u015fmalar\u0131 bu i\u015faretlerle kay\u0131t edip daha sonra kulland\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr. Sequoyah \u00f6nce, demircilik yaparken alacaklar\u0131n\u0131 izlemeyi kendisi i\u00e7in kolayla\u015ft\u0131racak bir hesap tutma sistemi geli\u015ftirir.\u00a0 Daha sonra 1810 y\u0131l\u0131nda \u00c7eroki dili i\u00e7in bir yaz\u0131 sistemi olu\u015fturmaya karar verir. Sonunda Sequoyah\u2019\u0131n olu\u015fturmay\u0131 ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 \u00c7eroki heceli yaz\u0131s\u0131n\u0131 dilbilimciler da dahil olmak \u00fczere g\u00f6ren herkes be\u011fenir. Bu yaz\u0131m tekni\u011fi ile \u00e7ok k\u0131sa zamanda \u00c7eroki halk\u0131n\u0131n tamam\u0131 okuryazar olur. Sonras\u0131nda \u00c7erokiler Sequoyah\u2019\u0131n alfabesini matbaa harflerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek gazete, dergi ve kitap bas\u0131m\u0131na ba\u015flarlar (10).<\/strong><\/p>\n

MS 1443 y\u0131l\u0131nda Kore Kral\u0131 Sejong, \u00c7in yaz\u0131s\u0131n\u0131n bloklardan olu\u015fan genel bi\u00e7eminden ve Tibet ya da Mo\u011fol Budist yaz\u0131s\u0131n\u0131n alfabe ilkelerinden faydalanarak Kore dili i\u00e7in han\u2019gul olarak isimlendirilen bir yaz\u0131 tekni\u011fi ve alfabe geli\u015ftirmi\u015ftir. Bu i\u015flem Sjong\u2019un g\u00f6revlendirdi\u011fi bilim insanlar\u0131nca 3 y\u0131l i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Bu yeni alfabeyi \u00f6nce s\u0131radan insanlar sahip \u00e7\u0131k\u0131p benimsemi\u015ftir; elit kesim ise uzun y\u0131llar boyunca inatla \u00c7ince karakterleri kullanmaya devam etmi\u015ftir. Sejong, etkilendi\u011fi \u00f6nc\u00fcl yaz\u0131 tekniklerine ek olarak geli\u015ftirdi\u011fi yaz\u0131 sisteminde, harflerin bi\u00e7imlerini, harfleri heceler yoluyla kare bloklar \u015feklinde grupland\u0131rmay\u0131, birbirleriyle ili\u015fkili \u00fcnl\u00fc veya \u00fcns\u00fcz sesleri g\u00f6sterebilmek i\u00e7in ili\u015fkili harf bi\u00e7imleri kullanmay\u0131 ve dile has di\u011fer kimi yenilikleri kendisi icat etmi\u015ftir. \u00a0Benzer \u015fekilde MS 4. y\u00fczy\u0131l civar\u0131nda \u0130rlanda ve Britanya\u2019da yer alan Kelt yerle\u015fim b\u00f6lgelerinde kullan\u0131lan ogham alfabesi de \u00e7evre alfabelerden esinlenilerek olu\u015fturulmu\u015f ancak kendine \u00f6zg\u00fc yeniliklere sahip bir yaz\u0131 tekni\u011fidir. (11, 12)<\/strong><\/p>\n

Yaz\u0131m\u0131 s\u00f6ylenebilecek ve yaz\u0131labilecek bir\u00e7ok \u015feyi \u00e7ok az ve \u00f6z bir \u015fekilde ortaya koyan Ong\u2019un s\u00f6zleri ile bitirmek istiyorum: \u201cD\u00fc\u015f\u00fcnce s\u00fcre\u00e7lerimizi \u015fekillendiren metinlerden kurtulamay\u0131z, ancak metinlerin zay\u0131f noktalar\u0131n\u0131 anlayabiliriz. Yaz\u0131 (l\u2019ecriture) da, s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr de, kendilerine g\u00f6re \u2018ayr\u0131cal\u0131kl\u0131\u2019d\u0131r. Metincilik olmadan s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6zellikleri belirlenemez bile; s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr olmadan da metincilik olduk\u00e7a kapal\u0131 kal\u0131r ve yorumuna b\u00fcy\u00fc havas\u0131 veren karanl\u0131k perdesi aralanamaz; bu da bilgilendirici olmad\u0131\u011f\u0131 zaman bile, insan\u0131n akl\u0131n\u0131 s\u00fcrekli kurcalar durur. (13) \u2026 Bilincimizin evrimi i\u00e7in hem s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr, hem de s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcrden do\u011fan okuryazarl\u0131k gereklidir.\u201d (14)<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

KAYNAKLAR ve D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n

1) Walter J. Ong, S\u00f6zl\u00fc ve Yaz\u0131l\u0131 K\u00fclt\u00fcr: S\u00f6z\u00fcn Teknolojile\u015fmesi<\/em>, \u00c7ev. Sema Postac\u0131o\u011flu Bonan, Metis Yay\u0131nlar\u0131, 1995, s.19.<\/p>\n

2) Jack Goody, Yaban Akl\u0131n Evcille\u015ftirilmesi<\/em>, Dost Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, \u00c7ev. Koray De\u011firmenci Nisan 2001, s.145.<\/p>\n

3) Age., s.93.<\/p>\n

4) Jan Assmann, K\u00fclt\u00fcrel Bellek<\/em>, \u00c7ev. Ay\u015fe Tekin, Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, 2001, s.294.<\/p>\n

5) Jack Goody, Yaban Akl\u0131n Evcille\u015ftirilmesi<\/em>, s.22- 23.<\/p>\n

6) Walter J. Ong, S\u00f6zl\u00fc ve Yaz\u0131l\u0131 K\u00fclt\u00fcr S\u00f6z\u00fcn Teknolojile\u015fmesi<\/em>, s.66-73.<\/p>\n

7) Jack Goody, Yaban Akl\u0131n Evcille\u015ftirilmesi, s.127.<\/p>\n

8) Jan Assmann, K\u00fclt\u00fcrel Bellek<\/em>, s.62.<\/p>\n

9) Jack Goody, Yaban Akl\u0131n Evcille\u015ftirilmesi<\/em>, s.28.<\/p>\n

10) Jared Diamond, T\u00fcfek Mikrop ve \u00c7elik<\/em>, \u00c7ev. \u00dclker \u0130nce, T\u00dcB\u0130TAK, Ekim\u00a0 2002, s.293- 294.<\/p>\n

11) Age, s.295.<\/p>\n

12) Walter J. Ong, S\u00f6zl\u00fc ve Yaz\u0131l\u0131 K\u00fclt\u00fcr S\u00f6z\u00fcn Teknolojile\u015fmesi<\/em>, s.112.<\/p>\n

13) Age, s.198-199.<\/p>\n

14) Age, s.205.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dil, ses, jest ve mimikler birbirine ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r. Binlerce y\u0131l \u00f6nce birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak kimi toplumlar, bu ses, jest ve mimiklerle v\u00fccut bulup konu\u015fulan dili, semboller kullanarak kopyalamaya, saklamaya ve ileti\u015fim arac\u0131 olarak kullanmaya ba\u015flad\u0131lar. Ancak yaz\u0131 yaln\u0131zca konu\u015fmay\u0131 kopyalamaz; dil kullan\u0131m\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 da de\u011fi\u015ftirir. Bu yaz\u0131, okuryazar toplumlarda olu\u015fan bili\u015fsel de\u011fi\u015fimler ve okuryazar topluluklarda ya\u015fayan […]<\/p>\n","protected":false},"author":795,"featured_media":9733,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[99,38,35],"tags":[634,347],"class_list":["post-9725","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-61-sayi","category-dergi-sayilari","category-noroloji","tag-bilinc","tag-noroloji"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t