Antropoloji okudu\u011fum y\u0131llarda hep vurgulanan bir kavramd\u0131: \u201c\u00d6teki\u201d.<\/p>\n
\u201c\u00d6teki\u201dnin bak\u0131\u015f\u0131, \u201c\u00f6teki\u201dnin penceresinden bak\u0131p d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015fmak\u2026 O y\u0131llar\u0131n sonunda \u00f6\u011frendim ki bu hi\u00e7 de kolay de\u011fil. \u0130nsan\u0131n kendi penceresinin d\u0131\u015f\u0131nda olaylar\u0131 yorumlamas\u0131 \u00e7o\u011fu zaman m\u00fcmk\u00fcn olmuyor. Hepimiz deniz s\u00fcngeri gibiyiz. Hangi toplum denizinde ya\u015f\u0131yorsak o denizin suyu i\u00e7imize i\u015fliyor. \u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz toplumun de\u011ferleriyle \u015fekilleniyoruz. Olaylara bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi, duygular\u0131m\u0131z\u0131 k\u0131saca her \u015feyimizi etkiliyor toplum. Hatta belirliyor.<\/p>\n
Kan davas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Do\u011fru bulmayabiliriz, be\u011fenmeyebiliriz, ho\u015fumuza gitmeyebilir… Ancak anlamak istiyorsak bu duygulardan s\u0131yr\u0131lmak gerek. \u00c7\u00f6zebilmek i\u00e7in \u00f6nce anlamak gerekmez mi?<\/p>\n
Kan davas\u0131, genelde g\u00f6\u00e7ebe toplum gelene\u011fidir. Konar-g\u00f6\u00e7erler hem do\u011faya kar\u015f\u0131 m\u00fccadele verirler, hem di\u011fer toplumlara kar\u015f\u0131. Bu y\u00fczden kendi toplumlar\u0131 i\u00e7inde kan karde\u015fidirler. Oysa d\u0131\u015f toplumlara kan kustururlar. Hayatta kalmak i\u00e7in buna mecburdurlar. Bu \u00e7etin m\u00fccadelede bir eksik olmak bazen t\u00fcm toplumu kaybetmek anlam\u0131na gelir. Bu y\u00fczden d\u0131\u015far\u0131dan bir sald\u0131r\u0131 oldu\u011funda ya da d\u0131\u015far\u0131dan birisi kendi toplulu\u011fundan birisini \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnde hi\u00e7birisi bunu ki\u015fisel bir olay diye d\u00fc\u015f\u00fcnmez. Tersine toplumun tamam\u0131na yap\u0131lm\u0131\u015f bir hareket olarak alg\u0131lar ve ona g\u00f6re tepki verir. Yani toplum olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, hisseder ve harekete ge\u00e7er. Topluma yap\u0131lan sald\u0131r\u0131n\u0131n cezas\u0131 yine toplum taraf\u0131ndan verilir ve sald\u0131r\u0131y\u0131 yapan, toplumun di\u011fer \u00fcyeleri taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n
Kan davas\u0131n\u0131 bug\u00fcn savunmak elbette m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ama farkl\u0131 bir toplumda yeti\u015fmi\u015f olsayd\u0131k \u00f6rne\u011fin bir a\u015firette do\u011fup b\u00fcy\u00fcseydik kan davas\u0131 filmlerde izledi\u011fimiz bir sahne olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p, hayat\u0131n i\u00e7inde yaz\u0131s\u0131z kanun olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131.<\/p>\n
Demek farkl\u0131 toplumlarda ayn\u0131 olay farkl\u0131 \u015fekilde kar\u015f\u0131lan\u0131yor. Ayn\u0131 toplum i\u00e7inde farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerde yeti\u015fmi\u015f bireyler aras\u0131nda durum nas\u0131l?<\/p>\n
Amerika\u2019da bir lisede elinde silahla di\u011fer arkada\u015flar\u0131n\u0131 ve bir \u00f6\u011fretmenini \u00f6ld\u00fcren gen\u00e7 bir \u00c7inli \u00f6\u011frenci i\u00e7in Amerikal\u0131 arkada\u015flar\u0131 gencin ki\u015fisel sorunlar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden bunu yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken, ayn\u0131 okulda e\u011fitim g\u00f6ren \u00c7in k\u00f6kenli arkada\u015flar\u0131 Amerika\u2019da silaha ula\u015fman\u0131n \u00e7ok kolay olmas\u0131n\u0131 ve genci cinnet noktas\u0131na getiren toplumsal nedenleri s\u0131ral\u0131yordu.<\/p>\n
Amerikal\u0131 ve Japon kat\u0131l\u0131mc\u0131lara i\u00e7inde bal\u0131k ve arka planda farkl\u0131 nesnelerin oldu\u011fu sualt\u0131 foto\u011fraflar\u0131 g\u00f6sterildi.\u00a0 Kat\u0131l\u0131mc\u0131lara ne g\u00f6rd\u00fckleri soruldu. Amerikal\u0131 kat\u0131l\u0131mc\u0131lar genelde c\u00fcmlelerine bal\u0131\u011f\u0131 tan\u0131mlayarak ba\u015flarken (sola do\u011fru y\u00fczen b\u00fcy\u00fck bir bal\u0131k vb.), Japon kat\u0131l\u0131mc\u0131lar genelde ortama g\u00f6nderme yap\u0131yordu (bir g\u00f6le benziyordu vb. ).<\/p>\n
Hemen yukar\u0131da bahsetti\u011fim iki ara\u015ft\u0131rma, d\u00fc\u015f\u00fcncenin co\u011frafyas\u0131 olabilece\u011fini g\u00f6steriyor: \u201cBaz\u0131 insanlar d\u00fcnyaya geni\u015f a\u00e7\u0131l\u0131 merceklerden bak\u0131p nesneleri ba\u011flamlar\u0131 i\u00e7inde g\u00f6r\u00fcrken, di\u011ferleri \u00f6ncelikle nesneye ve \u00f6zelliklerine odaklan\u0131yor\u201d. (1) Yani ayn\u0131 \u015feye bak\u0131p d\u00fcnyay\u0131 ve olaylar\u0131 farkl\u0131 yorumluyoruz. Te\u015fhisler farkl\u0131 olunca tedavi y\u00f6ntemlerinin farkl\u0131la\u015fmas\u0131na \u015fa\u015f\u0131rmamal\u0131.<\/p>\n
B\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce garip bir paradoks ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Hepimiz kendimizi tan\u0131mlarken ulus, din, parti vb. aidiyetlerden s\u00f6z ediyoruz. Oysa bir yere ait oldu\u011fumuz anda di\u011ferlerinden ayr\u0131l\u0131yoruz. Bizi bir araya getiren s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00e7izdi\u011fimiz anda o s\u0131n\u0131r\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalanlar oluyor. Dinler, uluslar, partiler, tarikatlar ve hatta futbol fanatikleri ve benzer bir\u00e7oklar\u0131… Her biri kendi i\u00e7inde ortakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 noktada, d\u0131\u015f\u0131nda kalanlar\u0131 \u201c\u00f6teki\u201d ilan etmiyor mu? B\u00f6yle olmazsa kendilerini var edemiyorlar. Bu bir \u00e7eli\u015fki de\u011fil midir? Dinler d\u00fcnyay\u0131, partiler \u00fclkeleri kurtaracaklar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorlar. Bulduklar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 ya da t\u00fcm \u00fclkeyi kendileri gibi yapmak. \u201c\u00d6teki\u201dni anlamak yerine onu da kendi gibi yapmak\u2026<\/p>\n
Bu kadar zor mudur kendin gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmeyeni anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak? Zordur. Hem de \u00e7ok zor! \u201c\u00d6teki\u201dnin g\u00f6z\u00fcnden olaylar\u0131 ve d\u00fcnyay\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in \u00e7abalamak gerek. Bu sonsuz emek gerektiriyor. Diyelim ki ba\u015fard\u0131k, yeterli midir? Onun g\u00f6z\u00fcnden bakmak, d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015fmak bence tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fil. \u201c\u00d6teki\u201dnin penceresinden kendimize bak\u0131p, kendi de\u011fer yarg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 ele\u015ftiri s\u00fczgecinden ge\u00e7irebilmek gerek.<\/p>\n
Bu yazd\u0131klar\u0131ma benzer c\u00fcmleleri y\u0131llar sonra Ahmet \u0130nam\u2019\u0131n yaz\u0131lar\u0131nda buldum. Ahmet \u0130nam: \u201c\u00d6tekinin bak\u0131\u015f\u0131, bak\u0131\u015f\u0131ma de\u011fdi\u011finde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm de\u011fi\u015fir\u201d diyor. \u201cA\u011fac\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmde a\u011fac\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc g\u00f6ren g\u00f6z\u00fc de g\u00f6r\u00fcrsem a\u011fa\u00e7 de\u011fi\u015fir.\u201d \u201c\u00d6tekinin g\u00f6z\u00fc ayna olabilir bana. Korkmadan bakabilirsem g\u00f6zlerine! Onu g\u00f6rerek, onun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle onun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden g\u00f6r\u00fclen kendimi g\u00f6rebilirsem. Kendimi bir \u00f6teki gibi g\u00f6rebilirsem!\u201d (2)<\/p>\n
Bunu ba\u015farabilirsek ne \u00e7ok oluruz d\u00fc\u015f\u00fcnsenize. Bendeki \u201c\u00f6teki\u201dyi ortaya \u00e7\u0131karabilmek ve \u201c\u00f6teki\u201dlerdeki beni aramak. Farkl\u0131 g\u00f6zlerin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc d\u00fcnyadan kendimizi g\u00f6rebilmek, anlamlar \u00e7\u0131karabilmek. Yani hayatlar\u0131 payla\u015fmak, birlikte de\u011fi\u015fmek ve de\u011fi\u015ftirebilmek\u2026 \u0130nsan\u0131 daha mutlu, daha co\u015fkulu, daha d\u00fc\u015f\u00fcnce ve duygu zengini yapmaz m\u0131?<\/p>\n
B\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce \u201c\u00f6teki\u201dnin b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir \u00f6zelli\u011fi daha ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor: Bizi, biz yapand\u0131r \u201c\u00f6teki\u201d. \u201c\u00d6teki\u201d olmazsa biz olmay\u0131z. Sadece bu y\u00fczden bile \u201c\u00f6teki\u201dne sahip \u00e7\u0131kmal\u0131 insan.<\/p>\n
Dipnotlar<\/strong><\/p>\n 1) Richard E. Nisbett, D\u00fc\u015f\u00fcncenin Co\u011frafyas\u0131, 2003.<\/p>\n 2) Ahmet \u0130nam, D\u00fc\u015f\u00fcnce A\u00e7an Bah\u00e7ede, 2008.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Antropoloji okudu\u011fum y\u0131llarda hep vurgulanan bir kavramd\u0131: \u201c\u00d6teki\u201d. \u201c\u00d6teki\u201dnin bak\u0131\u015f\u0131, \u201c\u00f6teki\u201dnin penceresinden bak\u0131p d\u00fcnyay\u0131 alg\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015fmak\u2026 O y\u0131llar\u0131n sonunda \u00f6\u011frendim ki bu hi\u00e7 de kolay de\u011fil. \u0130nsan\u0131n kendi penceresinin d\u0131\u015f\u0131nda olaylar\u0131 yorumlamas\u0131 \u00e7o\u011fu zaman m\u00fcmk\u00fcn olmuyor. Hepimiz deniz s\u00fcngeri gibiyiz. Hangi toplum denizinde ya\u015f\u0131yorsak o denizin suyu i\u00e7imize i\u015fliyor. \u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz toplumun de\u011ferleriyle \u015fekilleniyoruz. Olaylara […]<\/p>\n","protected":false},"author":810,"featured_media":23848,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[167,211,535],"tags":[652,561,2936],"class_list":["post-9991","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-130-sayi","category-antropoloji","category-forum","tag-farklilik","tag-forum","tag-oteki"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t