{"id":9849,"date":"2009-04-01T18:29:49","date_gmt":"2009-04-01T15:29:49","guid":{"rendered":"http:\/\/109.232.216.219\/~bilimvegelecek\/?p=9849"},"modified":"2017-05-21T18:32:44","modified_gmt":"2017-05-21T15:32:44","slug":"dogu-islam-dunyasinda-aristocular-4-ibn-sina-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2009\/04\/01\/dogu-islam-dunyasinda-aristocular-4-ibn-sina-1","title":{"rendered":"Do\u011fu \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda Aristocular – 4 \u0130bn Sina – 1"},"content":{"rendered":"

\u0130bn S\u00een\u00e2 hem bir filozof hem de bir tabip olarak \u00fcn kazanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u0131bba ait eserlerinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcyle fel\u00adsefeye ili\u015fkin eserlerinin \u00e7o\u011fu Latince\u2019ye \u00e7evrilmi\u015ftir. El-K\u00e2n\u00fbn f\u00ee\u2019t-T\u0131bb\u2019\u0131 Latin t\u0131p okullar\u0131nda uzun s\u00fcre okutulmu\u015ftur. Felsefesi kimi \u00e7evrelerde tepkiyle kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131 halde, kendisini ele\u015ftirenler \u00fczerinde bile etkisini b\u0131rakt\u0131. Hatta baz\u0131 Bat\u0131l\u0131 yazarlara g\u00f6re bir \u201cLatin \u0130bn S\u00een\u00e2c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201dn\u0131n do\u011f\u00admas\u0131na sebep oldu.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Eb\u00fb Ali el-H\u00fcseyn b.Abdullah b. S\u00een\u00e2, Bat\u0131\u2019da Avicenna ad\u0131yla tan\u0131n\u0131r. \u0130slam d\u00fcn\u00adyas\u0131nda \u201ce\u015f-\u015eeyh er-Re\u2019\u00ees\u201d ve \u201cH\u00fcccet el-Hakk\u201d lakaplar\u0131yla bilinir. Babas\u0131 bir \u0130sm\u00e2\u2019il\u00ee idi. Kendisi bu harekete kat\u0131l\u00admad\u0131\u011f\u0131 halde, babas\u0131n\u0131n evinde d\u00fczenlenen felsefi toplant\u0131lar onun felsefe k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn olu\u015fumunda etkili olmu\u015f olabilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n k\u0131sa ya\u015fam\u00f6yk\u00fcs\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n

Buhara yak\u0131nlar\u0131nda Af\u015fana\u2019da 570\/980 y\u0131l\u0131n\u00adda do\u011fdu. Annesinin T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenir. \u00d6\u011frenmeye olan istek ve yetene\u011fi k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015flardan iti\u00adbaren kendini g\u00f6sterdi. 10 ya\u015flar\u0131nda Kuran<\/em>\u2019\u0131 ezberlemi\u015f ve Arap\u00e7a dilbilgisini b\u00fct\u00fcn\u00fcyle \u00f6\u011frenmi\u015f bulunuyordu. Daha sonra mant\u0131k ve matematik \u00f6\u011frenmeye y\u00f6neldi. Eb\u00fb Abdullah en-N\u00e2t\u0131l\u00ee\u2019den matematik dersleri ald\u0131. T\u0131p alan\u0131nda \u00f6\u011fretme\u00adni ise Eb\u00fb Sehl el-Mes\u00eeh\u00ee\u2019dir. Bu arada tabii ilimler ve ila\u00adhiyat konular\u0131nda da dersler ald\u0131. 18 ya\u015f\u0131na geldi\u011finde g\u00fcn\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn ilimlerini \u00f6\u011frenmi\u015f bulunuyordu. Aristoteles\u2019in ilahiyat konusundaki g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin o konuda yaz\u0131lm\u0131\u015f bir eserini okuyarak \u00e7\u00f6z\u00fcmledi.<\/p>\n

T\u0131p bilgisi, S\u00e2m\u00e2n\u00eelerin saray \u00e7evresine girmesinde et\u00adkili oldu. B\u00f6ylece N\u00fbh b. Mans\u00fbr\u2019un (976-997) \u00fcnl\u00fc k\u00fct\u00fcphanesi\u00adnin kap\u0131s\u0131 ona a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f oldu. 999 y\u0131l\u0131nda S\u00e2m\u00e2n\u00eelerin Gazneli Mahmud taraf\u0131ndan y\u0131k\u0131lmas\u0131yla, Buhara\u2019y\u0131 terk edip C\u00fcrc\u00e2n\u2019a git\u00adti. Bundan sonraki ya\u015fam\u0131, b\u00f6lgedeki siyasal istikrars\u0131zl\u0131k nedeniyle, uzun bir s\u00fcre dola\u015fmakla ge\u00e7ti. 403\/10l2\u2019de g\u00fc\u00e7 bir yolculuktan sonra \u00e7\u00f6l\u00fc a\u015farak Horasan\u2019a gitti. Bu seyahat s\u0131\u00adras\u0131nda arkada\u015flar\u0131ndan birka\u00e7\u0131n\u0131 kaybetti. Kimi rivayetlere g\u00f6re, orada \u00fcnl\u00fc suf\u00ee Eb\u00fb S\u00e2\u2019id b.Ebi\u20191-Hayr\u2019la kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. K\u00e2busn\u00e2me<\/em>\u2019nin yazar\u0131 ve sanat\u00e7\u0131lar\u0131n koruyucusu K\u00e2bus b.Ve\u015fmgir\u2019le bulu\u015fmak umuduyla tekrar C\u00fcrcan\u2019a d\u00f6nd\u00fc. Ancak oraya vard\u0131\u011f\u0131nda K\u00e2bus b.Ve\u015fmg\u00eer\u2019in \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00f6\u011frendi. Bu talih\u00adsiz olay \u00fczerine birka\u00e7 y\u0131l bir k\u00f6ye \u00e7ekildi. 405\/1014 veya 406\/1015 y\u0131l\u0131nda Rey Kenti\u2019ne gitti. Bu s\u0131rada \u0130ran \u00e7e\u015fitli B\u00fcveyh\u00ee emirleri taraf\u0131ndan y\u00f6netiliyordu. Bir s\u00fcre Rey\u2019de Fahr ed-Devle\u2019nin saray\u0131nda kald\u0131ktan sonra Hemed\u00e2n\u2019a ge\u00e7ti ve \u015eems ed-Devle\u2019nin himayesine girdi. Bundan o s\u0131rada hasta olan \u015eems ed-Devle\u2019yi tedavi etmesinin rol\u00fc oldu. \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n bu ba\u015far\u0131\u00ads\u0131 sultan\u0131 \u00f6ylesine etkiledi ki, onu kendisine vezir yapt\u0131. \u0130bn S\u00een\u00e2 bu g\u00f6revi sultan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar birka\u00e7 y\u0131l s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n

Daha sonra vezirlik g\u00f6revini s\u00fcrd\u00fcremeyece\u011fini belirtmesi ve bunda \u0131srar etmesi \u00fczerine hapse at\u0131ld\u0131. Hapisten ancak Hemed\u00e2n\u2019\u0131n ku\u015fat\u0131lmas\u0131ndan yararlanarak bir dervi\u015f k\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ka\u00ad\u00e7\u0131p kurtulabildi. O d\u00f6nemde b\u00fcy\u00fck bir bilim merkezi olan \u0130s\u00adfahan\u2019a ge\u00e7ti. Orada Al\u00e2-ed-Devle\u2019nin dikkatini \u00e7ekti ve 15 y\u0131l gibi uzun bir s\u00fcre rahat bi\u00e7imde ya\u015fad\u0131. Bu s\u0131rada bir\u00e7ok \u00f6nemli eser yazd\u0131; astronomi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u015flad\u0131 ve bir de g\u00f6zlemevi (rasathane) kurdu. Onun bu rahat ya\u015fam\u0131 \u0130s\u00adfahan\u2019\u0131n Gazneli Mahmud\u2019un o\u011flu Mes\u2019\u00fbd taraf\u0131ndan ele ge\u00e7iril\u00admesiyle son buldu. Bu olay s\u0131ras\u0131nda \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n bir\u00e7ok eseri kayboldu ve kendisi \u0130sfahan\u2019\u0131 terk etmek zorunda b\u0131rak\u0131ld\u0131. K\u0131sa bir s\u00fcre sonra rahats\u0131zlanarak yeniden Hemed\u00e2n\u2019a d\u00f6nd\u00fc ve orada 428\/1037 y\u0131l\u0131nda \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n

 <\/p>\n

Eserleri<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2 hem bir filozof hem de bir tabip olarak \u00fcn kazanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u0131bba ait eserlerinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcyle fel\u00adsefeye ili\u015fkin eserlerinin \u00e7o\u011fu Latince\u2019ye \u00e7evrilmi\u015ftir. Onun el-K\u00e2n\u00fbn f\u00ee\u2019t-T\u0131bb<\/em>\u2019\u0131 Latin t\u0131p okullar\u0131nda uzun s\u00fcre okutulmu\u015ftur. Felsefesi kimi \u00e7evrelerde tepkiyle kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131 halde, kendisini ele\u015ftirenler \u00fczerinde bile etkisini b\u0131rakt\u0131. Hatta baz\u0131 Bat\u0131l\u0131 yazarlara g\u00f6re bir \u201cLatin \u0130bn S\u00een\u00e2c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201dn\u0131n do\u011f\u00admas\u0131na sebep oldu. Resimlerde \u00f6n planda g\u00f6sterildi.<\/p>\n

Eserlerini iki grupta ele almak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: a) \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n Aristoteles\u00e7i eserleri, b) \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n \u0130\u015fr\u00e2k\u00ee eserleri. Onun Aristoteles\u00e7i eserlerinin ba\u015f\u0131nda b\u00fcy\u00fck eseri Kit\u00e2b e\u015f-\u015eif\u00e2<\/em> gelir. Bu eserin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Sufficientia<\/em> ad\u0131yla Latince\u2019ye \u00e7evrilmi\u015ftir. \u0130kinci \u00f6nemli eseri \u015eif\u00e2<\/em>\u2019n\u0131n \u00f6zeti niteli\u011fin\u00addeki Kit\u00e2b en-Necat<\/em>\u2019t\u0131r. Di\u011fer \u00f6nemli iki eseri de Uy\u00fbn el-Hikme<\/em> ile Kit\u00e2b el-\u0130\u015f\u00e2r\u00e2t ve\u2019 t-Tenb\u00eeh\u00e2t<\/em>\u2019t\u0131r. Ayr\u0131ca \u00e7e\u00ad\u015fitli konularda yaz\u0131lm\u0131\u015f pek \u00e7ok ris\u00e2lesi vard\u0131r.<\/p>\n

Ba\u015fl\u0131ca \u0130\u015fr\u00e2k\u00ee eserleri ise Ris\u00e2le f\u00ee\u2019l-I\u015fk<\/em>, Hayy b.Yekz\u00e2n<\/em>, Ris\u00e2let et-Tayr<\/em>, Salam\u00e2n ve Abs\u00e2l<\/em>, \u0130\u015f\u00e2r\u00e2t<\/em>\u2019\u0131n son \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fc, bug\u00fcn elimizde bulunmayan Kit\u00e2b el-\u0130ns\u00e2f<\/em> ile mant\u0131k b\u00f6l\u00fcm\u00fc elimizde bulunan (Mant\u0131k el-Ma\u015frikiyy\u00een<\/em>) el-Felsefet el-Ma\u015frikiyye<\/em>\u2019sidir.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2 Arap\u00e7a eserleri yan\u0131nda Fars\u00e7a eserler de vermi\u015ftir. D\u00e2ni\u015fn\u00e2me-i Ala\u2019\u00ee<\/em> bunlardan biridir. Onun ayr\u0131ca manzum halde yaz\u0131lm\u0131\u015f eserleri de vard\u0131r. el-Urc\u00fbze f\u00ee\u2019t-T\u0131bb<\/em> ve el-Kas\u00eedet el-Ayniyye<\/em> gibi.<\/p>\n

\u0130hvan es-Saf\u00e2, Kind\u00ee ve F\u00e2r\u00e2b\u00ee\u2019nin izinde giden \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n felsefe ya\u015fam\u0131n\u0131 iki ayr\u0131 d\u00f6nemde ele almak gerekir. a) Onun her zaman a\u011f\u0131r basan Aristoteles\u00e7ilik d\u00f6nemi, b) Aristoteles\u00e7ilikten uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve daha \u00e7ok simgesel bir anlat\u0131m\u0131 ye\u011fledi\u011fi \u201cdo\u011fu felsefesi\u201d ya da \u201c\u0130\u015fr\u00e2k\u00eelik\u201d d\u00f6nemi. Eserlerinin bir k\u0131sm\u0131 yok oldu\u011fu i\u00e7in bu ikinci d\u00f6nem hakk\u0131nda fazla bilgimiz yoktur.<\/p>\n

\u00d6nce onun Aristoteles\u00e7ilik d\u00f6nemindeki d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ele alal\u0131m.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2, daha \u00f6nceki \u0130slam filozoflar\u0131 gibi, felsefe\u00adyi ya da ilimleri iki k\u0131sma ay\u0131r\u0131r: a) Kuramsal felsefe veya ilimler. Buna tabii ilimler, matematik ve metafizik dahildir. b) Eylemsel felsefe veya ilimler. Burada da ahlak ve siyaset yer al\u0131r. \u0130bn S\u00een\u00e2 buna bir de, ilim olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda teredd\u00fct etti\u011fi \u201calet ilmi\u201dni, yani mant\u0131\u011f\u0131 ekler.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2, ayr\u0131ca kuramsal ilimleri, t\u0131pk\u0131 Kind\u00ee gibi, konular\u0131n\u0131n maddeyle ili\u015fkileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan da ele alarak, a) Maddeden ayr\u0131lmayan ilimler, b) Maddeden hem ayr\u0131labilen hem de ayr\u0131lamayan ilimler ve c) Maddeden soyutlanm\u0131\u015f ilimler \u015fek\u00adlinde \u00fc\u00e7e ay\u0131r\u0131r.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

Madde ve suret<\/em><\/strong><\/p>\n

Tabiiyy\u00e2t<\/em>\u2019\u0131n belli ba\u015fl\u0131 konular\u0131 fizik, psikoloji ve meteorolojidir. Fizi\u011fin belli ba\u015fl\u0131 konular\u0131 da madde, suret, mek\u00e2n, bo\u015fluk, sonsuzluk, hareket ve zamand\u0131r.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019ya g\u00f6re, varl\u0131klar ikiye ayr\u0131l\u0131r: a) Kendi ba\u015f\u0131na varolan \u015feyler, b) Ba\u015fkas\u0131nda bulunan \u015feyler. Bunlar madde, suret ve araz (ilinek) diye adland\u0131r\u0131l\u0131r. Ba\u015fkas\u0131n\u00adda bulunan \u015feyler de, ba\u015fkas\u0131nda ve ba\u015fkas\u0131 vas\u0131tas\u0131yla bulu\u00adnanlar (ilinekler) ile ba\u015fkas\u0131nda bulunan ve ba\u015fkas\u0131n\u0131n varol\u00admas\u0131na neden olanlar (s\u00fbre) diye ikiye ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Madde iline\u011fe (araz) oranla \u201cmevzu\u201d (konu), surete oranla \u201cmah\u00e2l\u201d ad\u0131n\u0131 al\u0131r. Madde de\u011fi\u015fen halleri ve \u00e7e\u015fitli ilinekleri, olu\u015fma-bozulma ve de\u011fi\u015fme a\u00e7\u0131s\u0131ndan kabul edebilen mah\u00e2ldir.<\/p>\n

Evrende nesnelerin t\u00fcrlerine oranla bir derecelenme s\u00f6z konusudur. Bu\u011fday un olur, un hamur olur, hamur ekmek olur. Bu derecelenmede alttaki \u00fcsttekinin maddesidir. B\u00f6ylece yak\u0131n ve uzak, birincil ve ikincil maddeler ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

En a\u015fa\u011f\u0131da ilk unsurlar yer al\u0131r: toprak, su, hava ve ate\u015f. (el-an\u00e2s\u0131r el-erba\u2019a) D\u00f6rt unsur birbirlerine d\u00f6n\u00fc\u015febilir. Ancak bu unsurlar birbirlerine z\u0131t olduklar\u0131 i\u00e7in, on\u00adlar\u0131n z\u0131tlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015febilmeleri i\u00e7in, b\u00fct\u00fcn\u00fcyle yok olmalar\u0131 gerekir. Oysa bir \u015fey yok olunca bir ba\u015fka \u015feye neden olamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc yokluktan hi\u00e7bir \u015fey meydana gelemez. O halde bu d\u00f6rt unsurun ortak bir dayana\u011f\u0131n\u0131n olmas\u0131 ve de\u011fi\u015fikli\u011fin bu daya\u00adnakta meydana<\/a> gelmesi gerekir. Bu dayanak madde; d\u00f6rt unsur ise maddenin kabul etti\u011fi d\u00f6rt farkl\u0131 surettir. O halde d\u00f6rt tabii unsurdan her biri madde ve suretten meydana gelir.<\/p>\n

D\u00f6rt unsurun alt\u0131nda yatan madde mutlak cisimdir. Mad\u00addenin kabul etti\u011fi d\u00f6rt suret ise, unsuri, tabii, \u00f6zel ya da \u00f6z\u00fcnl\u00fc surettir. D\u00f6rt unsurun alt\u0131nda yatan yak\u0131n maddeleri de \u015fekilsiz olmay\u0131p, cismanu surete sahiptir. Ve maddesi de ilk maddedir.<\/p>\n

\u0130lk madde uzama ve b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011fe sahip de\u011fildir. \u0130bn S\u00een\u00e2 ilk madde<\/strong>yi \u015f\u00f6yle ispatlar: Madde cismani boyutlar\u0131 almaya haz\u0131rl\u0131kl\u0131d\u0131r. Cismani suret boyutlar olmay\u0131p, bu haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olma halidir. Cismani suret, bile\u015fiklikte de\u011fildir; b\u00f6yle ol\u00adsayd\u0131 cisim b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde de bile\u015fik kalmas\u0131 gerekirdi. O halde hem bile\u015fiklik hem de ayr\u0131l\u0131k yetene\u011fine sahip bir \u015fey bulunmal\u0131d\u0131r ki, o da maddedir. Cismani suret maddeden ayr\u0131 olarak bulunamaz.<\/p>\n

 <\/p>\n

Mek\u00e2n ve bo\u015fluk<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019ya gelinceye de\u011fin d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinde iki t\u00fcr\u00adl\u00fc \u201cmek\u00e2n\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz:<\/p>\n

1) Leucippos, Demokritos ve Epikuros\u2019un mek\u00e2n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc: Mek\u00e2n sonsuz ve mutlak, bir varl\u0131\u011fa sahiptir.<\/p>\n

2) Deneysel ve s\u0131n\u0131rl\u0131 mek\u00e2n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc: Aristoteles ve taraftarlar\u0131\u00adn\u0131n izledi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f.<\/p>\n

\u0130slam d\u00fcnyas\u0131nca \u0130ran\u015fehr\u00ee, Eb\u00fb Bekr Zekeriy\u00e2 er-R\u00e2z\u00ee birinci g\u00f6r\u00fc\u015fe; Kind\u00ee, F\u00e2r\u00e2b\u00ee ve \u0130bn S\u00een\u00e2 ikinci g\u00f6r\u00fc\u015fe ba\u011fland\u0131lar.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2 mek\u00e2n\u0131 \u015f\u00f6yle tan\u0131mlar: Mek\u00e2n, kapsayan nesne\u00adnin kapsanan nesne ile temasta bulundu\u011fu i\u00e7 y\u00fczeyidir. Onun bir ba\u015fka tan\u0131m\u0131 da \u015f\u00f6yledir: Yer kaplayan nesnenin kendisinden veya kendisine do\u011fru hareket etti\u011fi ya da i\u00e7inde s\u00fck\u00fbn ha\u00adlinde bulundu\u011fu \u015feydir. Bu tan\u0131mlar \u201cg\u00f6receli mek\u00e2n\u201d\u0131n tan\u0131m\u00adlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Ger\u00e7ek mek\u00e2n, i\u00e7inde her \u015feyin hareket halinde bulun\u00addu\u011fu g\u00f6kk\u00fcresinin s\u0131n\u0131r\u0131d\u0131r. Y\u00fczey ve s\u0131n\u0131r anlay\u0131\u015f\u0131 ele\u015ftiri\u00adye u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2 bu mek\u00e2n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ba\u011fl\u0131 olarak bo\u015flu\u011fu ink\u00e2r eder. Ona g\u00f6re \u00fc\u00e7 boyuta sahip olan \u015fey ancak cisim olabilir. Hi\u00e7bir \u015fey mek\u00e2na n\u00fcfuz edemez; yaln\u0131zca cisimler yer de\u011fi\u015f\u00adtirir. Tabiat bo\u015fluktan nefret eder.<\/p>\n

Sonsuz mek\u00e2n\u0131n imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131na da o \u015fu kan\u0131tlar\u0131 geti\u00adrir: 1) A noktas\u0131ndan sonsuzca uzayan bir \u00e7izgi \u00e7izelim. Ondan bir par\u00e7a \u00e7\u0131karal\u0131m. Par\u00e7a \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131ktan sonra \u00e7izginin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 B olsun. Her iki \u00e7izgiyi birle\u015ftirdi\u011fimizde, iki \u00e7izginin birbirine e\u015fit olmamas\u0131 gerekir. AB par\u00e7as\u0131n\u0131 ekler\u00adsek, yine sonsuz \u00e7izgiyi elde edemeyiz.<\/p>\n

 <\/p>\n

2) O noktas\u0131nda bir a\u00e7\u0131 yapan iki \u00e7izgi \u00e7izelim ve sonsuzca uzatal\u0131m. \u0130ki \u00e7izgi aras\u0131ndaki alan hep s\u0131n\u0131rl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

3) Mek\u00e2nda bir \u00e7ember \u00e7izelim. \u00c7emberin \u00e7ap\u0131n\u0131 sonsuzca uza\u00adtal\u0131m. \u00c7ember d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7apa paralel sonsuz bir \u00e7izgi \u00e7izelim. \u00c7ember d\u00f6nd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde \u00e7ap, paralel \u00e7izgiyi \u00e7e\u015fitli noktalar\u00adda kesecektir. Oysa do\u011frular sonsuz noktalar\u0131 i\u00e7erdi\u011finden, sonlu zamanda sonsuz mesafe ge\u00e7ilememesi gerekirdi.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Hareket<\/em><\/strong><\/p>\n

Aristoteles hareketi, mevzu (konu) a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u201chareketli olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan hareketlinin fiil halidir\u201d; suret a\u00e7\u0131s\u0131n\u00addan ise, \u201ckuvve halinde olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan kuvve halinde ola\u00adn\u0131n fiil halidir\u201d bi\u00e7iminde tan\u0131mlamaktayd\u0131.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2 ise Aristoteles\u2019e ba\u011fl\u0131 kalmakla birlikte \u00fc\u00e7 ha\u00adreket tan\u0131m\u0131 vermektedir: 1) Hareket zaman i\u00e7inde kuvve halin\u00adden fiil haline tedrici ge\u00e7i\u015ftir. 2) Kuvve halinde olmas\u0131 bak\u0131\u00adm\u0131ndan kuvve halinde olan\u0131n ilk yetkinli\u011fidir. 3) Kuvve halin\u00adde olan\u0131n ilk yetkinli\u011fi ve kuvve halinde olan\u0131n tedrici ola\u00adrak fiil haline \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r. \u0130bn S\u00een\u00e2 bu tan\u0131mlardan birinciyi zaman\u0131 i\u00e7erdi\u011fi i\u00e7in pek uygun bulmamaktad\u0131r.<\/p>\n

Hareket fiil haline ge\u00e7me s\u00fcreci i\u00e7inde harekettir. Hareketin bir ba\u015flang\u0131\u00e7 durumu (salt kuvve hali), bir de biti\u015f durumu vard\u0131r (salt fiil hali). Her iki durum da hareket de\u011fil\u00addir. Hareket bu ikisi aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019ya g\u00f6re be\u015f t\u00fcrl\u00fc hareket vard\u0131r: a) Mek\u00e2n\u00adsal hareket, b) Durumsal hareket (el-hareket el-vaziyye), c) Nicel hareket (b\u00fcy\u00fcme, azalma), d) Nitel hareket (de\u011fi\u015fme, d\u00f6n\u00fc\u015fme), e) Devresel hareket.<\/p>\n

Bir hareketin olabilmesi i\u00e7in \u015fu \u015fartlar\u0131n bulunmas\u0131 gerekir: a) Hareket ettirici, b) Hareketli, c) Ba\u015flang\u0131\u00e7 nok\u00adtas\u0131, d) Biti\u015f noktas\u0131, e) Ortam ve f) Zaman. Durumsal hare\u00adkette (c) ve (d) bulunmaz.<\/p>\n

Her hareketin kendi d\u0131\u015f\u0131nda bir hareket ettiricisi vard\u0131r. Hareketli hareketin \u00f6z\u00fcnl\u00fc nedeni olsayd\u0131, s\u00fcrekli ha\u00adreket ederdi. Hareket iki nedene dayan\u0131r: a) Maddi neden: Ha\u00adreketli cisim ve b) Etkin neden (hareketin varl\u0131k ve yokluk nedeni).<\/p>\n

Do\u011fal nesneler: a) Hareket ilkesi kendilerinde olanlar ve b) Hareket ilkesi kendi d\u0131\u015flar\u0131nda olanlar diye ay\u00adr\u0131l\u0131r. Birinciler ya tabiat ya da irade dolay\u0131s\u0131yla hareket ederler. \u0130kinciler zoraki hareket ederler. B\u00f6ylece ilkeleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00fc\u00e7 t\u00fcrl\u00fc hareket ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r: a) Tabii hare\u00adket, b) Nefs\u00e2n\u00ee hareket ve c) Zoraki hareket.<\/p>\n

Hareketin s\u00fc\u00adrekli olabilmesi i\u00e7in hareket ettiricinin hareketliyle temas halinde olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

Bu durumda zoraki hareket nas\u0131l a\u00e7\u0131klanacakt\u0131r? Aristoteles\u2019e g\u00f6re ta\u015f\u0131 atan el, ta\u015fa hem zoraki bir hareket verir hem de ta\u015f\u0131n hareketini s\u00fcrd\u00fcren ortama hareket ettirici g\u00fc\u00e7 verir. Eflatun bunu antiperistasisle a\u00e7\u0131klar: F\u0131rlat\u0131lan ta\u00ad\u015f\u0131n s\u00fcrekli hareketinin nedeni \u00f6n taraftaki itilen havan\u0131n at\u0131lan nesnenin ard\u0131na dola\u015f\u0131p, onu itmesidir. Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131klama da \u015f\u00f6yledir: At\u0131lan nesne havay\u0131 iter, bu itme daha sonraki hava tabakas\u0131na iletilir ve hareketin s\u00fcreklili\u011fi sa\u011flan\u0131r.<\/p>\n

Philoponus \u0130slam filozoflar\u0131n\u0131n da benimseyece\u011fi \u015fu a\u00e7\u0131klamay\u0131 getirir: Hareket ettirici f\u0131rlat\u0131lan nesneye hare\u00adketini s\u00fcrd\u00fcrmesini sa\u011flayacak cismani olmayan hareket ettiri\u00adci bir g\u00fc\u00e7 verir. Bu g\u00fc\u00e7 ortam\u0131n ve tabii cismin direnciyle azal\u0131r.<\/p>\n

Philoponus\u2019un bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, Mu\u2019tezile\u2019den ge\u00e7erek, \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019y\u0131 etkilemi\u015ftir. Mu\u2019tezile\u2019ye g\u00f6re, hareketin kendisinden sonra bir hareketi meydana getirme; itimad\u0131n kendisinden son\u00adra bir ba\u015fka itimad\u0131 meydana getirme tabiat\u0131 vard\u0131r. \u0130bn S\u00een\u00e2, bu g\u00f6r\u00fc\u015ften hareketle, hareketlinin hareket ettiriciden s\u00fcrek\u00adlili\u011fini sa\u011flayacak bir meyl (e\u011filim) ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Ona g\u00f6\u00adre \u00fc\u00e7 t\u00fcrl\u00fc meyl (e\u011filim) vard\u0131r: a) Tabii meyl, b) Nefs\u00e2n\u00ee meyl, c) Zoraki meyl, yabanc\u0131 meyl (meyl gar\u00eeb), kazan\u0131lm\u0131\u015f meyl. \u0130bn S\u00een\u00e2 meyl anlam\u0131nda i\u2019tim\u00e2d\u0131 da kullan\u0131r. Bo\u015fluk ol\u00adsayd\u0131 bile onda hareket imk\u00e2ns\u0131z olurdu; \u00e7\u00fcnk\u00fc bo\u015fluk hareke\u00adtin sonsuzca s\u00fcrmesine yol a\u00e7ar. Bu, ku\u015fkusuz, bo\u015flukta hava\u00adn\u0131n direncinin bulunmamas\u0131ndan kaynaklan\u0131r.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2, f\u0131rlat\u0131lan nesnenin bir s\u00fcre h\u0131zland\u0131ktan sonra h\u0131z\u0131n\u0131n azalmas\u0131 ve durmas\u0131 konusunda da \u015fu a\u00e7\u0131klamay\u0131 getirir: S\u00fcrt\u00fcnmenin, ba\u015flang\u0131\u00e7ta, yo\u011funluk azalt\u0131c\u0131 etkisi, hareket ettirici g\u00fcc\u00fcn giderek azalmas\u0131n\u0131n etkisinden daha fazla oldu\u011fu i\u00e7in, f\u0131rlat\u0131lan nesnenin h\u0131z\u0131 giderek azal\u0131r; sonunda da durur.<\/p>\n

Aristoteles hareket yasas\u0131na, hareket eden bir nesnenin h\u0131z\u0131, hareket ettiren g\u00fc\u00e7le do\u011fru, hareketin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi or\u00adtam\u0131n (mesafenin) direnci ile tersine orant\u0131l\u0131d\u0131r, \u015feklinde belirledi\u011fi halde, \u0130bn S\u00een\u00e2 bu konuda \u015fu iki kural\u0131 benimser: a) Kazan\u0131lan g\u00fc\u00e7le hareket eden nesneler a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131yla tersi\u00adne orant\u0131l\u0131 bir h\u0131zla hareket ederler. b) Belli bir h\u0131zla ha\u00adreket eden cisimler, havan\u0131n direncine kar\u015f\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131yla do\u011frudan orant\u0131l\u0131 olarak mesafe kat ederler.<\/p>\n

\u00d6teki \u0130slam filozoflar\u0131 gibi, \u0130bn S\u00een\u00e2 da, g\u00f6kk\u00fcrele\u00adrinin hareketlerinin s\u00fcrekli olup, yok olmad\u0131klar\u0131n\u0131 ileri s\u00fc\u00adrer. G\u00f6kk\u00fcrelerinin k\u00fcresel hareketlerinin nedeni, hareket et\u00admeyen en y\u00fcksek g\u00f6kk\u00fcresine duyduklar\u0131 istektir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Zaman<\/em><\/strong><\/p>\n

Zaman kavram\u0131na gelince, genellikle zaman\u0131n kaypak, a\u00e7\u0131klanamaz mahiyeti \u00fczerinde durulur. D\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinde zaman\u0131n ger\u00e7ekli\u011fini kabul edenler oldu\u011fu gibi, etmeyenler de vard\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca zaman \u00e7e\u015fitli \u015fekilde anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: a) Zaman hareketle \u00f6zde\u015ftir. b) Zaman g\u00f6kk\u00fcresinin hareketidir. c) Za\u00adman g\u00f6kk\u00fcresinin bir tam devridir. d) Zaman g\u00f6kk\u00fcresinin kendisidir.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2 b\u00fct\u00fcn bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri ele\u015ftirir. Birinci g\u00f6r\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131, \u201cHareket \u00e7abuk ya da yava\u015f olabilir; zaman ise d\u00fczenli olup, yaln\u0131zca k\u0131sa ya da uzun olabilir; ayr\u0131ca iki hareket ayn\u0131 zamanda vuku bulabilir; oysa iki zaman e\u015fzamanl\u0131 olamaz\u201d; ikinci g\u00f6r\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131, \u201cZaman g\u00f6kk\u00fcresinin hareketi olmay\u0131p, b\u00fct\u00fcn g\u00f6ksel hareketlerin kendisine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu bir \u015feye i\u015fa\u00adret eder\u201d; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131, \u201cZaman\u0131n her par\u00e7as\u0131 yine za\u00admand\u0131r; devrin her par\u00e7as\u0131 ise bir devir de\u011fildir\u201d; son ola\u00adrak d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131 ise, \u201cBu tan\u0131m her \u015feyin g\u00f6kk\u00fcresin\u00adde ve zamanda oldu\u011fu ilkesinden hareket etmektedir; fakat an\u0131\u00adlan g\u00f6kk\u00fcresi bir ba\u015fka k\u00fcrede olmay\u0131p, zamandad\u0131r\u201d demektedir.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2 zaman\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in zamanla hareket aras\u0131n\u00addaki ili\u015fkiden yola \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Ona g\u00f6re, iki hareketli ayn\u0131 h\u0131zla ayn\u0131 mesafeyi e\u015f zamanda; farkl\u0131 h\u0131zla ayn\u0131 zaman aral\u0131\u00ad\u011f\u0131 i\u00e7inde farkl\u0131 mesafeleri kat eder. Yine ayn\u0131 h\u0131zla hareket eden iki hareketliden biri daha erken ba\u015flarsa, ayn\u0131 mesafeyi erken yola \u00e7\u0131kan hareketli daha \u00f6nce kat eder. B\u00f6ylece g\u00f6r\u00fcl\u00fc\u00adyor ki, hareketlilerin ayn\u0131 h\u0131zla e\u015fit, daha az h\u0131zla daha az, daha fazla h\u0131zla daha fazla mesafe kat etme imk\u00e2n\u0131; bu imk\u00e2na kar\u015f\u0131l\u0131k da bir \u00f6l\u00e7\u00fc bulunmaktad\u0131r. Bu \u00f6l\u00e7\u00fc harekete ba\u011fl\u0131 ol\u00admakla birlikte hareket de\u011fildir. Bu \u00f6l\u00e7\u00fc mesafenin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc de de\u011fildir; yoksa e\u015fit mesafeler ayn\u0131 zamanda ge\u00e7ilirdi. Bu \u00f6l\u00ad\u00e7\u00fcn\u00fcn hareketlinin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc oldu\u011fu da s\u00f6ylenemez; aksi taktirde \u00f6l\u00e7\u00fcye paralel olarak hareketlinin azal\u0131p, \u00e7o\u011falmas\u0131 gerekir\u00addi. Ayr\u0131ca bu \u00f6l\u00e7\u00fc kendili\u011finden varolmay\u0131p, ge\u00e7ip gider. O halde bu \u00f6l\u00e7\u00fcn\u00fcn bir dayana\u011fa muhta\u00e7 olmas\u0131 gerekir. Onun ilk dayana\u011f\u0131 hareketlinin kendisi olmaz. O, maddedeki s\u00fcrekli bir \u015feyin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc de de\u011fildir; s\u00fcreksiz bir \u015feyin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Bu s\u00fcreksiz \u015fey de harekettir. Zaman\u0131n s\u00fck\u00fbnla ili\u015fkisi, onu ilintili olarak \u00f6l\u00e7mesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Hareketin bir \u00f6n\u00adcesi ve sonras\u0131 vard\u0131r; bu \u00f6nce ve sonra mesafedeki gibi ter\u00adsine \u00e7evrilemez. O halde bu \u00f6nce ve sonra say\u0131ya vurulabilir bir niteli\u011fe sahiptir.<\/p>\n

\u0130\u015fte hareketin bu say\u0131labilir ciheti zaman ad\u0131n\u0131 al\u0131r. \u00d6yleyse zaman, \u00f6nce ve sonraya b\u00f6l\u00fcnmesi itibariyle hareketin say\u0131s\u0131d\u0131r. Zaman ve hareket birbirinden ayr\u0131lamaz. Tabii cisimler kendi zatlar\u0131 dolay\u0131s\u0131yla de\u011fil, harekette olduklar\u0131 i\u00e7in zamandad\u0131rlar.<\/p>\n

An, zaman\u0131n hayal g\u00fcc\u00fcnde alg\u0131lanan s\u0131n\u0131r\u0131d\u0131r. Ger\u00e7ek\u00adte an yoktur; olsayd\u0131, zaman kesintiye u\u011frar, s\u00fcreklili\u011fi or\u00adtadan kalkard\u0131. An ay\u0131r\u0131c\u0131 ilke de\u011fil, birle\u015ftirici ba\u011fd\u0131r. Zaman kuvve halinde bir ana sahip olabilir. Onun g\u00fc\u00e7 halinde\u00adki durumu fiil haline yak\u0131nd\u0131r. An arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00f6nce ve sonra ay\u0131rt edilebilir. An kendisiyle sayaca\u011f\u0131m\u0131z bir birim olmaya en lay\u0131k olan \u015feydir. Hareket \u00f6nce ve sonray\u0131 meydana getirmek suretiyle zaman\u0131 sayar; zaman ise hareketin say\u0131s\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in hareketi sayar. Zaman harekete \u00f6l\u00e7\u00fc verir. Uzun-k\u0131sa; az-\u00e7ok olabilir.<\/p>\n

Zaman hareketle birlikte varoldu\u011fu i\u00e7in ger\u00e7ektir. Ha\u00adreketin farkl\u0131 h\u0131zlarla farkl\u0131 mesafeleri kat etme imk\u00e2n\u0131 ve bu imk\u00e2na kar\u015f\u0131l\u0131k zaman ad\u0131 verilen bir \u00f6l\u00e7\u00fcn\u00fcn bulunmas\u0131 ger\u00ad\u00e7ekli\u011finin kan\u0131t\u0131d\u0131r. Zaman harekete ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in hare\u00adketten daha zay\u0131f bir varl\u0131\u011fa sahiptir. Zaman tasavvurdad\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc zihin hareketin say\u0131s\u0131n\u0131 belirleme arac\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Zaman hareketin bir ilintisidir. Acaba hangi hareke\u00adtin ilintisidir? Zaman her harekete ba\u011fl\u0131 olsayd\u0131, her hareke\u00adtin ayr\u0131 bir zaman\u0131 olurdu. Zaman d\u00fczenli ve s\u0131n\u0131rs\u0131z hareke\u00adte ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu harekette g\u00f6ksel harekettir. Bu hareket yok oldu\u011funda zaman da yok olmaz m\u0131? \u0130bn S\u00een\u00e2 buna olumsuz yan\u0131t verir; \u00e7\u00fcnk\u00fc o da sonunda zamandad\u0131r.<\/p>\n

Zaman yarat\u0131lm\u0131\u015f de\u011fil, sonsuzdur. Ancak Tanr\u0131, zaman ve hareketten \u00f6ncedir. Bu \u00f6ncelik \u00f6zde ve mant\u0131ksal bir \u00f6nce\u00adliktir. I\u015f\u0131\u011f\u0131n g\u00fcne\u015ften \u00e7\u0131kmas\u0131na ve elin hareketiyle anahta\u00adr\u0131n hareketine benzer.<\/p>\n

Zaman b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015ftirici, tahrip edici midir? Yunan Mi\u00adtolojisi\u2019nde chronos kendi \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 yer. \u0130ran dinlerinden Zurvanizm\u2019de Y\u00fcce Zurvan, H\u00fcrm\u00fcz ve Ehrimen\u2019i yaratan sonsuz zamanla \u00f6zde\u015ftir.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019ya g\u00f6re zaman hi\u00e7bir \u015feyin nedeni de\u011fildir. Bir \u015fey zaman varoldu\u011fu halde var ve yok oldu\u011fu; halk bunun i\u00e7in a\u00e7\u0131k ve se\u00e7ik bir sebep g\u00f6remedi\u011fi i\u00e7in bunu zamana ba\u011flar. E\u011fer o \u015fey \u00f6vg\u00fcye de\u011fer bir \u015feyse, onlar zaman\u0131 \u00f6verler; fakat k\u00f6t\u00fclenmesi gerekiyorsa zaman\u0131 k\u00f6t\u00fclerler. \u0130bn S\u00een\u00e2 bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle 17. y\u00fczy\u0131l filozofu Gassend\u00ee\u2019yi etkilemi\u015ftir.<\/p>\n

Bir \u015fey hangi anlamda zamandad\u0131r? Hareketteki \u00f6nce ve sonra ona y\u00fcklendi\u011fi s\u00fcrece zamandad\u0131r. \u00d6nce ve sonra yoksa, bir \u015feyin zamanda oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Zamanda olmayan, fakat zamanla birlikte bulunan \u015feye dehr denir.<\/p>\n

De\u011fi\u015fmeden kalan ve zaman aral\u0131\u011f\u0131 ile hi\u00e7bir m\u00fcnasebeti olmayan her varl\u0131\u011f\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 sermed ad\u0131n\u0131 al\u0131r.<\/p>\n

Zamanda yer alan \u015feyler grubunda bulunan an, hem ge\u00e7mi\u015f hem de gelece\u011fe \u00f6zg\u00fc bir terimdir. Muhayyilede ay\u0131r\u0131c\u0131 s\u0131\u00adn\u0131r, ger\u00e7ekte ise birle\u015ftirici ba\u011fd\u0131r. Birdenbire, beklenmeyen bir olay\u0131n vuku buldu\u011fu and\u0131r. Bir \u00e7\u0131rp\u0131da, olay\u0131n anda vuku, tedricenin z\u0131dd\u0131d\u0131r. Hemen (huvaz\u00e2), \u015fimdiki an\u0131n civar\u0131nda bulunan gelecek bir an; hemen bir az \u00f6nce, \u015fimdiki an yak\u0131n\u0131ndaki ge\u00e7mi\u015f bir and\u0131r.<\/p>\n

Mutekaddim, \u015fimdiki andan uzakta ge\u00e7mi\u015f bir an. Mute\u2019ahhir, \u00f6ncekinin z\u0131dd\u0131d\u0131r. Kadim, uzun bir s\u00fcresi olan, ba\u015flang\u0131c\u0131 olmayan demek\u00adtir.<\/p>\n

Zaman evrene m\u00fcnhas\u0131rd\u0131r. \u00c2lem ya \u00f6z\u00fcne g\u00f6re ya da za\u00admana g\u00f6re sonsuzdur. \u00d6z\u00fcne g\u00f6re sonsuz, kendisini var eden bir kayna\u011fa sahip de\u011fildir. Zamana g\u00f6re sonsuz ba\u015flang\u0131c\u0131 olmayand\u0131r. Yarat\u0131lm\u0131\u015f ise \u00f6z\u00fcne g\u00f6re yarat\u0131lm\u0131\u015f ve zamanda yarat\u0131l\u00adm\u0131\u015f diye ikiye ayr\u0131l\u0131r: \u00d6z\u00fcne g\u00f6re yarat\u0131lm\u0131\u015f, \u00f6z\u00fcn\u00fc var eden bir kayna\u011fa sahip olan \u015feydir; zamanda yarat\u0131lm\u0131\u015f ba\u015flang\u0131c\u0131 oland\u0131r ve olmad\u0131\u011f\u0131 zaman bile bir zaman vard\u0131r. Zamanda olan her \u015feyden \u00f6nce zaman ve madde gelir. Bir \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131 ve yok\u00adlu\u011fu birlikte olamaz. Varl\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6nce yoklu\u011fu gelir. Bu s\u00fcreci te\u015fkil eden \u015fey ya onun \u00f6z\u00fcne ait bir mahiyettir ki, bu durumda o zamand\u0131r; ya da. kendisinden ba\u015fka bir \u015feye ait olan mahiyet\u00adtir ki, bu onun zaman\u0131d\u0131r. Yokluk mutlak yokluk olmay\u0131p varl\u0131\u011fa yetenekli olmakt\u0131r. Salt imk\u00e2n halidir. Bu imk\u00e2n hali varl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir dayana\u011fa muhta\u00e7t\u0131r ve o dayanak da ilk maddedir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Evren ve d\u00fczeni<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2\u2019ya g\u00f6re, sonlu ve cisimlerden bo\u015f olmayan uzayda do\u011fal mek\u00e2nlar\u0131 (yerleri) olan do\u011fal cisimlerin do\u011fal bi\u00e7imleri bulunur. Basit cisimlerde bulunan bu do\u011fal bi\u00e7imler k\u00fcreseldir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu cisimlere ait bir tek madde \u00fczerinde bir tek do\u011fal g\u00fc\u00e7 e\u015fit olarak her y\u00f6nden etkilidir. Bu durum s\u00f6z konusu basit cisimlerin bir yanda a\u00e7\u0131, bir ba\u015fka yanda da d\u00fcz \u00e7izgi olu\u015fturmalar\u0131n\u0131 engeller.<\/p>\n

Gerek basit cisimler olan unsurlar\u0131n gerekse en y\u00fcksek g\u00f6kk\u00fcresinin cisminin sahip oldu\u011fu k\u00fcresel bi\u00e7im b\u00fct\u00fcn olarak evrenin bi\u00e7imini \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n nas\u0131l anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymak\u00adtad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k yery\u00fcz\u00fcndeki ger\u00e7ekte varolan ve bi\u00e7imle\u00adri kendilerinin d\u0131\u015f\u0131ndaki bir g\u00fcc\u00fcn eseri olan cisimlerin, bi\u00ad\u00e7imleri birbirinden farkl\u0131 oldu\u011fu ve birbirine uymad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, birbirleriyle s\u00fcrekli olduklar\u0131 s\u00f6ylenemez. Onlar ayn\u0131 anda iki yeri birden i\u015fgal edemezler; tabiatlar\u0131 gere\u011fi benzer su\u00adretlere ve g\u00fc\u00e7lere sahip olan cisimler benzeri yerleri i\u015fgal ederler. B\u00fct\u00fcn bunlardan anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, \u0130bn S\u00een\u00e2\u2019n\u0131n iki ayr\u0131 evren ve bu iki ayr\u0131 evrenin merkezinde iki ayr\u0131 yery\u00fcz\u00fc\u00adn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetti\u011fi s\u00f6ylenebilir. Ayr\u0131ca, ona g\u00f6re, e\u011fer ger\u00e7ekte bir ba\u015fka evren daha bulunsayd\u0131, o evrenin de ayn\u0131 \u015fekil ve d\u00fczen i\u00e7inde bulunmas\u0131 ve aralar\u0131nda bir bo\u015flu\u011fun bu\u00adlunmas\u0131 gerekirdi ki, b\u00f6yle bir \u015fey imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r.<\/p>\n

\u0130bn S\u00een\u00e2, t\u0131pk\u0131 Aristoteles gibi, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn merkezde yer ald\u0131\u011f\u0131 bir evren d\u00fczeninin varl\u0131\u011f\u0131na inan\u0131r. Bu evren hepsi ayn\u0131 merkezli, her biri bir gezegene ait olan 10 g\u00f6kk\u00fcresin\u00adden meydana gelir. Maddi ya da cismani \u00e2lem bu g\u00f6kk\u00fcrelerinin ortas\u0131nda bulunur ve onuncu g\u00f6kk\u00fcresi ay k\u00fcresi oldu\u011fu i\u00e7in, bu \u00e2leme ay-alt\u0131 \u00e2lem ad\u0131 verilir. Ay k\u00fcresi dahil di\u011fer k\u00fcrelerin bulundu\u011fu \u00e2lem cismani ya da maddi olmayan, ruhani bir \u00e2lem olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr ve bu \u00e2leme ay-\u00fcst\u00fc \u00e2lem denir. Ay-\u00fcst\u00fc \u00e2lemdeki, her k\u00fcrenin maddi olmayan bir cismi (cirm), bir nefsi, bir de akl\u0131 bulunur. Daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi bu k\u00fcreler k\u00fcresel hareketlerle hareket ederler. Bu hareket, cismani \u00e2lem\u00addeki do\u011frusal hareketten farkl\u0131 olarak, s\u00fcrekli y\u00f6n de\u011fi\u015fikli\u00ad\u011fini gerektirdi\u011fi i\u00e7in, isten\u00e7li (iradeli) bir hareket olmas\u0131 gerekir. Ancak, onlar\u0131n s\u00fcrekli ve d\u00fczenli hareketi, insandaki isten\u00e7li hareketten farkl\u0131 olarak, onlar\u0131n hareketlerindeki ka\u00adrarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 sa\u011flayacak bir nedeni gerektirir. Bu neden ancak ak\u0131l olabilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ak\u0131l onlar\u0131n yetkinli\u011fi olup, bu yetkinli\u011fe ula\u015fma a\u015fk\u0131yla dolu olan nefslerin cisimlerini kendisi etraf\u0131nda d\u00f6nd\u00fcrmelerine neden olur. O halde g\u00f6ksel ak\u0131llar diyebile\u00adce\u011fimiz bu ak\u0131llar, g\u00f6kk\u00fcrelerinin etkin de\u011fil, ama\u00e7sal neden\u00adleridir. B\u00fct\u00fcn bu evren d\u00fczeni sonunda bir tek Tanr\u0131da son bulur.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130bn S\u00een\u00e2 hem bir filozof hem de bir tabip olarak \u00fcn kazanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u0131bba ait eserlerinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcyle fel\u00adsefeye ili\u015fkin eserlerinin \u00e7o\u011fu Latince\u2019ye \u00e7evrilmi\u015ftir. El-K\u00e2n\u00fbn f\u00ee\u2019t-T\u0131bb\u2019\u0131 Latin t\u0131p okullar\u0131nda uzun s\u00fcre okutulmu\u015ftur. Felsefesi kimi \u00e7evrelerde tepkiyle kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131 halde, kendisini ele\u015ftirenler \u00fczerinde bile etkisini b\u0131rakt\u0131. Hatta baz\u0131 Bat\u0131l\u0131 yazarlara g\u00f6re bir \u201cLatin \u0130bn S\u00een\u00e2c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201dn\u0131n do\u011f\u00admas\u0131na sebep […]<\/p>\n","protected":false},"author":487,"featured_media":9852,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[100,38,224,222],"tags":[482,229,425,238],"class_list":["post-9849","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-62-sayi","category-dergi-sayilari","category-din-ve-dinler-tarihi","category-tarih","tag-bilim","tag-din","tag-saglik","tag-tarih"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t